🏛️ Σχόλια στον λόγο των Αθηναίων (§75-77)

Τα σχόλια που ακολουθούν φωτίζουν τον πυρήνα της αθηναϊκής απολογίας: πώς οι Αθηναίοι απέκτησαν την ηγεμονία τους, με ποια τρία κίνητρα την κρατούν και με ποιο επιχείρημα τη δικαιολογούν. Εδώ διατυπώνεται για πρώτη φορά απροκάλυπτα η αρχή του δικαίου του ισχυροτέρου, καθώς και το ζήτημα της αθηναϊκής φιλοδικίας.

📜 §75

1. όταν σεις δε θελήσατε να συνεχίσετε τον αγώνα: Οι Λακεδαιμόνιοι αποσύρθηκαν ευθύς μετά τη νίκη στη Μυκάλη.

2. εναντίον των όσων βαρβάρων είχαν μείνει: Οι Πέρσες είχαν αφήσει φρουρές σε διάφορα μέρη της Θράκης και στον Ελλήσποντο (Ηρόδ. 7.106).

3. δεν την αποκτήσαμε δια της βίας, αλλά... οι σύμμαχοι ήρθαν σε μας και μας ζήτησαν να γίνουμε αρχηγοί τους: Την ηγεμονία των Ελλήνων για τη συνέχιση του αγώνα εναντίον των Περσών και την εκδίωξή τους από τα νησιά του Αιγαίου πελάγους και τα παράλια της Ιωνίας κατείχαν αρχικά οι Σπαρτιάτες που όρισαν ως αρχηγό της Παυσανία, το νικητή της μάχης των Πλαταιών. Αυτός όμως άρχισε να συμπεριφέρεται τυραννικά και βίαια προς τους συμμάχους, κι όταν ανακλήθηκε στη Σπάρτη για απολογία, οι σύμμαχοι πρόσφεραν οικειοθελώς στους Αθηναίους την ηγεμονία.

Ο Παυσανίας κατηγορήθηκε για μηδισμό και για ύποπτες συνεννοήσεις με τους Είλωτες, και για ν' αποφύγει τη σύλληψη του κατέφυγε ως ικέτης στο ναό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, όπου αποκλεισμένος πέθανε από την πείνα. Τη συμπεριφορά και το τέλος του Παυσανία περιγράφει διεξοδικά ο Θουκυδίδης (1.94, 128-134).

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Οι Αθηναίοι δε χάνουν ποτέ την ευκαιρία για ευνόητους λόγους να τονίζουν το γεγονός ότι ανέλαβαν την ηγεμονία των Ελλήνων όχι με τη βία, αλλά με τη θέληση των συμμάχων τους, και πως η δύναμή τους και η συμβολή τους για τη σωτηρία της Ελλάδας κατά τους Περσικούς πολέμους τους καθιστούσε άξιους της ηγετικής θέσης που πήραν (βλέπε Θουκ. 1.95-1, 96.1 και 6.82-3. Επίσης Πλούταρχ. Ἀριστείδης 23).

4. στην αρχή από φόβο: Εννοεί το φόβο που προκαλούσαν οι βάρβαροι και όχι το φόβο από τους συμμάχους που δημιουργήθηκε αργότερα λόγω της δεσποτικής συμπεριφοράς των Αθηναίων.

5. επειδή δεν αισθανόμαστε ασφαλείς, εξαιτίας της έχθρας πολλών: Οι Αθηναίοι, αφού πήραν την ηγεμονία με τη θέληση των συμμάχων λόγω του μίσους εναντίον του Παυσανία, καθόρισαν τις υποχρεώσεις των συμμάχων σε χρήματα, πλοία ή στρατιώτες. Όρισαν επίσης ένα κοινό ταμείο που χειρίζονταν αντιπρόσωποι των συμμάχων, οι Ελληνοταμίες, και είχε έδρα του τη Δήλο, όπου γίνονταν και οι κοινές συνελεύσεις στο Ναό του Απόλλωνα.

