🗡️ Σχόλια στο λόγο του Σθενελαΐδα (§86-88)
Εδώ σχολιάζονται οι τελευταίες παράγραφοι του Μέρους Α΄: ο σύντομος και τραχύς λόγος του εφόρου Σθενελαΐδα (§86), η ψηφοφορία των Λακεδαιμονίων και η κήρυξη του πολέμου (§87), και τέλος η §88, όπου ο Θουκυδίδης διακρίνει τις αφορμές από την αληθινή αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου.
⚔️ §86
Ο έφορος Σθενελαΐδας ανήκε στη φιλοπόλεμη μερίδα της Σπάρτης, σ' αντίθεση με τον Αρχίδαμο που ήταν ειρηνόφιλος. Τάσσεται εναντίον κάθε νομικής διαδικασίας και υπέρ της άμεσης κήρυξης του πολέμου για την προστασία των συμφερόντων των συμμάχων της Σπάρτης και για την παρεμπόδιση της περαιτέρω αύξησης της Αθηναϊκής δύναμης. Ο λόγος του είναι σύντομος και τραχύς.
1. είναι άξιοι διπλής τιμωρίας: Το ρητορικό αυτό επιχείρημα θα χρησιμοποιήσουν αργότερα και οι Θηβαίοι εναντίον των Πλαταιέων που επικαλέστηκαν την ανδραγαθία τους κατά τα Μηδικά για να τύχουν ευνοϊκής κρίσης εκ μέρους των Λακεδαιμονίων (3.67.1).
2. και τότε και τώρα είμαστε οι ίδιοι: Δηλαδή ελευθερωτές της Ελλάδας.
3. αν άλλοι έχουν χρήματα: Απάντηση στον Αρχίδαμο που παρατήρησε πως οι Αθηναίοι ήταν πλούσιοι (1.80.3).
4. ούτε πρέπει να κριθούν με διαδικασίες και λόγους: Αυτό είναι σαφής απάντηση προς τις σχετικές προτάσεις που έκαμαν οι Αθηναίοι πρέσβεις και ο Αρχίδαμος για επίλυση των διαφορών ενώπιον διαιτητικού δικαστηρίου.
5. Μην αφήσετε τους Αθηναίους να γίνουν ισχυρότεροι: Στην πραγματικότητα η συνεχής αύξηση της δύναμης των Αθηνών και η ζηλοτυπία και ο φόβος των Σπαρτιατών εξαιτίας αυτής της δύναμης ήταν η κύρια αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου.
Τα λήμματα 3 και 4 δείχνουν ότι ο σύντομος λόγος του Σθενελαΐδα δεν είναι άτεχνος: αντικρούει ευθέως τόσο τον Αρχίδαμο (πλούτος των Αθηναίων) όσο και τους Αθηναίους πρέσβεις (πρόταση για διαιτησία). Είναι σύντομος αλλά στοχευμένος.
Δύο λόγοι συγκρούονται στη συνέλευση της Σπάρτης. Ο Αρχίδαμος μιλά εκτενώς, με σύνεση, με υπολογισμό των μέσων και του χρόνου, και προτείνει διπλωματία και προετοιμασία. Ο Σθενελαΐδας μιλά ελάχιστα, χωρίς αποδείξεις, με ηθικά και συναισθηματικά κελεύσματα («ελευθερωτές», «διπλή τιμωρία», «μην αφήσετε»).
Και όμως — υπερισχύει ο Σθενελαΐδας. Οι Λακεδαιμόνιοι ψηφίζουν τον πόλεμο. Η αντίθεση αυτή είναι κλασικό σημείο σχολιασμού: δείχνει πως στις λαϊκές συνελεύσεις η ωμή, απλή και φιλοπόλεμη ρητορεία μπορεί να νικήσει τον σώφρονα, τεκμηριωμένο λόγο, ιδίως όταν το ακροατήριο είναι ήδη προδιατεθειμένο υπέρ του πολέμου. Θυμηθείτε και τη γνωστή λακωνική βραχυλογία (§84.7): η συντομία ήταν αξία στη Σπάρτη, όχι μειονέκτημα.
🗳️ §87
1. ψηφίζουν δια βοής και όχι με ψήφους: Το πιθανότερο είναι πως η ψηφοφορία γινόταν με τάξη και ησυχία, όπως τουλάχιστον αφήνει να νοηθεί ο Πλούταρχος (Λυκούργος 26.3). Φαίνεται πως ο Σθενελαΐδας δεν είχε πράγματι αμφιβολία για το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας, επέμενε όμως να γίνει ο διαχωρισμός των ψηφοφόρων για να κάμει τη νίκη του πιο εντυπωσιακή.
