🏛️ Σχόλια στον Λόγο των Αθηναίων (§72-74)

Εδώ σχολιάζονται οι παράγραφοι §72-74, δηλαδή η αρχή του λόγου των Αθηναίων πρέσβεων στη Σπάρτη. Οι Αθηναίοι, αντί να απολογηθούν για τις κατηγορίες, υπερασπίζονται την ηγεμονία τους αντλώντας τα επιχειρήματά τους από τα Μηδικά, δηλαδή από την προσφορά τους στους Περσικούς πολέμους.

📜 §72

Περίληψη του Λόγου των Αθηναίων

Οι Αθηναίοι πρέσβεις που έτυχε να βρίσκονται για άλλους λόγους στη Σπάρτη, παρουσιάζονται στη συνέλευση για να ανασκευάσουν τις κατηγορίες εναντίον της Αθήνας. Από την αρχή τονίζουν, πως βρίσκονται εκεί όχι ως κατηγορούμενοι ενώπιον δικαστών, αλλά για ν' αποτρέψουν τους συνέδρους να πάρουν ολέθριες αποφάσεις. Η όλη όμως προκλητική επιχειρηματολογία ερεθίζει μάλλον παρά κατευνάζει τα πνεύματα. Υπερασπίζονται την ηγεμονία τους και κομπάζουν για τον επιτυχή ρόλο τους στους Περσικούς πολέμους: η ναυτική τους δύναμη, τα στρατηγικά σχέδια του Θεμιστοκλή και η μεγάλη τους τόλμη έσωσαν όχι μόνο τους εαυτούς τους, αλλά και την Ελλάδα ολόκληρη. Απεναντίας κατηγορούν τους Σπαρτιάτες πως έδειξε βραδύτητα και συμφεροντολογική υστεροβουλία στη βοήθεια που έδωσαν.

Υπερασπίζοντας την ηγεμονία τους οι Αθηναίοι παρατηρούν πως την απέκτησαν όχι με τη βία, αλλά με τη θεληματική συγκατάθεση όλων των Ελλήνων. Στην αρχή τη δέχτηκαν από φόβο εναντίον των Περσών, μετά δε από τιμή και συμφέρον. Η θέση τους όμως αυτή τους εξασφάλιζε ανασφάλεια εξ αιτίας της αποστασίας και της υποταγής των συμμάχων τους που δημιούργησε αντιπάθεια και υποψίες. Αυτές με τη σειρά τους οδήγησαν τους Αθηναίους να κάμουν την ηγεμονία τους πιο καταπιεστική από φόβο μήπως οι σύμμαχοί τους προσχωρήσουν στο αντίθετο στρατόπεδο.

Παρατηρούν πως, αν οι Σπαρτιάτες είχαν την ηγεμονία των Ελλήνων, δε θα συμπεριφέρονταν με καλύτερο τρόπο. Υποστηρίζουν πως είναι αρχή των ανθρωπίνων πραγμάτων ο αδύνατος να υπακούει πάντοτε στη θέληση του δυνατού και πιστεύουν πως στην πραγματικότητα ασκούν με μέτρο την εξουσία τους, ενώ θα μπορούσαν να είναι περισσότερο καταπιεστικοί. Ανατρέπουν επίσης την κατηγορία πως είναι φιλόδικοι λέγοντας πως οι δίκες αποδεικνύουν πως έχουν ισότητα στις σχέσεις με τους συμμάχους τους, ενώ η βία δε χρειάζεται ούτε και επιτρέπει δίκες. Παρατηρούν πως οι άνθρωποι γενικά διαμαρτύρονται περισσότερο όταν αδικούνται παρά όταν υποκύπτουν στη βία.

Προτρέπουν τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους να μη βιαστούν να κηρύξουν έναν πόλεμο που ενδεχόμενα θα τους οδηγήσει σε απρόβλεπτες εξελίξεις που τις καθορίζουν συνήθως τυχαία περιστατικά. Τέλος συνιστούν διαπραγματεύσεις για επίλυση των διαφορών με βάση τις διαδικασίες της συνθήκης ειρήνης (=Τριακονταετείς Σπονδές).