Στην αρχή οι σύμμαχοι ήταν αυτόνομοι και συσκέπτονταν στις κοινές συνελεύσεις, αργότερα όμως άρχισαν οι παρεξηγήσεις, τα παράπονα και οι αποστασίες.

⚖️ Οι αιτίες των αποστασιών

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Ο Θουκυδίδης (1.99) περιγράφει ως εξής την κατάσταση: «Τα αίτια των αποστασιών ήταν διάφορα, τα πιο σπουδαία όμως ήταν οι καθυστερήσεις των φόρων και των πλοίων, ακόμη δε και η μη αποστολή στρατού από μερικούς συμμάχους. Γιατί οι Αθηναίοι ήταν ανένδοτοι στην είσπραξη των φόρων και με το να επιβάλλουν αναγκαστικά μέτρα σ' ανθρώπους ασυνήθιστους και που δεν είχαν τη διάθεση να ταλαιπωρούνται, γίνονταν μισητοί. Αλλά και γι' άλλους λόγους οι Αθηναίοι δεν ήταν πλέον ευχάριστοι ηγεμόνες όπως στην αρχή, και δεν έκαναν τις εκστρατείες ως ίσοι με τους συμμάχους τους, ήταν δ' εύκολο σ' αυτούς να υποτάσσουν τους αποστάτες. Γι' αυτά όμως αίτιοι ήταν οι ίδιοι οι σύμμαχοι. Γιατί οι περισσότεροι απ' αυτούς απέφευγαν τις εκστρατείες για να μην απομακρύνονται από την πόλη τους, και δέχτηκαν να δίνουν χρήματα αντί πλοία, δηλαδή να πληρώνουν τα αντίστοιχα έξοδα. Έτσι οι Αθηναίοι ενίσχυσαν το ναυτικό τους με τα χρήματα που έδιναν οι σύμμαχοι, οι σύμμαχοι όμως κάθε φορά που αποστατούσαν, βρίσκονταν ανέτοιμοι και άπειροι για πόλεμο».

Έτσι οι σύμμαχοι με την τακτική τους οδηγήθηκαν σε πλήρη στρατιωτική εξάρτηση από τους Αθηναίους.

🗣️ Ο Ερμοκράτης για τους Αθηναίους

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Χαρακτηριστικά είναι επίσης πάνω στο θέμα της Αθηναϊκής ηγεμονίας τα λόγια που ο Ερμοκράτης ο Συρακόσιος λέγει για τους Αθηναίους προς τους Καμαριναίους (6.76-77):

«Με την ελεύθερη συγκατάθεση των Ιώνων και των συμμάχων αποίκων τους, οι Αθηναίοι έγιναν ηγεμόνες τους, χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα την τιμωρία των Περσών, ύστερα όμως τους υποδούλωσαν, άλλους μεν γιατί δεν παρείχαν τους στρατιώτες που συμφώνησαν, άλλους γιατί πολεμούσαν μεταξύ τους κι άλλους με εύσχημες δικαιολογίες. Επομένως κατά τη διάρκεια των Περσικών πολέμων ούτε οι Αθηναίοι αγωνίστηκαν για την ελευθερία των άλλων Ελλήνων ούτε οι άλλοι Έλληνες για τη δική τους· αλλά οι μεν Αθηναίοι για να επιτύχουν την υποδούλωση των Ελλήνων αυτοί και όχι οι Πέρσες, οι δε άλλοι Έλληνες για ν' αποκτήσουν δεσπότη όχι μόνο πιο πονηρό αλλά και πιο δόλιο».

