🛡️ Σχόλια στον λόγο του Αρχιδάμου (§79-85)

Εδώ σχολιάζεται ο λόγος του Αρχιδάμου, του βασιλιά της Σπάρτης, ο οποίος εκπροσωπεί τη νηφάλια και φιλειρηνική μερίδα των Λακεδαιμονίων. Ο Αρχίδαμος δεν αρνείται τη σύγκρουση από δειλία, αλλά ζητεί αναβολή, προετοιμασία και διαπραγμάτευση, υπερασπιζόμενος τη σπαρτιατική βραδύτητα ως μορφή σωφροσύνης.

📜 §79

Αρχίδαμος: Γιος του Ζευξιδάμου, έγγονος του Λεωτυχίδη. Βασίλευσε από το 469 μέχρι το 427 π.Χ. Έδωσε τέλος στον Γ΄ Μεσσηνιακό πόλεμο (464-455 π.Χ.), κατά δε την πρώτη περίοδο του Πελοποννησιακού πολέμου (431-421 π.Χ.), που εξαιτίας του λέγεται και Αρχιδάμειος πόλεμος, εισέβαλε πολλές φορές στην Αττική. Προσπάθησε να εμποδίσει τον πόλεμο, στην παράγραφο δε αυτή εξαίρονται οι πνευματικές (ξυνετός) και ηθικές (σώφρων) του δυνάμεις.

🗣️ §80

Περίληψη του Λόγου του Αρχιδάμου

Ο Αρχίδαμος παίρνοντας το λόγο δηλώνει πως η μακρά του πείρα του υπαγορεύει να ταχθεί εναντίον του πολέμου. Προβαίνει σε μια αξιολόγηση δυνάμεων των αντίπαλων στρατοπέδων και παρατηρεί πως οι Αθηναίοι υπερέχουν κατά πολύ σε ναυτική πείρα, πλούτη, ανθρώπινες εφεδρείες και συμμάχους που πληρώνουν φόρους. Κι αν ακόμη οι Σπαρτιάτες κατορθώσουν να λεηλατήσουν την Αττική, οι Αθηναίοι με το ναυτικό τους θα μπορέσουν να προμηθεύονται αγαθά από άλλα μέρη. Επομένως σημαντική είναι η υπεροπλία στη θάλασσα. Συμβουλεύει πως δεν πρέπει να κηρύξουν πρώτοι τον πόλεμο, ούτε και σύντομα. Ένα τόσο μεγάλο εγχείρημα χρειάζεται σύντονες προσπάθειες για προετοιμασία σε ναυτικό, σε πόρους και συμμάχους, ακόμη και τη συνεργασία με τους βαρβάρους. Όλα απαιτούν νηφάλια σκέψη, ψύχραιμες αποφάσεις και πειθαρχία και όχι βιαστικές και επιπόλαιες ενέργειες που τις υπαγορεύουν οποιοσδήποτε έπαινοι ή κατηγορίες. Γι' αυτό προτρέπει να στείλουν στην Αθήνα πρέσβεις για διαιτησία, αλλά στο μεταξύ να προετοιμάζονται και για τον πόλεμο.

1. έχω ο ίδιος πείρα πολλών πολέμων: Ο Αρχίδαμος πολέμησε όχι μόνο στον Γ΄ Μεσσηνιακό πόλεμο (464-455 π.Χ.), αλλά πιθανότατα και στους Περσικούς πολέμους.

