🏝️ Πολιτικό και φορολογικό καθεστώς της Μήλου

📜 Οι τρεις αναφορές του Θουκυδίδη στη Μήλο

Ο Θουκυδίδης στο σύγγραμμά του αναφέρεται τρεις φορές στη Μήλο:

1. Στο 2.9.4 μας πληροφορεί πως όλα τα νησιά των Κυκλάδων εκτός από τη Μήλο και τη Θήρα ανήκαν στην Αθηναϊκή Συμμαχία.

2. Στο 3.91. 1-3 μαθαίνουμε πως το 426 π.Χ. ο Νικίας εκστράτευσε εναντίον της νήσου και πως οι Μήλιοι, που ήταν νησιώτες, δεν ήθελαν να υπακούουν στους Αθηναίους ούτε και ν' ανήκουν στη συμμαχία τους. Η εκστρατεία του Νικία κατέληξε σ' αποτυχία.

3. Στο 5.84-116 γίνεται αναφορά στη δεύτερη εκστρατεία των Αθηναίων εναντίον της Μήλου το 416 π.Χ. και παρατίθεται ο υποτιθέμενος διάλογος των διαπραγματεύσεων μεταξύ των Αθηναίων αντιπροσώπων και των Μηλίων πριν από την τελική καταστροφή της νήσου.

⚖️ Τι δείχνει ο Διάλογος: ουδετερότητα, όχι υποτέλεια

Απο το Διάλογο φαίνεται καθαρά πως οι Μήλιοι, αν και άποικοι των Λακεδαιμονίων, είχαν παραμείνει ουδέτεροι στη διαμάχη μεταξύ Αθηναίων και Πελοποννησίων. Κατόρθωσαν να διατηρήσουν συνεχώς την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους και δεν υπάρχει άλλος λόγος για την Αθηναϊκή εκστρατεία, παρά η πρόθεση των Αθηνών να επιβάλουν δια της βίας την αρχή τους πάνω στη Μήλο και να επεκτείνουν τη θαλασσοκρατορία τους σ' ένα στρατηγικό νησί του Νότιου Αιγαίου που ήταν συνάμα το πιο κοντινό στα παράλια της Λακωνίας.

🪨 Το πρόβλημα: το όνομα της Μήλου σε επιγραφικό κατάλογο του 425 π.Χ.

Παρ' όλα αυτά το όνομα της Μήλου βρίσκεται σ' έναν επιγραφικό κατάλογο πόλεων που το 425 π.Χ. παρουσιάζονται ως φόρου υποτελείς στους Αθηναίους. Η μαρτυρία αυτή δημιουργεί διάφορα ερωτηματικά καθόσον μάλιστα η αποσπασματική φύση του καταλόγου δε μας επιτρέπει να γνωρίζουμε αν οι αναφερόμενες πόλεις τελικά πλήρωσαν τον αναγραφόμενο φόρο.

Εδώ βρίσκεται όλος ο κόμβος του ζητήματος: ο Θουκυδίδης λέει «ουδέτερη και ανεξάρτητη», η πέτρα λέει «φόρου υποτελής». Και οι δύο μαρτυρίες δεν μπορούν να είναι σωστές με τον ίδιο τρόπο.

Έτσι οι διάφοροι μελετητές διερωτώνται:

1. Πώς συμβαίνει η Μήλος το 425 π.Χ. να παρουσιάζεται πάνω σ' ένα φορολογικό κατάλογο των Αθηναίων ένα μόλις χρόνο μετά την επιτυχή απόκρουση της Αθηναϊκής επίθεσης με αρχηγό το Νικία εναντίον της το 426 π.Χ;

2. Έπρεπε η Μήλος πράγματι να πληρώσει φόρο υποτελείας στους Αθηναίους και αν ναι, ήταν αυτή μέλος της Αθηναϊκής συμμαχίας;

3. Αν η Μήλος ήταν πράγματι μέλος της Αθηναϊκής συμμαχίας γιατί ο Θουκυδίδης δεν το αναφέρει, αλλά αντίθετα επιμένει στο γεγονός ότι η Μήλος ήταν ουδέτερη, ανεξάρτητη και ελεύθερη;

4. Κατά συνέπεια, μήπως ο Θουκυδίδης στο Διάλογο διαστρέφει την αλήθεια και μήπως οι Αθηναίοι, όταν επιτέθηκαν για δεύτερη φορά εναντίον της Μήλου το 416 π.Χ. είχαν κάποιο δικαίωμα να ζητήσουν την καταβολή φόρου;

🔍 Η προσεκτική ανάγνωση του καταλόγου

Μια προσεκτική εξέταση του φορολογικού καταλόγου δείχνει πως πάνω σ' αυτόν παράλληλα με τ' όνομα της Μήλου εμφανίζονται επίσης και τα ονόματα άλλων νήσων των Νότιων Κυκλάδων (Σίκινος, Φολέγανδρος, Κίμωλος), πολλές πόλεις των παραλίων της Μικράς Ασίας που βρίσκονται απέναντι από τη Λέσβο, στον Ελλήσποντο, στον Εύξεινο Πόντο, στη Χαλκιδική, ακόμη και τα ονόματα μερικών βαρβαρικών πόλεων σε μακρινές περιοχές, όπως η Παμφυλία και η Κιλικία, που ήταν έξω από την πολιτική επιρροή του Ελληνικού κόσμου.