Και παρακάτω ο Ερμογένης διερωτάται (6.77):

«Ή μήπως περιμένουμε να κυριευθούν οι πόλεις μας μια-μια χωριστά, ενώ γνωρίζουμε ότι μόνο έτσι θα υποκύψουμε, και ενώ βλέπουμε ότι οι Αθηναίοι αυτό το είδος της πολιτικής ακολουθούν συστηματικά και προσπαθούν άλλους μεν να φέρουν σε διάσταση με διάφορες ραδιουργίες, άλλους δε παρακινούν σε πόλεμο με τους γείτονές τους χρησιμοποιώντας ως δόλωμα τη συμμαχία τους και σ' άλλους προξενούν οποιαδήποτε βλάβη μπορούν, παρασύροντας τους έναν-έναν με τα δελεαστικά τους λόγια; Ή μήπως νομίζουμε πως μετά την καταστροφή του μακρινού συμπατριώτη μας το κακό δε θα φθάσει σε μας, αλλά η δυστυχία θα περιοριστεί μονάχα σ' εκείνο που τη δοκίμασε πρώτος;»

🔥 §76

1. σεις άλλωστε Λακεδαιμόνιοι... στις πόλεις της Πελοποννήσου: Ο Θουκυδίδης στο κεφάλαιο 1.19 δίνει τη διαφορά μεταξύ του Σπαρτιατικού και Αθηναϊκού τρόπου διοίκησης των συμμάχων και λέγει: «Οι μεν Λακεδαιμόνιοι διατηρούσαν την ηγεμονία χωρίς να έχουν τους συμμάχους τους φόρου υποτελείς, αλλά φροντίζοντας πώς να κυβερνώνται ολιγαρχικά, πλην όμως σύμφωνα, με το συμφέρον τους και μόνο (δηλ. των Λακεδαιμονίων), ενώ οι Αθηναίοι ασκούσαν την ηγεμονία των συμμάχων, αφού σιγά-σιγά παρέλαβαν ακόμη και τα πολεμικά πλοία των συμμαχικών τους πόλεων, εκτός των Χίων και Λεσβίων, και αφού όρισαν σ' όλους να συνεισφέρουν χρηματικούς φόρους. Έτσι στον τωρινό πόλεμο, η πολεμική τους προπαρασκευή (δηλ. των Αθηναίων) έφτασε να είναι μεγαλύτερη απ' ό,τι ήταν και στη μεγαλύτερή της ακόμη ακμή, όταν είχαν ακέραιη τη συμπαράσταση των συμμάχων τους».

2. δόξα, φόβο και όφελος: Ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τις λέξεις τιμή, δέος και ωφέλεια.

3. από πάντα υπάρχει η αρχή ότι ο αδύνατος υπακούει στη θέληση του δυνατού: Γνωστή είναι από τον Ησίοδο η παραβολή με το γεράκι και το αηδόνι (Ἔργα καὶ Ἡμέραι 202-212) και τα λόγια του πρώτου προς το δεύτερο καθώς το κρατούσε μέσα στα γαμψά του νύχια (210-211):

«Χωρίς μυαλό είναι εκείνος που τα βάζει με τους δυνατότερους· εκτός που χάνει τη νίκη, μαζί με τις ντροπές και βάσανα τραβάει».

Επίσης ο Δημόκριτος (Απόσπασμα 267) δηλώνει: «εκ φύσεως η εξουσία ανήκει στον πιο δυνατό».

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Η πιο πάνω δήλωση των Αθηναίων είναι η πρώτη απροκάλυπτη διατύπωση της αρχής πως το δίκαιο ανήκει στον ισχυρότερο. Διατυπώθηκε ήδη συγκεκριμένα στο 1.8.3 και θα κορυφωθεί αργότερα στο Διάλογο των Μηλίων.

Η αντίληψη για «το δίκαιο του ισχυροτέρου» θα επικρατήσει στη σκέψη των ανθρώπων του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. με την επίδραση της σοφιστικής κίνησης και της ωμής πολιτικής πραγματικότητας που υπαγόρευσαν οι περιστάσεις του Πελοποννησιακού πολέμου. Με το θέμα καταπιάνεται φιλοσοφικά ο Πλάτωνας στο Γοργία (483d - 484c) με κύριο εκπρόσωπο αυτής της αντίληψης τον Καλλικλή και στα δυο πρώτα βιβλία της Πολιτείας (βλέπε ιδιαίτ. 338c - 339a) με κύριο εκπρόσωπο το Θρασύμαχο.