2. όπως, ίσως, θα το ήθελε, η πλειοψηφία: Εδώ ο Αρχίδαμος πρέπει να εννοεί τους νεότερους που, όντας άπειροι του πολέμου, δεν μπορούσαν να σταθμίσουν τις συνέπειές του και ήταν έτοιμοι για την ανάληψή του. Ο Πίνδαρος σ' ένα απόσπασμά του (Απόσπ. 110) παρατηρεί: «γλυκύς άπειρω πόλεμος». Αλλά και ο Θουκυδίδης σ' ένα άλλο σημείο (2.8.1) αναφέρει πως «τότε υπήρχε πολλή νεότης και στην Πελοπόννησο και στην Αθήνα που ευχαρίστως αναλάμβανε τον πόλεμο λόγω απειρίας». Καμιά φορά όμως συμβαίνει και το αντίθετο, οι πρωτόπειροι δηλαδή εύκολα πανικοβάλλονται από τον πόλεμο και από το φόβο τους υποχωρούν (1.81.6).

3. τους γείτονές μας: Εννοεί τους Πελοποννησίους που ήταν γείτονες της Σπάρτης, όπως οι Αρκάδες, οι Αργείοι και άλλοι.

4. που η χώρα τους είναι μακριά: Είναι φανερό πως η Αθήνα σε σύγκριση με τις πόλεις της Πελοποννήσου βρισκόταν μακριά από τη Σπάρτη. Σε μια όμως άλλη περίπτωση, που οι Λακεδαιμόνιοι συγκρίνουν την απόσταση της πόλης τους από την Αθήνα και την Περσία, παρατηρούν πως η Αθήνα δε βρίσκεται μακριά τους (1.69.5).

5. ανθρώπινες εφεδρείες... μια ελληνική πολιτεία: Είναι κάπως παράξενο που ακούμε πως ο ολικός πληθυσμός της Αττικής ήταν μεγαλύτερος από τον πληθυσμό της Λακωνίας (που περιλάμβανε επίσης τον πληθυσμό της Μεσσηνίας), εκτός εάν οι δούλοι και οι Είλωτες δεν περικλείονταν σ' αυτό τον υπολογισμό.

   Η Αθήνα ήταν πόλη πολυάνθρωπη: Το 317 π.Χ. επί Δημητρίου του Φαληρέως έγινε απογραφή και βρέθηκαν στην Αθήνα 21.000 Αθηναίοι πολίτες, 10.000 μέτοικοι και 400.000 δούλοι.

6. στον πλούτο μας: Οι Σπαρτιάτες και οι σύμμαχοί τους είχαν στρατεύσιμο πλήθος και πολεμική εμπειρία, υστερούσαν όμως σε χρηματικούς πόρους. Γι' αυτό οι Κορίνθιοι σε μια από τις ομιλίες τους (1.121.3) προτείνουν να εξοπλίσουν το ναυτικό, αφού εισφέρουν από το υστέρημά τους ή, αφού χρησιμοποιήσουν στην ανάγκη δανεικά χρήματα ή τους θησαυρούς των Δελφών και της Ολυμπίας, όπου υπήρχαν πλούσια αφιερώματα και όπου οι λαοί που κατείχαν αυτά τα ιερά ήταν σύμμαχοι των Πελοποννησίων.

   Επίσης και ο Περικλής αναλύοντας στους Αθηναίους τις δυνάμεις των αντιπάλων τους παρατηρεί (1.141.3-5) πως οι Πελοποννήσιοι είναι γεωργοί και δεν έχουν χρήματα ούτε ιδιωτικά ούτε δημόσια. Επί πλέον είναι ασυνήθιστοι σε μακροχρόνιους και υπερπόντιους πολέμους γιατί εξαιτίας της πενίας τους αναγκάζονται να διεξάγουν μόνο μικρούς πολέμους μεταξύ τους. Έτσι ούτε απομακρύνονται για πολύ καιρό από τις γεωργικές τους εργασίες ούτε και ξοδεύουν τα χρήματά τους. Όντας γεωργοί είναι προθυμότεροι να διεξάγουν τον πόλεμο με τα σώματά τους παρά με τα χρήματά τους.

