🏛️ Σχόλια στον λόγο των Αθηναίων — §78

Εδώ σχολιάζεται η §78, η κατακλείδα του λόγου των Αθηναίων πρέσβεων στη Σπάρτη. Στην τελευταία αυτή παράγραφο οι Αθηναίοι εγκαταλείπουν την απολογητική τους επιχειρηματολογία και περνούν σε δύο συγκεκριμένες εισηγήσεις προς τους Λακεδαιμονίους — να μη βιαστούν να αποφασίσουν και να λύσουν τη διαφορά με διαιτησία — συνοδεύοντάς τις με μια σοβαρή προειδοποίηση για το απρόβλεπτο του πολέμου.

📜 §78

1. Μη βιασθείτε, λοιπόν, να πάρετε απόφαση: Ο ρήτορας Ισοκράτης στον παραινετικό του λόγο Πρὸς Δημόνικον (§34) συμβουλεύει: «Βουλεύου μὲν βραδέως, ἐπιτέλει δὲ ταχέως τὰ δόξαντα» (=Να σκέφτεσαι μεν με βραδύτητα, να εκτελείς όμως με ταχύτητα τις αποφάσεις σου).

2. πόσο απρόβλεπτες είναι οι εξελίξεις του πολέμου: Ο Θουκυδίδης αρέσκεται να υπενθυμίζει τον παράγοντα της τύχης που προκαλεί απρόβλεπτες εξελίξεις στις πολεμικές επιχειρήσεις. Χρησιμοποιεί γι' αυτό τον παράγοντα τη φράση «ὁ παράλογος τοῦ πολέμου».

Β. (προαιρετικό) Με παρόμοιο πνεύμα θα μιλήσουν αργότερα και οι Λακεδαιμόνιοι πρέσβεις που θα φθάσουν στην Αθήνα μετά την καταστροφή στην Πύλο για τη σύναψη ανακωχής (4.18): Οι Λακεδαιμόνιοι προτρέπουν τους Αθηναίους σε συμβιβασμό και τους υπενθυμίζουν πως το Σπαρτιατικό πάθημα στην Πύλο δεν οφείλεται σε έλλειψη δύναμης ή σε αλαζονεία, αλλά σε κακούς υπολογισμούς και περιστάσεις που μπορούν να συμβούν όχι μόνο στους ηττημένους, αλλά και στους νικητές εκ περιτροπής. Επίσης ο Νικίας ενθαρρύνοντας τους Αθηναίους και τους συμμάχους μετά την ήττα τους στις Συρακούσες της Σικελίας παρατηρεί (7.61.3): «Να έχετε υπόψη σας τα παράδοξα του πολέμου και να ελπίζετε πως η τύχη πιθανό να σας ευνοήσει, και ετοιμασθείτε να φανείτε στη νέα μάχη άξιοι του πλήθους σας που και μόνοι σας βλέπετε».

Β. (προαιρετικό) Το θέμα της τύχης τονίζει και ο Περικλής στον πρώτο του λόγο προς τους Αθηναίους πριν από την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου (1.140.1): «Είναι ενδεχόμενο οι εκβάσεις των επιχειρήσεων να πάρουν τροπή περισσότερο απροσδόκητη απ' ό,τι τα σχέδια των ανθρώπων. Γι' αυτό ακριβώς συνηθίζουμε να κατηγορούμε την τύχη για όσα πράγματα συμβαίνουν αντίθετα με τους υπολογισμούς μας».

Όμως η πίστη στον παράγοντα τύχη δεν πρέπει να καταντά σε μοιρολατρία. Βλέπε επίσης πιο κάτω, Σχόλια §78.3, τη γνώμη του Περικλή.

Β. (προαιρετικό) Άλλες παρατηρήσεις για την τύχη:

Δημόκριτος, (Απόσπασμα 269): «Τόλμα πρήξιος ἀρχή, τύχη δὲ τέλεος κυρίη».

Ίων ο Χίος, (Απόσπασμα 3): «Ἡ τύχη πολλὰ τῆς σοφίας διαφέρουσα, πλεῖστα αὐτὴ ὁμοῖα ποιεῖ».

Ευριπίδης, (Ἑκάβη 592-5 και Τρῳάδες 1203-6): «Ἄμαλος εἴν' ὁ ἄνθρωπος», που θαρρώντας πως ευτυχισμένος είναι, αισθάνεται βέβαιη χαρά. Η τύχη στα φερσίματά της τον τρελό μοιάζει, άλλοτε αλλού πηδώντας».