2. τότε παρακάλεσαν πάλι τους συμμάχους τους: Ξέρουμε από την παράγραφο 79.1 πως οι Λακεδαιμόνιοι αφού άκουσαν τις κατηγορίες των συμμάχων τους εναντίον των Αθηναίων και τα όσα είπαν οι ίδιοι οι Αθηναίοι, τους απομάκρυναν όλους και έκαμαν σύσκεψη μόνοι τους για την κατάσταση. Επομένως τόσο ο Αρχίδαμος όσο και ο Σθενελαΐδας μίλησαν στην κλειστή σύσκεψη των Λακεδαιμονίων, χωρίς την παρουσία των συμμάχων τους, που τους κάλεσαν να παρουσιαστούν και πάλι, αφού οι Λακεδαιμόνιοι πήραν ήδη μόνοι τους την απόφαση για τον πόλεμο. Οι Λακεδαιμόνιοι ανακοίνωσαν στους παρόντες συμμάχους τους την απόφασή τους για την κήρυξη του πολέμου. Μερικοί μόνον αντιπρόσωποι των συμμάχων -όσοι είχαν παράπονα εναντίον των Αθηναίων- πήγαν αρχικά στη Σπάρτη με παράκληση των Κορινθίων για να πείσουν τους Σπαρτιάτες να αναλάβουν δράση. Οι Σπαρτιάτες τώρα καλούν όλους τους συμμάχους σ' άλλη συνεδρίαση, ως αρχηγοί της συμμαχίας, για την τελική έγκριση της κήρυξης του πολέμου.
3. Οι Τριαντάχρονες Σπονδές: Έγιναν το 446-445 π.Χ.
Οι Τριακονταετείς Σπονδές ήταν σπονδές που έδεσαν τις δύο μεγάλες δυνάμεις για τριάντα χρόνια. Κράτησαν όμως μόλις δεκαπέντε: το 431 π.Χ. ξέσπασε ο Πελοποννησιακός πόλεμος. Ο Θουκυδίδης θεωρεί κρίσιμο το ερώτημα ποιος και γιατί τις παραβίασε.
🔍 §88
Εδώ ο Θουκυδίδης κάνει τη διάκριση που τον έκανε πατέρα της επιστημονικής ιστοριογραφίας. Δεν αρκείται στα «τι είπαν» και «τι κατηγόρησαν», αλλά ψάχνει από κάτω:
- Αφορμές / αιτίαι / προφάσεις (= παράπονα, εμφανείς αιτίες): τα Κερκυραϊκά, τα Ποτιδαιατικά, το Μεγαρικό Ψήφισμα, η Αίγινα. Είναι τα συγκεκριμένα, ορατά επεισόδια που τα δύο μέρη πρόβαλλαν δημόσια.
- Αληθεστάτη πρόφασις (= η πραγματική, βαθύτερη αιτία): η αυξανόμενη δύναμη των Αθηνών και ο φόβος (το δέος) που προκαλούσε στους Λακεδαιμονίους. Αυτή «δε φανερωνόταν καθόλου με τα λόγια» (ἀφανεστάτη λόγῳ).
Με απλά λόγια: οι αφορμές είναι το πρόσχημα, η αληθινή αιτία είναι ο φόβος. Ο πόλεμος δεν έγινε για την Κέρκυρα ή τα Μέγαρα· έγινε επειδή η Σπάρτη δεν άντεχε πια την άνοδο της Αθήνας. Είναι κλασικό θέμα εξέτασης — μάθετε και τους όρους στα αρχαία (αἰτίαι / ἐς τὸ φανερὸν λεγόμεναι αἰτίαι / ἀληθεστάτη πρόφασις / ἀφανεστάτη λόγῳ).
3. όχι τόσο επειδή τους επηρέασαν τα όσα είχαν πει οι σύμμαχοί τους όσο επειδή φοβόντουσαν ότι οι Αθηναίοι θ' αυξήσουν ακόμη περισσότερο τη δύναμή τους: Ο Θουκυδίδης ακόμη μια φορά, όπως και στην §23 του πρώτου βιβλίου της ιστορίας του, κάνει διάκριση ανάμεσα στις αφορμές (αἰτίαι=παράπονα) και στην πραγματική αιτία (=ἀληθεστάτη πρόφασις) του πολέμου.