7. ούτε δημόσιο θησαυρό έχουμε... περιουσίες: Οι Σπαρτιάτες, όπως και οι άλλοι Πελοποννήσιοι, εξαιτίας της πενίας τους ήταν απρόθυμοι να πληρώνουν φόρους και να έχουν δημόσιο ταμείο. Αυτό αποτελούσε μια βασική αδυναμία του πολιτεύματός τους και το επισημαίνει ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά του (2.6.23, 1278): «Ελαττωματική δε είναι η Σπαρτιατική νομοθεσία και ως προς τα δημόσια χρήματα. Όταν οι Σπαρτιάτες αναγκάζονται να διεξάγουν μεγάλους πολέμους δεν υπάρχει τίποτε απολύτως μέσα στο δημόσιο ταμείο και κάνουν μικρές εισφορές επειδή το μεγαλύτερο μέρος της γης ανήκει σ' αυτούς (είναι κοινή κτήση), δεν προβαίνουν σε αμοιβαίο έλεγχο των εισφορών που κάνει ο καθένας. Έτσι ο νομοθέτης (παρά τις καλές του προθέσεις) πέτυχε το αντίθετο προς τα συμφέροντα της πόλεως, γιατί έκανε την πόλη αχρήματη και τους πολίτες φιλοχρήματους».

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Οι Σπαρτιάτες ασχολούνταν αποκλειστικά με πολεμικές ασκήσεις και επιχειρήσεις, απαγορευόταν σ' αυτούς η ενασχόληση με το εμπόριο και τη βιομηχανία και επί πλέον η εισαγωγή και χρήση πολύτιμων μετάλλων (πριν από την εποχή του Λύσανδρου). Πρώτος ο Λύσανδρος εισήγαγε στη Σπάρτη πλήθος αργυρών και χρυσών νομισμάτων, λάφυρα του Πελοποννησιακού πολέμου από την Αθήνα, και έτσι έγινε πρόξενος της φιλοπλουτίας στην πατρίδα του (Πλούτ. Λύσανδρος 2).

⚔️ §81

Ο Αρχίδαμος προειδοποιεί τους Σπαρτιάτες πως οι συνηθισμένες μέθοδοι διεξαγωγής πολέμου που τους εξυπηρετούν τόσο καλά στους πολέμους εναντίον των άλλων πόλεων της Πελοποννήσου, δε θα τους φανούν αποτελεσματικές εναντίον των Αθηνών, αν και αργότερα (1.82.3-4) παραδέχεται ή υπονοεί πως θα έχουν κάποιο αποτέλεσμα. Στην πραγματικότητα φέρει εναντίον της εισήγησης των Κορινθίων για άμεση δράση μερικά από τα δικά τους επιχειρήματα.

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Μέχρι την εποχή του Πελοποννησιακού πολέμου οι πολεμικές επιχειρήσεις μεταξύ των Ελληνικών πόλεων, και ιδιαίτερα εκείνων της Πελοποννήσου, ήταν μικρής διάρκειας και κρίνονταν συνήθως από μια αποφασιστική μάχη. Γενικά διεξάγονταν από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο. Η κυριότερη επιδεικτική τακτική μιας επιτιθέμενης χώρας ήταν να καταστρέψει ή να αφαρπάσει τη γεωργική παραγωγή της άλλης. Δημιουργούσε έτσι επισιτιστικό πρόβλημα στον εχθρό, νοουμένου ότι η γεωργία ήταν η κύρια ή σχεδόν η μόνη πηγή εισοδήματος για τις περισσότερες πόλεις.

Κατά συνέπεια η επίθεση — που γινόταν λίγο πριν από τη σοδειά-διαρκούσε σύντομο χρονικό διάστημα και, ανάμεσα σ' άλλα, δε συνέφερε στην επιτιθέμενη χώρα ν' απασχολεί το εργατικό της δυναμικό για πολύ χρόνο σε πολεμικές επιχειρήσεις μακριά από τις γεωργικές τους εργασίες.