3. όταν οι άνθρωποι ριχτούν στον πόλεμο... διαπραγματεύσεις: Οι Αθηναίοι όμως πάντοτε σε σοβαρές και κρίσιμες περιστάσεις φρόντιζαν να διαφωτιστούν καλά και ως προς αυτό που επιχειρήματα, προτού επιχειρήσουν κάτι με τα όπλα. Την αξία αυτού του πράγματος τονίζει ιδιαίτερα ο Περικλής στον Επιτάφιο Λόγο του (2.40.3): «εμείς επί πλέον έχουμε το πλεονέκτημα να είμαστε τολμηρότατοι και να εξετάζουμε με μεγάλη προσοχή όσα πρόκειται να επιχειρήσουμε, ενώ στους άλλους δίνει θάρρος η άγνοια και η σκέψη φέρει δισταγμό. Δίκαια δε πρέπει να κριθούν ως γενναιότατοι εκείνοι που γνωρίζουν πολύ καλά και τα φοβερά και τα ευχάριστα, χωρίς η επίγνωση να τους αποτρέπει από τους κινδύνους».

4. μη λύσετε τις σπονδές... σύμφωνα με τη διαδικασία της συνθήκης: Εννοεί τις Τριακονταετείς Σπονδές (1.115.1) που έγιναν μετά την άλωση της Εύβοιας (446-445 π.Χ.) και σύμφωνα με τις οποίες είχαν αποφασίσει «δίκας τῶν διαφορῶν ἀλλήλοις διδόναι καὶ δέχεσθαι» (1.140.2) και «ὅπλα μὴ ἐπιφέρειν, ἣν δίκας θέλωσι διδόναι» (7.18.2), δηλαδή να μη καταφεύγουν στα όπλα εναντίον εκείνων που δέχονται να υποβληθούν σε διαιτησία.

Οι Λακεδαιμόνιοι επομένως ήταν υποχρεωμένοι να δεχθούν τη δίκη σύμφωνα με τη συνθήκη, ο δε Περικλής αργότερα θα επιρρίψει σ' αυτούς την ευθύνη για τον πόλεμο (1.140.2), επειδή οι Λακεδαιμόνιοι ούτε ζήτησαν διαιτησία, ούτε, όταν πρότειναν κάτι τέτοιο οι Αθηναίοι, το δέχτηκαν.

🕊️ Πώς κλείνει ο λόγος των Αθηναίων

Η §78 έχει καθαρά προτρεπτικό χαρακτήρα: μετά τη μακρά απολογία για την απόκτηση και τη διατήρηση της ηγεμονίας, οι Αθηναίοι πρέσβεις καταθέτουν δύο συγκεκριμένες εισηγήσεις.

• Πρώτη εισήγηση — μη βιαστική απόφαση. «Μη βιασθείτε να πάρετε απόφαση»: το ζήτημα του πολέμου είναι υπερβολικά σοβαρό για να κριθεί από βιαστικές συνεδριάσεις. Είναι η ίδια αρχή που εκφράζει ο Ισοκράτης («βουλεύου μὲν βραδέως»): βραδύτητα στη σκέψη, ταχύτητα στην εκτέλεση.
• Δεύτερη εισήγηση — διαιτησία. Οι Αθηναίοι επικαλούνται το γράμμα των σπονδών και ζητούν να λυθεί η διαφορά «σύμφωνα με τη διαδικασία της συνθήκης», δηλαδή με το «δίκας διδόναι καὶ δέχεσθαι» των Τριακονταετών Σπονδών.

Και οι δύο εισηγήσεις μαρτυρούν φιλειρηνική διάθεση και τοποθετούν τους Αθηναίους στο έδαφος της νομιμότητας: όποιος αρνείται τη διαιτησία και καταφεύγει στα όπλα παραβιάζει τους όρκους και το ιερό δίκαιο — και αναλαμβάνει την ευθύνη του πολέμου. Πάνω σε αυτό ακριβώς θα στηριχθεί αργότερα ο Περικλής (1.140.2) για να επιρρίψει την ευθύνη στους Λακεδαιμονίους.

⚠️ Ο «παράλογος τοῦ πολέμου»

Ανάμεσα στις δύο εισηγήσεις παρεμβάλλεται η προειδοποίηση: ο πόλεμος έχει απρόβλεπτες εξελίξεις. Ο Θουκυδίδης θέτει έτσι ένα από τα κεντρικά θέματα του έργου του — την αντίθεση ανάμεσα στη γνώμη (τον ανθρώπινο υπολογισμό) και στην τύχη (το αστάθμητο). Ο πόλεμος δεν εξελίσσεται σύμφωνα με τα σχέδια εκείνων που τον αρχίζουν: τα «παράδοξα» χτυπούν εκ περιτροπής νικητές και ηττημένους, όπως θα ομολογήσουν και οι ίδιοι οι Λακεδαιμόνιοι μετά την Πύλο (4.18).