Λήμματα §72

1. όταν πληροφορήθηκαν... στη συνέλευση των Λακεδαιμονίων: Αυτό αφήνει να νοηθεί πως οι Αθηναίοι δε ζήτησαν να παρουσιαστούν στη συνέλευση των Λακεδαιμονίων παρά μόνο αφού οι σύμμαχοι των Λακεδαιμονίων είπαν τις απόψεις τους που έγιναν στη συνέχεια γνωστές στους Αθηναίους. Κατά συνέπεια η παρέμβαση των Αθηναίων πρέπει να έγινε στο μέσο της όλης συζήτησης μεταξύ των Λακεδαιμονίων και των συμμάχων τους ή την επόμενη μέρα. Πιθανότερον όμως είναι πως η όλη συζήτηση διάρκεσε μια μόνο μέρα (όπως τουλάχιστον φαίνεται από τις ενδείξεις στις παραγράφους 1.85.1 και 87.1).

Β. (προαιρετικό / συμπληρωματικό) Μερικοί υποστηρίζουν, χωρίς όμως και να πείθουν, πως η παρέμβαση των Αθηναίων δεν έγινε ποτέ, αλλά είναι μια καθαρή επινόηση του Θουκυδίδη που θεώρησε το σημείο αυτό της ιστορίας του κατάλληλο για να παρεμβάλει μια ομιλία που ν' αποτελεί απολογία της Αθηναϊκής ηγεμονίας.

Από τις παραγράφους όμως 1.67.1 και 73.1 φαίνεται πως υπήρχε μια γνωστή και διάχυτη κατακραυγή εναντίον των Αθηναίων εκ μέρους των συμμάχων των Λακεδαιμονίων. Γνωρίζοντας από αυτή την κατακραυγή οι αντιπρόσωποι των Αθηναίων στη Σπάρτη δεν αποκλείεται να ζήτησαν την άδεια να προσφωνήσουν τη συνέλευση προτού αρχίσει η συνεδρίαση.

2. χωρίς να απολογηθούν για τις κατηγορίες των άλλων πόλεων: Ασφαλώς οι Αθηναίοι πρέσβεις για λόγους γοήτρου δε θα δέχονταν να παρασταθούν κατηγορούμενοι σε μια συνέλευση με δικαστές τους Λακεδαιμονίους και κατηγόρους τους συμμάχους τους. Άλλωστε, όπως φαίνεται και από την αρχή της παραγράφου, δεν ήταν αυτός ο λόγος μετάβασής τους στη Σπάρτη. Επομένως δεν είχαν δικαίωμα κι εξουσία από την Αθήνα να απολογηθούν πάνω σε τέτοιες κατηγορίες, ούτε και μπορούσαν να δεσμεύσουν την Αθήνα με την οποιαδήποτε στάση ή απάντησή τους πάνω σ' αυτό το θέμα. Έτσι αντιπαρέρχονται τις συγκεκριμένες κατηγορίες και προτιμούν να υπογραμμίσουν τη δύναμη της Αθήνας και τα γεγονότα που οδήγησαν σ' αυτή τη δύναμη σε μια προσπάθεια ν' αποτρέψουν τον πόλεμο. Η προκλητική τους όμως στάση στη συνέχεια υποδαύλισε περισσότερο τον πόλεμο αντί να υποβοηθήσει στην υπόθεση της ειρήνης.

📜 §73

(Βλέπε Εισαγωγή (σελίδες 21-23) για τα σχετικά με τους γενικούς προβληματισμούς που εγείρει ο λόγος των Αθηναίων).

1. επειδή όμως πληροφορηθήκαμε... σφαλερές αποφάσεις για τόσο πολύ σπουδαία ζητήματα: Από την αρχή της ομιλίας τους οι Αθηναίοι πρέσβεις αισθάνονται την ανάγκη να ξεκαθαρίσουν τη θέση τους και την ιδιότητά τους στη συνέλευση: δεν παρουσιάζονται ως κατηγορούμενοι για ν' αντιμετωπίσουν τους Σπαρτιάτες ως δικαστές για τις κατηγορίες που διατύπωσαν οι αντιπρόσωποι των Πελοποννησίων, αλλά ως επίσημοι εκπρόσωποι της πόλης των Αθηνών με σκοπό να δικαιολογήσουν την ηγεμονία και τη δύναμη της πόλης τους και να προλάβουν ανώριμες και σφαλερές αποφάσεις που ενδεχόμενα θα οδηγούσαν σε πόλεμο.