4. Θα αποδεικνυόταν με πόσο μέτρο ασκούμε την εξουσία μας: Η Αθήνα μπορούσε πάντοτε να χρησιμοποιήσει τη δύναμή της σκληρά και ανελέητα για να επιβάλει τη θέληση της πάνω στους συμμάχους της. Παρ' όλα αυτά σε πολλές περιπτώσεις συμπεριφέρθηκε με επιείκεια γιατί οι δημοκρατικές διαδικασίες στη λήψη αποφάσεων, όταν λειτουργούσαν σωστά, απέτρεπαν τις ακραίες εισηγήσεις των δημαγωγών στην Εκκλησία του δήμου και συνέβαλαν στην υιοθέτηση πιο ώριμων και συνετών αποφάσεων. Τέτοια ήταν η περίπτωση της αποστασίας της Μυτιλήνης. Στην αρχή οι Αθηναίοι παρασύρθηκαν από τις απόψεις του δημαγωγού Κλέωνα και αποφάσισαν να θανατώσουν όλους τους Μυτιληναίους.

🗨️ Κλέων και Διόδοτος για τη Μυτιλήνη

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Ο Κλέωνας στην αγόρευσή του είπε στους Αθηναίους (3.40.2-5): «... να μην περιπέσετε σε τρία σφάλματα ιδιαίτερα ασύμφορα σε μια ηγεμονία, δηλαδή στον οίκτο, στην πειστική ρητορεία και στην επιείκεια... γιατί αν μεν αυτοί δίκαια αποστάτησαν, σεις δε 'θα 'πρεπε να ηγεμονεύετε. Αν όμως έχετε την αξίωση να διατηρείτε την ηγεμονία σας παρά το πρέπον, πρέπει να τους τιμωρήσετε παρά το πρέπον, διαφορετικά να εγκαταλείψετε την ηγεμονία σας και να ασκείτε τη φιλανθρωπία χωρίς κίνδυνο».

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Τελικά όμως στην περίπτωση της Μυτιλήνης επικράτησε η μετριοπαθής εισήγηση του Διόδοτου που αντίθετα με τον Κλέωνα παρατήρησε (3.46. 4-6): «Ώστε δεν πρέπει προς πολλά μας βλάβη να γίνουμε αυστηροί δικαστές αυτών που εγκληματούν, αλλά να φροντίζουμε πώς στο μέλλον τιμωρώντας με επιείκεια τις πόλεις θα τις έχουμε στη διάθεσή μας εύρωστες οικονομικά, και να μη επιζητούμε τη φύλαξή τους όχι με την αυστηρότητα των νόμων, αλλά με την προσεκτική παρακολούθηση των πραγμάτων. Τώρα όμως κάνουμε το αντίθετο, κι ένα λαό που είναι ελεύθερος και παραμένει με τη βία κάτω από την ηγεμονία μας, αν, αφού αποστατήσει εύλογα για την απόκτηση της ελευθερίας του, τον υποτάξουμε, νομίζουμε πως πρέπει να τον τιμωρήσουμε σκληρά. Πρέπει όμως τους ελεύθερους, όταν αποστατούν, να μην τους τιμωρούμε αυστηρά, αλλά να τους προσέχουμε πολύ προτού αποστατήσουν και να φροντίζουμε εκ των προτέρων ώστε ούτε καν να το σκεφτούν αυτό. Όταν δε νικήσουμε, να επιβάλλουμε τιμωρία σε όσο το δυνατό λιγότερους».