Η μόνη πόλη της Πελοποννήσου που μπορούσε να διεξάγει πόλεμο για περισσότερο χρόνο από τις άλλες ήταν η Σπάρτη γιατί τις εύφορες πεδιάδες της Λακεδαιμονίας δεν τις καλλιεργούσαν οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες, αλλά οι Είλωτες. Έτσι οι πολίτες της Σπάρτης μπορούσαν ν' αφιερώνουν όλο το χρόνο τους σε στρατιωτική εξάσκηση και πολεμικές επιχειρήσεις, και μάλιστα σε χρόνο πολύ ακατάλληλο για τον εχθρό. Παρ' όλα αυτά και οι Σπαρτιάτες από φόβο των Ειλώτων δεν ήταν πάντοτε πρόθυμοι να εκστρατεύουν για πολύ χρόνο μακριά από τη Σπάρτη.

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Μια άλλη πόλη που είχε τη δυνατότητα να διεξάγει μακροχρόνιους πολέμους, αλλά για διαφορετικούς λόγους, ήταν φυσικά η Αθήνα. Οι Σπαρτιάτες μπορούσαν να εισβάλουν στην Αττική, να καταστρέψουν τα σπαρτά και, πολύ χειρότερα ακόμη, να κόψουν τα δέντρα και να χαλάσουν τα υποστατικά, αλλά οι Αθηναίοι μπορούσαν να καταφύγουν για ασφάλεια στα τείχη χωρίς κανένα σοβαρό πρόβλημα επισιτισμού γιατί με το στόλο τους κυριαρχούσαν στη θάλασσα και από το λιμάνι του Πειραιά κρατούσαν ανοικτούς όλους τους δρόμους εφοδιασμού τους με τρόφιμα και πρώτες ύλες από τη Θράκη, την Ιωνία και τον Εύξεινο Πόντο. Επί πλέον με το εμπόριο και τη βιομηχανική τους ανάπτυξη είχαν συγκεντρώσει αρκετά χρηματικά κεφάλαια με τα οποία μπορούσαν ν' αγοράσουν τρόφιμα από παντού ή να τα ανταλλάξουν με τα βιομηχανικά τους προϊόντα, φτάνει να διατηρούσαν με το ναυτικό τους ανοικτούς τους δρόμους της θάλασσας.

Έτσι, στον Πελοποννησιακό πόλεμο, για πρώτη φορά βρέθηκαν αντιμέτωπες δυο δυνάμεις που είχαν, η καθεμιά για διαφορετικούς λόγους, την ικανότητα να διεξάγουν μακροχρόνιο πόλεμο.

1. υπερτερούμε σε οπλισμό και αριθμό ανδρών: Εδώ δεν υπάρχει αντίφαση με όσα είπε στην παράγραφο 81.3, γιατί εννοεί το συνολικό αριθμό οπλιτών από όλες τις πόλεις της Πελοποννησιακής συμμαχίας και όχι μόνο από τη Σπάρτη.

2. έχουν εκτός από την Αττική και άλλη χώρα: Εννοεί τη Θράκη και την Ιωνία.

🤝 §82

1. εξασφαλίζοντας συμμάχους, Έλληνες ή βαρβάρους: Τη βοήθεια των βαρβάρων, ιδιαίτερα των Περσών και άλλων, όπως των Θρακών και των Σικελών επιδίωξαν κατά καιρούς, κατά τη διάρκεια του πολέμου, όχι μόνο οι Σπαρτιάτες, αλλά και οι Αθηναίοι. (Θουκ. 2.7.1, 2.67.1, 4.50. 1-8).

2. κανείς δεν μπορεί να μας κατηγορήσει: Ο Αρχίδαμος κατανοεί ότι η πρότασή του να προσφύγουν στη βοήθεια των βαρβάρων είναι ταπεινωτική για τους Έλληνες και γι' αυτό προσπαθεί να δικαιολογηθεί.