Έτσι στο ί.23. 4-6 γράφει: «Άρχισαν δε τον πόλεμο οι Αθηναίοι και οι Πελοποννήσιοι, αφού διέλυσαν τις Τριακονταετείς Σπονδές που είχαν κάνει μεταξύ τους μετά από την άλωση της Ευβοίας. Τις αιτίες δε και τις διαφορές για τις οποίες διέλυσαν τις σπονδές τις αναφέρω πρώτα από τώρα για να μη ζητεί κανείς να μάθει κάποτε από ποια αφορμή εξεράγη τόσο μεγάλος πόλεμος μεταξύ των Ελλήνων. Δηλαδή νομίζω πως η πιο αληθινή αιτία (=ἀληθεστάτη πρόφασις), η οποία όμως δε φανερωνόταν καθόλου με τα λόγια (=ἀφανεστάτη λόγῳ), είναι τούτο: επειδή οι Αθηναίοι γίνονταν μεγάλοι και ενέπνεαν φόβο στους Λακεδαιμονίους, τους ανάγκασαν ν' αρχίσουν τον πόλεμο. Οι άλλες δε αιτίες που λεγονταν φανερά (=αἰ ἐς τὸ φανερὸν λεγόμεναι αἰτίαι) και εξαιτίας των οποίων παραβίασαν τις συνθήκες και κατέληξαν στον πόλεμο, είναι οι εξής και για τα δυο αντίπαλα μέρη».
Οι φανερές αιτίες ήταν τα Κερκυραϊκά (1.24-55), τα Ποτιδαιατικά (1.56-67), το Μεγαρικό Ψήφισμα (1.67.4, 139.1, 140.4 και 144.2) και ίσως ο τρόπος μεταχείρισης της Αίγινας από τους Αθηναίους (1.67.2, 139.1 και 144.2).
🌊 α) Τα Κερκυραϊκά
α) Τα Κερκυραϊκά (Θουκ. 1.24-55): Η Επίδαμνος (=σημερινό Δυρράχιο) ήταν αποικία των Κερκυραίων στα παράλια της Ιλλυρίας (=σημερινή Αλβανία). Την Επίδαμνο ίδρυσαν μεν οι Κερκυραίοι, αρχηγός όμως των αποίκων ήταν ο Κορίνθιος Φαλίος, απόγονος του Ηρακλή. Οι ίδιοι οι Κερκυραίοι ήταν Δωριείς, άποικοι των Κορινθίων. Έτσι στην Επίδαμνο εγκαταστάθηκαν Δωριείς άποικοι από την Κέρκυρα, την Κόρινθο και από άλλα μέρη. Με τον καιρό όμως ξέσπασαν εμφύλιες ταραχές στην Επίδαμνο και επειδή οι σχέσεις μεταξύ της μητρόπολης Κορίνθου και της αποικίας της Κέρκυρας ήταν επίσης τεταμένες, οι μεν Κορίνθιοι υποστήριξαν τη μια μερίδα στην Επίδαμνο, οι δε Κερκυραίοι την άλλη. Επί πλέον οι Κερκυραίοι που ήταν μεν Δωριείς, αλλά ουδέτεροι (σε αντίθεση δηλαδή με τους Κορινθίους δεν ανήκαν στην Πελοποννησιακή συμμαχία), ζήτησαν τη βοήθεια των Αθηναίων. Οι Κορίνθιοι προειδοποίησαν πως οποιαδήποτε βοήθεια των Αθηναίων προς τους Κερκυραίους θα θεωρείτο ως παράβαση των Τριακονταετών Συνθηκών. Παρ' όλα αυτά οι Αθηναίοι βοήθησαν τους Κερκυραίους γιατί δεν ήθελαν να χάσουν την ευκαιρία να συνάψουν φιλικές σχέσεις μ' ένα νησί που διέθετε αξιόλογη ναυτική δύναμη και που βρισκόταν σε στρατηγικό σημείο του θαλάσσιου δρόμου που οδηγούσε προς τη Νότια Ιταλία και τη Σικελία.
🏰 β) Τα Ποτιδαιατικά
β) Τα Ποτιδαιατικά (Θουκ. 1.56-67): Οι Κορίνθιοι, για να εκδικηθούν τους Αθηναίους που βοήθησαν αποτελεσματικά τους Κερκυραίους στη διαμάχη γύρω από την Επίδαμνο, παρακίνησαν σε αποστασία εναντίον των Αθηναίων την Ποτίδαια. Η πόλη αυτή που βρισκόταν στα παράλια της Χαλκιδικής ήταν μεν αποικία των Κορινθίων, αλλά σύμμαχος και φόρου υποτελής στους Αθηναίους. Την αποστασία της Ποτίδαιας υποστήριξε και ο βασιλιάς της Μακεδονίας Περδίκκας που ήθελε να επεκτείνει την κυριαρχία του σε βάρος των Αθηναϊκών συμφερόντων στα παράλια της Χαλκιδικής και της Θράκης.