⚖️ §77

1. Ενώ βρισκόμαστε σε μειονεκτική θέση... φιλόδικοι: Μεταξύ των Αθηναίων και των συμμάχων τους, πέρα από τις στρατιωτικές συνεργασίες, υπήρχαν και ειδικές συνθήκες που κανόνιζαν τις μεταξύ τους εμπορικές και νομικές σχέσεις. Οι συνθήκες αυτές παρουσίαζαν μεγάλη ποικιλία στις λεπτομέρειές τους όσον αφορά τις επί μέρους πόλεις, γενικά όμως γινόταν αποδεκτή η αρχή πως οι αλλοδαποί σύμμαχοι είχαν το δικαίωμα να παρουσιάζονται στα δικαστήρια μιας συμμαχικής πόλης για τη διεκδίκηση δικαιωμάτων τους που απέρρεαν από τις αμοιβαίες συνθήκες. Φαίνεται όμως πως οι Αθηναίοι, με την πάροδο του χρόνου, κατάφεραν να πείσουν διάφορους συμμάχους τους ώστε πολλές από αυτές τις δίκες να μεταφέρονται στην Αθήνα και να κρίνονται σε Αθηναϊκά δικαστήρια. Μολονότι τα δικαστήρια αυτά λειτουργούσαν καλά, δεν αποκλείεται ο Αθηναϊκός αυτός έλεγχος, ιδιαίτερα όσον αφορούσε τις πολιτικές δίκες να χρησιμοποιείτο ως μέσο υποστήριξης φίλων της Αθήνας και καταπίεσης εχθρών της. Δεν αποκλείεται επίσης μερικοί από τους συμμάχους, εκτός από τη φιλοδικία, να είχαν κατηγορήσει τους Αθηναίους πως δεν έδειχναν το ανάλογο δικαστικό πνεύμα σ' αυτές τις δίκες, αλλά στην πραγματικότητα τις χρησιμοποιούσαν ως μέσο ενίσχυσης της δικής τους δύναμης «ἐπὶ καταδουλώσει τῶν Ἑλλήνων».

🔎 Οι ερμηνείες της περιόδου

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Το περιεχόμενο αυτής της περιόδου έχει προκαλέσει ποικίλες ερμηνείες και εκδοχές:

1. Οι Αθηναίοι τονίζουν τη διαφορά μεταξύ της μεροληψίας που γενικά επικρατεί στα συμμαχικά δικαστήρια και της αντικειμενικότητας και δικαιοσύνης που επικρατεί για παρόμοιες δίκες στα Αθηναϊκά δικαστήρια, ή
2. Τονίζουν τη διαφορά μεταξύ της αδικίας σε βάρος ειδικά των Αθηναίων στα συμμαχικά δικαστήρια και της αμεροληψίας και δικαιοσύνης που επικρατεί για τους συμμάχους στα Αθηναϊκά δικαστήρια.
3. Επειδή οι σύμμαχοι ήταν μεροληπτικοί, πολλές από αυτές τις δίκες μεταφέρθηκαν στην Αθήνα, οι δε Αθηναίοι κατηγορήθηκαν ως φιλόδικοι.

2. έχουμε... αποκτήσει τη φήμη ότι είμαστε φιλόδικοι: Πραγματικά σε κανένα άλλο μέρος δε γίνονταν τόσες πολλές δίκες όσες στην Αθήνα, όπου πολλοί ντόπιοι και ξένοι και σύμμαχοι υποτελείς σύρονταν στα δικαστήρια για διάφορους σημαντικούς ή και ασήμαντους λόγους (Ξενοφ. Απομνημονεύματα 2.9). Ιδιαίτερα η καθιέρωση του δικαστικού μισθού που απέβηκε για μερικούς Αθηναίους ο μοναδικός πόρος ζωής συνετέλεσε στην αύξηση της δικομανίας, μια και όσοι ήταν δικαστές εισέπρατταν μισθό κάθε φορά που πήγαιναν στο δικαστήριο για να δικάσουν. Τη δικομανία αυτή των δικαστών διακωμωδεί ο Αριστοφάνης στην κωμωδία του Σφήκες.