3. Αν οι Αθηναίοι συμμορφωθούν... τόσο το καλύτερο: Η φράση αυτή αποδεικνύει πως ο Αρχίδαμος είχε ειλικρινείς προθέσεις για διατήρηση της ειρήνης και αποφυγή του πολέμου που προσπαθούσε με κάθε τρόπο να τον αναβάλει ή να τον ματαιώσει.

4. Οι Αθηναίοι θα υποχωρήσουν πιο εύκολα... άθικτη: Τυχόν καταστροφή της αττικής υπαίθρου θα εξόργιζε τους Αθηναίους που για εκδίκηση θα αναλάμβαναν πιο εύκολα τον πόλεμο και δε θα είχαν να ζημιώνονται τίποτε από τη γη τους που θα ήταν ήδη κατεστραμμένη από τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους.

5. Εάν για τα συμφέροντα μερικών αναλάβουμε όλοι μαζί έναν πόλεμο: Εννοεί τα εμπορικά κυρίως συμφέροντα των Αιγηνητών, των Μεγαρέων και των Κορινθίων που κυρίως διατύπωναν παράπονα εναντίον των Αθηναίων. Των άλλων συμμάχων τα συμφέροντα δεν είχαν βλαφτεί. Στο σημείο αυτό ο αρχαίος σχολιαστής αναφέρει: «τῶν Κορινθίων· οὐ γὰρ ἦν κοινὰ τὰ ἐγκλήματα (=παράπονα) πάντων τῶν Πελοποννησίων, ἀλλὰ μόνον τῶν Κορινθίων».

💰 §83

Ο Αρχίδαμος με σύνεση τονίζει τη σπουδαιότητα των οικονομικών πόρων για την επιτυχή διεξαγωγή των πολεμικών επιχειρήσεων. Ορθά αντιλαμβάνεται πως ο πόλεμος θα είναι μακροχρόνιος και θα καταστεί θέμα οικονομικής αντοχής των αντιπάλων. Η Σπάρτη όμως είχε πενιχρούς πόρους και η έλλειψη χρημάτων που κατά παράδοση οι Σπαρτιάτες συνήθιζαν να περιφρονούν, έγινε ιδιαίτερα αισθητή στις παραμονές του πολέμου.

🏛️ §84

Η παράγραφος αυτή αποτελεί απάντηση του Αρχιδάμου στις κατηγορίες που διατύπωσαν οι Κορίνθιοι εναντίον των Σπαρτιατών στις παραγράφους 69 και 70. Στην αρχή του λόγου του ο Αρχίδαμος αντιπαραθέτει τη Σπαρτιατική προς την Αθηναϊκή πρακτική, μετά δε ανασκευάζει σημείο προς σημείο τις βασικότερες κατηγορίες των Κορινθίων.

1. όσο για τη βραδύτητα και την αναθλητικότητα για τις οποίες μας κατηγορούν: Αναφέρεται στις κατηγορίες που έκαμαν οι Κορίνθιοι εναντίον των Σπαρτιατών, και ο Αρχίδαμος χρησιμοποιεί τις ίδιες ακριβώς λέξεις που χρησιμοποίησαν και οι Κορίνθιοι (1.69.4, 70.4, 71.1, 71.4) για να ανασκευάσει τις κατηγορίες τους. Θα προσπαθήσει ν' αποδείξει ότι αυτό που οι άλλοι αποκαλούν βραδύτητα και αναθλητικότητα, οι Σπαρτιάτες θεωρούν ψυχραιμία και λογική εξέταση της πραγματικότητας προτού αναλάβουν οποιαδήποτε συγκεκριμένη ενέργεια. Ο ίδιος χαρακτήρισε αυτή τη μέθοδο πρόβλεψη «καθ' ἡσυχίαν» (=με ηρεμία, χωρίς σπασμωδικές ενέργειες) και στο 1.85.1 προτρέπει τους συμμάχους και πάλιν να σκεφθούν «με ησυχία».