💰 γ) Το Μεγαρικό Ψήφισμα
γ) Το Μεγαρικό Ψήφισμα (Θουκ. ί.67.4, 139.1, 140.4 και 144.2): Οι Μεγαρείς ήταν Δωριείς και κατοικούσαν στα σύνορα της Αττικής κοντά στην Ελευσίνα. Η χώρα τους ήταν φτωχή και έτσι στήριζαν την οικονομία τους κατ' εξοχήν στο θαλάσσιο εμπόριο. Είχαν όμως κατά καιρούς προστριβές με τους Αθηναίους για διάφορους λόγους. Ανάμεσα στα άλλα οι Αθηναίοι τους κατηγορούσαν πως καλλιεργούσαν μέρος της ιερής γης ανάμεσα στα Μέγαρα και στην Ελευσίνα, που ανήκε στο Ναό της Δήμητρας στην Ελευσίνα, και πως δέχονταν στη χώρα τους τους δραπέτες δούλους των Αθηναίων (1.139.2). Φαίνεται όμως πως οι Αθηναίοι ενοχλήθηκαν ιδιαίτερα από τη φανερή σύμπραξη των Μεγαρέων με τους Κορινθίους στον πόλεμο εναντίον των Κερκυραίων (1.27.2). Δεν αποκλείεται όμως το ψήφισμα αυτό να υπαγόρευσε και ο οικονομικός ανταγωνισμός μεταξύ των δύο πόλεων. Γι' αυτό με ψήφισμα που εισηγήθηκε ο Περικλής στην Εκκλησία του Δήμου (το γνωστό Μεγαρικό Ψήφισμα) οι Μεγαρείς αποκλείονταν από την Αθηναϊκή αγορά και από τα λιμάνια της Αθηναϊκής ηγεμονίας. Αυτό ισοδυναμούσε με οικονομικό στραγγαλισμό των Μεγάρων που ήταν δωρική πόλη και ανήκε στην Πελοποννησιακή συμμαχία. Κατά τη λαϊκή αντίληψη - όχι όμως και για το Θουκυδίδη - αυτό το ψήφισμα αποτέλεσε τη σοβαρότερη αιτία του πολέμου (Αριστοφ. Άχαρνής 515-39, Ειρήνη 609 και Πλουταρχ. Περικλής 29-31).
🏝️ δ) Η Αίγινα
δ) Η Αίγινα (1.67.2, 139.1 και 144.2): Οι Αιγινήτες ήταν Δωριείς αλλά φόρου υποτελείς στους Αθηναίους και διατύπωναν κρυφά παράπονα στους Σπαρτιάτες πως οι Αθηναίοι δε σέβονταν την αυτονομία τους.
🔥 Η πραγματική αιτία και η Πεντηκονταετία
Αυτές ήταν οι εμφανείς αιτίες ή προφάσεις που οδήγησαν στον πόλεμο. Όμως η πραγματική αιτία του πολέμου κατά το Θουκυδίδη ήταν η συνεχώς αυξανόμενη δύναμη των Αθηνών που προκαλούσε το φόβο των Λακεδαιμονίων που με τη σειρά τους ήθελαν με κάθε τρόπο να την περιορίσουν προτού ακόμη αυξηθεί σε τέτοιο βαθμό που να μην μπορούν με κανένα τρόπο να τη νικήσουν (1.23.6, 88). Έτσι ο Θουκυδίδης αφού μίλησε για τις εμφανείς αιτίες του πολέμου, αφιέρωσε στη συνέχεια ένα μεγάλο μέρος του πρώτου βιβλίου του (§§89-118: Η Πεντηκονταετία) για να μας εξηγήσει πώς η Αθήνα μέσα σε 50 περίπου χρόνια, από τη λήξη των Περσικών πολέμων μέχρι την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου (479-431 π.Χ.) κατόρθωσε με μια σειρά από ενέργειες να καταστεί μεγάλη και επίφοβη δύναμη. Τέτοια ενέργεια ήταν η οχύρωση της πόλης των Αθηνών και του Πειραιά από το Θεμιστοκλή (1.89.3-93.2) παρά την αντίδραση της Σπάρτης. Πιο σπουδαία όμως ήταν η ανάπτυξη της Αθηναϊκής ηγεμονίας που, ενώ ξεκίνησε ως συμμαχία των Ελλήνων εναντίον των Περσών, στο τέλος μετατράπηκε σε μια καθαρά Αθηναϊκή συμμαχία που καταπίεζε και εκμεταλλευόταν τους ίδιους τους συμμάχους της για το στρατιωτικό, πολιτικό και οικονομικό όφελος της ίδιας της Αθήνας (βλέπε πιο πάνω Σχόλια §75. 3-5). Αυτήν ακριβώς τη δύναμη φοβόντουσαν οι Λακεδαιμόνιοι και ήθελαν να την καταστείλουν.