Οι περισσότερες απ' αυτές τις πόλεις εμφανίζονται στο φορολογικό κατάλογο για πρώτη φορά κι' άλλες, όπως η Άκανθος στη Χαλκιδική, είχαν αποστατήσει προ καιρού από τους Αθηναίους και δεν ανήκαν πια στην Αθηναϊκή συμμαχία.

Με άλλα λόγια, ο κατάλογος περιέχει και πόλεις που είναι βέβαιο ότι δεν πλήρωναν: είτε γιατί ήταν εντελώς έξω από τον αθηναϊκό κόσμο, είτε γιατί είχαν ήδη αποσκιρτήσει. Αυτό αλλάζει τη φύση του εγγράφου.

👥 Η διαμάχη των μελετητών

Μερικοί μελετητές (Treu, Raubitschek) με βάση το φορολογικό αυτό κατάλογο, υποστηρίζουν ή η Μήλος ανήκε στην Αθηναϊκή συμμαχία, αποστάτησε όμως και τιμωρήθηκε, αλλά ο Θουκυδίδης παρέλειψε ν' αναφέρει το γεγονός αυτό για να δημιουργήσει μια ιδανική ατμόσφαιρα που να εξυπηρετεί τους σκοπούς για τους οποίους γράφει το Διάλογο του.

Άλλοι όμως μελετητές (Eberhardt, Buchner) εξετάζοντας πιο προσεκτικά τις επιγραφικές και φιλολογικές πηγές αποδεικνύουν πως η αλήθεια του Θουκυδίδη στο Διάλογο παραμένει αδιάβλητη, και δεν υπάρχει αμφιβολία πως η Μήλος μέχρι το 416 π.Χ. ήταν ανεξάρτητη (Θουκ. 5.84, 92, 97, 99, 104), ουδέτερη (Θουκ. 5.89. 94, 98) και ελεύθερη (Θουκ. 5.100, 112).

💰 Η ερμηνεία: ο αυθαίρετος κατάλογος του Κλέωνα

Με άλλα λόγια. η Μήλος και πολλές άλλες πόλεις βρέθηκαν πάνω στο φορολογικό κατάλογο του 425 π.Χ. χωρίς τη συγκατάθεσή τους και γι' αυτό ποτέ δεν πλήρωσαν το φόρο. Η Αθήνα, το έτος αυτό, έθεσε αυθαίρετα μια παράλογη φορολογία και προσπάθησε να επιτύχει ανέφικτους πολιτικούς στόχους. Η παράλογη αυτή ενέργεια συνδέεται με τη μεγάλη πολιτική και στρατιωτική αυτοπεποίθηση που απέκτησε η Αθήνα μετά από την εντυπωσιακή επιτυχία της στην Πύλο και στη Σφακτηρία, καθώς επίσης και με την παρουσία στο πολιτικό προσκήνιο του περίφημου δημαγωγού Κλέωνα με τη γνωστή συναισθηματική κι εκκεντρική του φυσιογνωμία. Ο Κλέωνας πίστευε πως εύκολα θα πραγματοποιούσε τους παράλογους πολιτικούς του οραματισμού με το να τοποθετήσει πολλές πόλεις πάνω στο φορολογικό κατάλογο χωρίς τη συγκατάθεσή τους και απαιτώντας ύστερα με την πειθώ ή με τη δύναμη την καταβολή του φόρου.

🕊️ Από τη Νικίεια Ειρήνη στην εκστρατεία του 416 π.Χ.

Έτσι με βάση τις μέχρι τώρα επιγραφικές και φιλολογικές μαρτυρίες θεωρείται βέβαιο πως κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου οι Μήλιοι, αν και συμπαθούσαν τους Λακεδαιμονίους, παρέμειναν ουσιαστικά ουδέτεροι. Όταν οι Αθηναίοι τους επιτέθηκαν για πρώτη φορά, χωρίς επιτυχία, το 426 π.Χ. οι Μήλιοι δεν είχαν καμιά διάθεση ούτε και τη δύναμη να συνεχίσουν τον πόλεμο. Οι Αθηναίοι όμως μετά την αποτυχία τους θα ζητούσαν κάθε ευκαιρία να επανακτήσουν το κύρος τους για πολιτικούς και στρατιωτικούς λόγους. Έτσι προσπάθησαν να δημιουργήσουν ένα τετελεσμένο γεγονός τοποθετώντας τη Μήλο πάνω στο φορολογικό κατάλογο του 425 π.Χ. Η Μήλος όμως δε δέχτηκε ποτέ την απαίτηση. Στο μεταξύ όμως η Νικίεια Ειρήνη (421 π.Χ.) και η χαλάρωση της έντασης ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη χαλάρωσε επίσης την έντασή ανάμεσα στην Αθήνα και τη Μήλο. Στην πραγματικότητα όμως πάντοτε διατηρήθηκε η αντίθεση ανάμεσα σ' ένα μικρό νησί που ήθελε να διατηρήσει την ανεξαρτησία και την ουδετερότητα του και μια μεγάλη δύναμη που ήθελε να της επιβάλει τη θέληση και την εξουσία της. Η εκστρατεία του 416 π.Χ. ήταν το τελευταίο και πιο αποφασιστικό βήμα μιας συνεχούς προσπάθειας των Αθηναίων να στερήσουν τους Μηλίους από την ελευθερία και την ουδετερότητά τους, η παραβίαση των οποίων το 425 π.Χ. μόνο προσωρινά αναβλήθηκε από τους Αθηναίους.