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Η Σπαρτιατική αυτή «βραδύτητα», παρά τα πλεονεκτήματά της, πολλές φορές απέβη σε βάρος τους γιατί τους εμπόδισε να εκμεταλλευτούν έγκαιρα ορισμένες ευνοϊκές περιστάσεις (8.96.4-5), σε άλλες όμως περιπτώσεις που αφορούσαν ιδιαίτερα θέματα στρατιωτικής τακτικής την ώρα των επιχειρήσεων αποδείχνεται αξιοθαύμαστη (5.70).

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Στην προκείμενη περίπτωση ο Αρχίδαμος υποστηρίζει πως οι Λακεδαιμόνιοι δεν πρέπει να ντρέπονται για τη βραδύτητα και αναθλητικότητά τους γιατί, 1) αν βιαστούν ν' αρχίσουν τον πόλεμο, αυτός θα χρονίσει, επειδή θα τον επιχειρήσουν απροετοίμαστοι και 2) εξαιτίας αυτής της βραδύτητας έχουν χρόνια τώρα πόλη ελεύθερη και ένδοξη.

2. νηφάλια σωφροσύνη: «σωφροσύνη έμφρων»: Στο πολιτικό πεδίο η σωφροσύνη αποτελεί περισσότερο πνευματική παρά ηθική αρετή· δηλώνει την ικανότητα που διαθέτουν άτομα ή πόλεις να ενεργούν με ψυχραιμία και περίσκεψη, χωρίς να παρασύρονται από το συναίσθημά τους σε επικίνδυνες και αμφίβολες ενέργειες, ανεξάρτητα του αν το συναίσθημα αυτό είναι αποτέλεσμα επιτυχίας ή αποτυχίας, κολακείας ή κατηγορίας.

3. ούτε απελπιζόμαστε στις αποτυχίες: Αυτό είναι αντίθετο με την άποψη που διατύπωσαν οι Κορίνθιοι στην παράγραφο 1.70.3, πως δηλαδή οι Σπαρτιάτες, αντίθετα προς τους Αθηναίους, όταν βρεθούν σε δύσκολες περιστάσεις, νομίζουν πως ποτέ δε θα μπορέσουν να τις αντιμετωπίσουν.

4. κι αν θέλουν άλλοι να μας ερεθίσουν κατηγορώντας μας, δεν οργιζόμαστε και δεν αλλάζουμε γνώμη: Αυτό είναι σαφής υπαινιγμός στο λόγο των Κορινθίων. Ο Αρχίδαμος μάλιστα σκόπιμα χρησιμοποιεί τη λέξη «κατηγορία», ενώ οι Κορίνθιοι προηγουμένως, στην ομιλία τους, προσπάθησαν να δικαιολογηθούν λέγοντας πως δε διατυπώνουν κατηγορίες προς εχθρούς, αλλά παράπονα προς φίλους (1.69.6).

5. επειδή το αίσθημα τιμής (=αἰδώς)... το αίσθημα ντροπής (=αἰσχύνη): Εδώ οι δυο έννοιες είναι ταυτόσημες και υποδηλώνουν το καλώς νοούμενο αίσθημα ντροπής ή τη φιλοτιμία που αποτελεί ουσιαστική αρετή για την καλή διοίκηση (=ευνομία) μιας πόλης. Αυτό ακριβώς επαινούν ο Περικλής (2.43.1) και ο Βρασίδας (5.9.9). Το αίσθημα αυτό της ντροπής συνέχει την πολιτεία, αλλά και αποτελεί συστατικό της ανδρείας, γιατί η ντροπή μπροστά στον ψόγο και ο φόβος της αδοξίας, με άλλα λόγια η φιλοτιμία, οδηγούν τους ανθρώπους σε γενναίες πράξεις.