3. εναντίον εκείνων που ασκούν αλλού κυριαρχία με πολύ λιγότερη επιείκεια απ' ό,τι εμείς: Ο αρχαίος σχολιαστής φέρει ως παράδειγμα τους Πέρσες και τους Σκύθες. Νοουμένου όμως ότι ο ομιλητής είναι Αθηναίος, δεν πρέπει ν' αποκλεισθεί εντελώς το ενδεχόμενο εδώ να υπονοείται η Πελοποννησιακή συμμαχία και ιδιαίτερα η συμπεριφορά της Σπάρτης προς τους Μεσσηνίους.

4. τα όσα πάθαιναν κάτω από την κυριαρχία των Μήδων... βαριά: Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι Έλληνες έκριναν τους Αθηναίους με πολύ πιο αυστηρά ηθικά κριτήρια απ' ό,τι τους Μήδους, και επομένως οι πράξεις των Αθηναίων, άν και ελαφρότερες από την αδικία των Μήδων, θεωρούνταν πιο ανυπόφορες από την καταπίεση των τελευταίων. Άλλωστε τα παλιά δεινά έτειναν να λησμονηθούν, ενώ οι ενδεχόμενες αδικίες των Αθηναίων, όντας πρόσφατες, ήταν πιο ζωηρές μέσα στη μνήμη των ανθρώπων.

5. αν σεις, αφού εξουδετερώνατε... γρήγορα θα χάνατε τις συμπάθειες: Τα λόγια αυτά μας φέρνουν στο νου τη μεταγενέστερη κατάλυση της Αθηναϊκής ηγεμονίας στο τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου και τη δεσποτική συμπεριφορά των Σπαρτιατών προς τους Έλληνες που αρχικά υποσχέθηκαν να τους ελευθερώσουν από τους Αθηναίους. Έτσι μερικοί υποστηρίζουν πως τα λόγια αυτά γράφτηκαν μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου, όταν ο Θουκυδίδης είδε με τα μάτια του την πραγματική συμπεριφορά των Σπαρτιατών. Όμως οι Σπαρτιάτες πριν ακόμη απο την κατάλυση της Αθηναϊκής ηγεμονίας είχαν δείξει κρούσματα δεσποτικής συμπεριφοράς, όπως συνέβη με τον Παυσανία (Θουκ. 1.95 και 1.128-130) που προκάλεσε την αντίδραση των συμμάχων και την προσφορά της ηγεμονίας στους Αθηναίους.

Αντίθετα ο Βρασίδας υπήρξε παράδειγμα Σπαρτιατικής αρετής (4.81.3) με αποτέλεσμα οι σύμμαχοι των Αθηναίων για κάποιο διάστημα να επιθυμούν τη φιλία των Λακεδαιμονίων. Άλλο παράδειγμα κακής διοίκησης ήταν ο Λακεδαιμόνιος Ηγησιππίδας (5.52.1), αλλά και η καθόλου συμπεριφορά των Λακεδαιμονίων στη Δωρική αποικία Ηράκλεια στην Τραχίνα (3.93.3).

6. αν μάλιστα ακολουθούσατε την ίδια στάση... εναντίον των Μήδων: Εννοεί εδώ τη συμπεριφορά του Παυσανία.

7. οι δικοί σας θεσμοί... ούτε με τα έθιμα των άλλων Ελλήνων: Αν η παράγραφος αυτή πράγματι γράφτηκε μετά το 404 π.Χ., τότε ο Θουκυδίδης πρέπει να υπαινίσσεται όχι μόνο τον Παυσανία, αλλά και το Λύσανδρο του οποίου η συμπεριφορά υπήρξε ανάλογη προς τη συμπεριφορά του Παυσανία. Και οι δυο τους υπέστησαν την καταστροφική επίδραση της Ασιατικής πολιτικής, ήλθαν σε συνεννοήσεις με το Μέγα Βασιλέα ή τους υφιστάμενούς του, αποκαλύφθηκαν και ανακλήθηκαν πίσω στη Σπάρτη (βλέπε Ξενοφ. Ἑλληνικά βιβλία 2-3, Διοδώρου Ἱστορία βιβλία 1-3 και Πλουτάρχου Λύσανδρος).