Τα «πολύ παλιά γεγονότα»

2. για τα μεν πολύ παλιά γεγονότα: Όπως αναφέρει ο αρχαίος σχολιαστής «τὰ κατὰ ᾿Αμαζόνας καὶ Θρᾷκας καὶ ᾿Ηρακλείδας». Αυτά τα γεγονότα αναφέρονταν συχνά στους εγκωμιαστικούς λόγους των Αθηναίων ρητόρων για να τονίσουν τα κατορθώματα ή τις ευεργεσίες της πόλης των Αθηνών προς τους άλλους Έλληνες. Ο Ηρόδοτος (9.27.2-4) παρουσιάζει τους Αθηναίους λίγο πριν από τη μάχη των Πλαταιών να υπενθυμίζουν στους Τεγεάτες τα γεγονότα γύρω από τους Ηρακλείδες, τους Αργείους και τις Αμαζόνες με σκοπό να διεκδικήσουν τιμητική θέση στη διάταξη της τελικής μάχης με τους Πέρσες. Κατά την παράδοση τα παιδιά του Ηρακλή, του μυθικού προγόνου όλων των Δωριέων, καταδιωκόμενα από τον Ευρυσθέα έφυγαν από την Πελοπόννησο και βρήκαν καταφύγιο στην Αττική, όπου τα προστάτευσαν οι Αθηναίοι. Στην τέταρτη όμως γενιά οι απόγονοι του Ηρακλή γύρισαν πίσω στην Πελοπόννησο, υπέταξαν τους Αχαιούς και ίδρυσαν τα διάφορα δωρικά βασίλεια ανάμεσα στα οποία και αυτό της Σπάρτης.

Ο Θησέας επίσης βοήθησε το βασιλιά του Άργους Άδραστο να πάρει πίσω από τους Θηβαίους τα πτώματα των Αργείων στρατηγών που σκοτώθηκαν στην εκστρατεία των «Επτά επί Θήβας» και να τα θάψει στην περιοχή της Ελευσίνας. Σύμφωνα με μια άλλη παράδοση ο Ηρακλής έχοντας σύντροφό του το Θησέα εκστράτευσε εναντίον των Αμαζόνων για να πάρει τη ζώνη της βασίλισσάς τους Ιππολύτης. Τελικά ο Θησέας μαζί με τη ζώνη απήγαγε και την ίδια την Ιππολύτη (ή Αντιόπη) από την οποία απέκτησε ένα γιο, τον Ιππόλυτο. Οι Αμαζόνες για εκδίκηση επιτέθηκαν στην Αττική, πολιόρκησαν την Ακρόπολη, αφού κατέλαβαν τον Άρειο Πάγο, νικήθηκαν όμως στη μάχη κι αναγκάστηκαν ν' αποχωρήσουν. Κοντά στην Ακρόπολη υπήρχε το Αμαζόνειο και οι τάφοι των Αμαζόνων. Η Αμαζονομαχία ήταν θέμα αγαπητό στους γλύπτες και τους αγγειογράφους, εικονιζόταν δε στις μετόπες του Παρθενώνα και στην Ποικίλη Στοά.

Οι Αμαζόνες στη μυθολογία ήταν γυναίκες πολεμιστές που κατοικούσαν στην άκρη του τότε γνωστού κόσμου στις όχθες του Θερμώδοντα ποταμού κοντά στην Κασπία θάλασσα. Λάτρευαν τον Άρη και την Άρτεμη και πολεμούσαν έφιππες με ασπίδα, τόξα και αξίνες.

Μαραθώνας και Σαλαμίνα

3. μόνοι στο Μαραθώνα προτάξαμε τα στήθια μας: Αυτό είναι υπερβολή γιατί στο Μαραθώνα, όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος (7.108.1), πολέμησαν και οι Πλαταιείς «πανδημεί», σε αντίθεση με τους Σπαρτιάτες που αρνήθηκαν ν' ανταποκριθούν στην πρόσκληση των Αθηναίων για βοήθεια προφασιζόμενοι τη συνήθειά τους να μην εκστρατεύουν, αν δεν ήταν πανσέληνος (Ηρόδοτος 7.106.3). Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία πως η νίκη οφειλόταν αποκλειστικά στην αγωνιστική απόφαση των Αθηναίων και στο στρατηγικό δαιμόνιο του Μιλτιάδη.