6. έχουμε ευνομία επειδή η ανατροφή μας... για να μας κάνει να τους σεβόμαστε: Το αρχαίο κείμενο χρησιμοποιεί δυο βασικές λέξεις: «ἀμαθέστερον... σωφρονέστερον» που δε φαίνονται στη μετάφραση. Η περίοδος αυτή αποτελεί άμεση απάντηση στην παρατήρηση των Κορινθίων (1.68.1) πως οι Σπαρτιάτες αγνοούν (ἀμαθία χρῶνται) τα περισσότερα απ' όσα συμβαίνουν στον έξω κόσμο. Αποτελεί επίσης υπαινιγμό εναντίον της γνωστής αγάπης των Αθηναίων για μάθηση και των εκλεπτυσμένων τρόπων ζωής τους. Ο Αρχίδαμος υποστηρίζει πως η αμάθεια κάνει τους Σπαρτιάτες συνετούς (ἀμαθία μετά σωφροσύνης) ώστε να μην περιφρονούν τους νόμους, η δε αυστηρότητα της ανατροφής τους τους υποχρεώνει να μην τους παραβιάζουν.

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Την ίδια ακριβώς γνώμη με τον Αρχίδαμο διατυπώνει κι ο Αθηναίος δημαγωγός Κλέωνας (3.37. 3-5): «Ευτυχέστερη είναι η πόλη που έχει καλούς νόμους, αλλά σταθερούς, παρά αυτή που έχει καλούς νόμους που δεν εφαρμόζονται. Περισσότερο ωφέλιμη είναι η αμάθεια που συνοδεύεται από σεβασμό των νόμων παρά η σοφία που συνοδεύεται από ασυδοσία. Οι απλοϊκότεροι άνθρωποι σε σύγκριση με τους πιο μορφωμένους διοικούν τις περισσότερες φορές καλύτερα τις πόλεις. Γιατί οι μορφωμένοι θέλουν να φαίνονται σοφότεροι από τους νόμους και να επιβάλλουν τη γνώμη τους και καθετί που συζητείται για τα δημόσια πράγματα, σαν να μην υπάρχουν μεγαλύτερα ζητήματα στα οποία θα μπορούσαν να δείξουν την εξυπνάδα τους. Εξαιτίας αυτού πολλές φορές οδηγούν τις πόλεις σε σφαλερές αποφάσεις. Οι αμόρφωτοι όμως, επειδή δεν έχουν εμπιστοσύνη στις γνώσεις τους, παραδέχονται πώς είναι αμαθέστεροι από τους νόμους και μάλλον ανίκανοι να ψέξουν τα λόγια κάποιου που μίλησε καλά. Αυτοί επειδή κρίνουν σαν αμερόληπτοι και όχι σαν ανταγωνιστές, βγάζουν τις ορθότερες αποφάσεις».

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Όμως διαφορετική εικόνα του Αθηναϊκού τρόπου ζωής μας εκθέτει με περηφάνεια ο Περικλής στον Επιτάφιο Λόγο του (2.37.2-3 και 40.2-3): «Είμαστε ελεύθεροι πολίτες, όχι μόνο ως προς τη συμμετοχή μας στα κοινά, αλλά και ως προς την αμοιβαία παρακολούθηση των καθημερινών ασχολιών μας... ενώ δε στον ιδιωτικό μας βίο φροντίζουμε να μην είμαστε ενοχλητικοί, στο δημόσιό μας βίο είμαστε πολύ υπάκουοι λόγω σεβασμού (ηθικής πειθαρχίας), υπακούοντας στους εκάστοτε άρχοντες και στους νόμους, ιδιαίτερα δε σε κείνους τους νόμους που θεσπίστηκαν για την προστασία αυτών που αδικούνται και σε κείνους που ενώ είναι μεν άγραφοι, αλλά η παράβασή τους συνεπάγεται αναμφισβήτητη αισχύνη» (2.37.2-3).