479 π.Χ. λήξη των Περσικών πολέμων → οχύρωση Αθήνας και Πειραιά από τον Θεμιστοκλή → Δηλιακή συμμαχία που γίνεται Αθηναϊκή ηγεμονία → 446/5 π.Χ. Τριακονταετείς Σπονδές → 431 π.Χ. έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου. Ο Θουκυδίδης αφιερώνει τις §§89-118 του Α΄ βιβλίου σε αυτή την πεντηκονταετία, ακριβώς για να αποδείξει την αληθινή αιτία.
| Αφορμές (αἰτίαι, ἐς τὸ φανερὸν λεγόμεναι) | Αληθινή αιτία (ἀληθεστάτη πρόφασις) |
|---|---|
| Τα Κερκυραϊκά (1.24-55): σύγκρουση Κορίνθου-Κέρκυρας για την Επίδαμνο και αθηναϊκή επέμβαση | Η συνεχώς αυξανόμενη δύναμη των Αθηνών |
| Τα Ποτιδαιατικά (1.56-67): κορινθιακή υποκίνηση αποστασίας της Ποτίδαιας | Ο φόβος (δέος) των Λακεδαιμονίων γι' αυτή τη δύναμη |
| Το Μεγαρικό Ψήφισμα (1.67.4, 139.1, 140.4, 144.2): οικονομικός αποκλεισμός των Μεγάρων | Η θέληση της Σπάρτης να την περιορίσει προτού γίνει ανίκητη |
| Η Αίγινα (1.67.2, 139.1, 144.2): παράπονα για παραβίαση της αυτονομίας | Τεκμηρίωση: η Πεντηκονταετία (§§89-118) |
| Φανερές, λέγονταν δημόσια | «ἀφανεστάτη λόγῳ» — δεν λεγόταν καθόλου |
Στον Θουκυδίδη το πρόφασις ΔΕΝ σημαίνει «ψεύτικη δικαιολογία» όπως στα νέα ελληνικά, αλλά πραγματικός λόγος. Γι' αυτό η βαθύτερη αιτία λέγεται «ἀληθεστάτη πρόφασις». Αντιστρόφως, το αἰτίαι εδώ σημαίνει «παράπονα, κατηγορίες» — δηλαδή τις εμφανείς αφορμές. Μην μπερδέψετε τα δύο.
📚 Β. Παράλληλα χωρία (προαιρετικά)
Το βιβλίο σημειώνει ως προαιρετικά τα παράλληλα χωρία και τις παραπομπές που ακολουθούν· χρησιμεύουν για να δει ο μαθητής τη διάκριση και τα επιχειρήματα σε άλλα σημεία του έργου.
- Θουκ. 3.67.1 — Οι Θηβαίοι εναντίον των Πλαταιέων: το ίδιο ρητορικό επιχείρημα της «διπλής τιμωρίας» για όσους επικαλούνται παλιά ανδραγαθία (πρβλ. §86.1).
- Θουκ. 1.80.3 — Ο Αρχίδαμος για τον πλούτο των Αθηναίων, στον οποίο απαντά ο Σθενελαΐδας (πρβλ. §86.3).
- Πλούταρχος, Λυκούργος 26.3 — Για τον τρόπο της σπαρτιατικής ψηφοφορίας «με τάξη και ησυχία» (πρβλ. §87.1).
- Θουκ. 1.23.4-6 — Το θεμελιώδες χωρίο για τη διάκριση αφορμών και αληθινής αιτίας.
- Θουκ. 1.79.1 — Η απομάκρυνση των συμμάχων και η κλειστή σύσκεψη των Λακεδαιμονίων (πρβλ. §87.2).
- Θουκ. 1.89.3-93.2 — Η οχύρωση της Αθήνας και του Πειραιά από τον Θεμιστοκλή.
- Θουκ. 1.89-118 — Η Πεντηκονταετία, η απόδειξη της αυξανόμενης αθηναϊκής δύναμης.
- Αριστοφάνης, Άχαρνής 515-39 και Ειρήνη 609· Πλούταρχος, Περικλής 29-31 — Η λαϊκή αντίληψη που θεωρούσε το Μεγαρικό Ψήφισμα τη σοβαρότερη αιτία του πολέμου, αντίληψη που ο Θουκυδίδης δεν ασπάζεται.