Και παρακάτω προσθέτει:

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) «Αγαπούμε το ωραίο χωρίς να απομακρυνόμαστε από την απλότητα και καλλιεργούμε τα γράμματα χωρίς να χάνουμε τη μαχητική μας ικανότητα» (2.40.1). Σχετικά δε με το ενδιαφέρον και την ανάμειξη στα πολιτικά πράγματα ο Περικλής παρατηρεί: «Μόνοι εμείς θεωρούμε αυτόν που εντελώς απέχει από τα πολιτικά όχι φιλήσυχο πολίτη, αλλά άχρηστο άνθρωπο και οι ίδιοι αποφασίζουμε σωστά ή επινοούμε ορθές υποδείξεις, επειδή θεωρούμε βλάβη των έργων όχι τα λόγια, αλλά το να μην έχουμε κατατοπιστεί με τα λόγια, προτού επιχειρήσουμε τα έργα. Εμείς δηλαδή ακόμη έχουμε και το πλεονέκτημα να είμαστε τολμηρότατοι και να εξετάζουμε με μεγάλη προσοχή όσα πρόκειται να επιχειρήσουμε, ενώ στους άλλους δίνει θάρρος η άγνοια και η σκέψη φέρνει δισταγμό» (2.40. 2-3).

7. δεν είμαστε από εκείνους που επιδίδονται σε περιττά πράγματα και κρίνουν με παχιά λόγια μόνο: Εννοεί τη ρητορική δεινότητα που χρησιμοποίησαν οι Κορίνθιοι και οι Αθηναίοι. Ήταν γνωστή η ικανότητα των Λακεδαιμονίων να διατυπώνουν σύντομα και περιεκτικά τις απόψεις τους. Γι' αυτό υπήρχε στην αρχαιότητα η άποψη πως «τὸ λακωνίζειν ἐστί φιλοσοφεῖν» και σήμερα είναι γνωστή η φράση «λακωνική απάντηση».

8. κι ας μη νομίζουμε ότι διαφέρει πολύ άνθρωπος από άνθρωπο: Με την επιγραμματική αυτή φράση ο Αρχίδαμος έμμεσα απορρίπτει την περίτεχνη αναφορά των Κορινθίων στη διαφορά του χαρακτήρα ανάμεσα στους Αθηναίους και στους Σπαρτιάτες.

9. άριστος, όμως, είν' εκείνος που ανατρέφεται σκληρά και με πειθαρχία: Αυτή είναι η Σπαρτιατική αντίληψη περί αγωγής, που έρχεται σε αντίθεση με την εκλεπτυσμένη ανατροφή, τα περιττά δηλαδή πράγματα και τα παχιά λόγια που αναφέρθηκαν πιο πάνω. Είδαμε όμως πως ο Περικλής με περηφάνεια εκθειάζει τον Αθηναϊκό τρόπο ανατροφής (2.40).

📊 Σύνοψη: κατηγορία των Κορινθίων — απάντηση του Αρχιδάμου

🕊️ §85

Η κατάληξη του λόγου φανερώνει όλη τη σύνεση και το ηθικό ανάστημα του βασιλιά της Σπάρτης. Ο Αρχίδαμος παροτρύνει τους συμμάχους να μην προβούν σε βιαστικές αποφάσεις, να προσπαθήσουν πρώτα να έλθουν σε συνδιαλλαγή με τους Αθηναίους, και ενώ επιδιώκουν την ειρήνη, να προετοιμάζονται συνάμα για πόλεμο.

Η ομιλία του Αρχιδάμου χαρακτηρίζεται για την απλότητα και ευθύτητά της, σε αντίθεση με τους περίτεχνους λόγους των Κορινθίων και Αθηναίων. Γνωστή είναι άλλωστε η Λακωνική συντομία και περιεκτικότητα στα λόγια, που αναφέραμε και πιο πάνω (§84.7).