4. επιβιβαστήκαμε, μέχρι και του τελευταίου, στα καράβια μας και συμπολεμήσαμε στη ναυμαχία της Σαλαμίνας: Όταν ο Ξέρξης εισέβαλε στην Αττική, οι Αθηναίοι μετέφεραν τα γυναικόπαιδα και τους γέροντες στη Σαλαμίνα και στην Τροιζήνα για ασφάλεια, οι ίδιοι δε μπήκαν στα καράβια για ν' αντιμετωπίσουν τον εχθρικό στόλο στα στενά της Σαλαμίνας. Στη γνωστή διαμάχη ανάμεσα στο Θεμιστοκλή και τον Ευρυβιάδη για το πού ακριβώς έπρεπε να διεξαχθεί η ναυμαχία (στη Σαλαμίνα ή στον Ισθμό), ο Κορίνθιος στρατηγός Αδείμαντος προκάλεσε τους Αθηναίους επικρίνοντάς τους πως επέμεναν να ναυμαχήσουν στη Σαλαμίνα για πατρίδα που δεν είχαν. Ο Θεμιστοκλής απάντησε πως οι Αθηναίοι είχαν και πόλη και πατρίδα μεγαλύτερη από την πόλη των Κορινθίων, όσο εξακολουθούσαν να έχουν διακόσια πλοία με ακέραια πληρώματα (Ηρόδοτος 8.61). Επίσης όταν πάνω στη λογομαχία ο Ευρυβιάδης απείλησε να κτυπήσει το Θεμιστοκλή με το ραβδί του, ο τελευταίος απάντησε: «πάταξον μέν, ἄκουσον δέ». Τελικά η απόφαση του Θεμιστοκλή να πολεμήσουν στη Σαλαμίνα και όχι στον Ισθμό έσωσε την Ελλάδα, όπως αναγνωρίζει και ο Ηρόδοτος (7.139).

📜 §74

Ο αριθμός των πλοίων

1. από τα τετρακόσια καράβια, κάτι λιγότερο από τα δυο τρίτα ήταν δικά μας: Ο Ηρόδοτος (8.43-48) δίνει λεπτομερή κατάλογο των πλοίων που έλαβαν μέρος στη ναυμαχία. Κατά τη δική του μαρτυρία το σύνολο των Ελληνικών πλοίων, εκτός των πεντηκοντόρων, ήταν 378 (8.48), από αυτά δε τα 180 ήταν Αθηναϊκά (8.44). Ο Αισχύλος (Πέρσαι 338) και άλλες μεταγενέστερες πηγές (Δημοσθ. 18.238, Νέπως Θεμιστοκλής 3) ανεβάζουν το σύνολο των Ελληνικών πλοίων στα 300, και με βάση τον αριθμό αυτό προτείνεται και η διόρθωση του αριθμού 400 σε 300 στην παράγραφο αυτή. Φαίνεται όμως πως ο αριθμός 400 είναι ρητορική υπερβολή, ο δε αριθμός 300 συμβατικός.

Β. (προαιρετικό / συμπληρωματικό) Από άλλη μαρτυρία του Ηρόδοτου (8.61) φαίνεται πως τα εξοπλισμένα Αθηναϊκά πλοία ήταν 200, από αυτά όμως τα 180 τα επάνδρωναν οι ίδιοι οι Αθηναίοι (8.41-44, Πλούταρχος Θεμιστοκλής 14.1), τα δε 20 τα έδωσαν στους Χαλκιδείς που ήταν Ίωνες (8.1 και 8.46). Γι' αυτό κι οι μεταγενέστεροι ρήτορες που ανεβάζουν το σύνολο των Ελληνικών πλοίων στα 300 μιλούν για τους Αθηναίους πως είχαν «τριήρεις διπλασίας ἢ σύμπαντες» (Ισοκρ. 4.107) ή πως «τριήρων τριακοσίων οὐσῶν τῶν πασῶν, τὰς διακοσίας ἡ πόλις παρέσχετο» (Δημοσθ. 18.238).

Οι αριθμοί των πλοίων με μια ματιά:

Ο Θεμιστοκλής και η στρατηγική των στενών

2. αρχηγός ήταν ο Θεμιστοκλής, χάρη στον οποίο η ναυμαχία έγινε στα στενά: Οι Σπαρτιάτες και οι σύμμαχοί τους (ιδιαίτερα οι Κορίνθιοι), όταν έμαθαν την κατάληψη της Ακρόπολης των Αθηνών από τον Ξέρξη, θορυβήθηκαν κι επέμεναν να φύγουν από τη Σαλαμίνα και να δώσουν την τελική μάχη στον Ισθμό που είχαν αρχίσει ήδη να οχυρώνουν (Ηρόδ. 8.49, 56, 71-72). Ο Θεμιστοκλής όμως μετά από έντονη συζήτηση με το Σπαρτιάτη ναύαρχο Ευρυβιάδη και τον Κορίνθιο Αδείμαντο, έπεισε τους Πελοποννησίους να μείνουν και να ναυμαχήσουν στη Σαλαμίνα. Κατά την άποψη του Θεμιστοκλή τα Ελληνικά πλοία, λιγότερα και βαρύτερα καθώς ήταν από τα Περσικά, με δυσκολία θ' αντιμετώπιζαν τον Περσικό στόλο στο ανοικτό πέλαγος κοντά στον Ισθμό. Αντίθετα το στενό πέρασμα της Σαλαμίνας έθετε σε πλεονεκτική θέση τον Ελληνικό στόλο, γιατί ανάμεσα στ' άλλα το στενό θα εμπόδιζε τον Περσικό στόλο ν' αναπτυχθεί. Έτσι πολλά από τα εχθρικά πλοία θα έμεναν αχρησιμοποίητα την ώρα της αποφασιστικής σύγκρουσης. Ο Θεμιστοκλής, για να εξαναγκάσει τους Έλληνες να μη φύγουν από τη Σαλαμίνα, έστειλε με το δούλο του Σίκιννο ψεύτικο μήνυμα στον Ξέρξη πως τότε ακριβώς ήταν η κατάλληλη ευκαιρία να καταστρέψει τους συγκεντρωμένους Έλληνες (Θουκ. 1.137.4, Ηρόδ. 8.75, 80). Ο Ξέρξης επιτέθηκε την αυγή και το αποτέλεσμα της ναυμαχίας δικαίωσε την άποψη του Θεμιστοκλή και ουσιαστικά έσωσε την Ελλάδα (Ηρόδ. 8.57-64).

Οι τιμές των Λακεδαιμονίων στον Θεμιστοκλή

3. σεις τον υποδεχτήκατε με τις μεγαλύτερες τιμές που κάνατε ποτέ σε ξένο: Όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος (8.124), οι Λακεδαιμόνιοι υποδέχτηκαν το Θεμιστοκλή με μεγάλες τιμές. Του έδωσαν ως βραβείο στεφάνι ελιάς κι ένα ωραίο σπαρτιατικό άρμα, κι όταν αναχώρησε, τον συνόδευσαν τριακόσιοι επίλεκτοι Σπαρτιάτες ιππείς μέχρι τα σύνορα της Τεγέας. Κατά τη γνώμη του Ηρόδοτου, ο Θεμιστοκλής ήταν ο μόνος άνθρωπος στον κόσμο, που οι Σπαρτιάτες του έδωσαν τέτοια τιμητική συνοδεία.

Η εγκατάλειψη της πόλης

4. αποφασίσαμε να εγκαταλείψουμε την πολιτεία μας: Όταν ο Ξέρξης εισέβαλε στην Αττική, οι Αθηναίοι μετέφεραν για ασφάλεια τα γυναικόπαιδα στη Σαλαμίνα και στην Τροιζήνα, οι ίδιοι δε μπήκαν στα πλοία τους έτοιμοι ν' αντιμετωπίσουν τον εχθρό στη θάλασσα, ακολουθώντας τις οδηγίες του χρησμού που τους είπε πως ένα ξύλινο τείχος θα έσωζε την πόλη, εννοώντας τα πλοία (Ηρόδ. 7.141). Στην Ακρόπολη έμειναν μόνο οι ταμίες του ιερού και μερικοί φτωχοί άνθρωποι που έφραξαν το μέρος με θυρόφυλλα και ξύλα, γιατί νόμιζαν πως οι ίδιοι είχαν ανακαλύψει το νόημα του χρησμού που είχε δώσει η Πυθία. Γι' αυτούς δηλαδή το ξύλινο τείχος που εννοούσε η Πυθία ήταν αυτό το πρόχειρο περίφραγμα και όχι τα πλοία (Ηρόδ. 8.51). Οι Πέρσες τελικά κατέλαβαν την Ακρόπολη, διάρπασαν το ιερό κι έβαλαν παντού φωτιά (8.53). Χαρακτηριστική είναι η περήφανη απάντηση που έδωσε ο Θεμιστοκλής για την πόλη του στον Κορίνθιο στρατηγό Αδείμαντο όταν, στο πολεμικό συμβούλιο των Ελλήνων στη Σαλαμίνα, ο τελευταίος μετά την κατάληψη και καταστροφή της Αθήνας από τον Ξέρξη θέλησε ν' αμφισβητήσει στον Αθηναίο ναύαρχο το δικαίωμα να εκφέρει γνώμη, αποκαλώντας τον άνθρωπο χωρίς πατρίδα (βλέπε πιο πάνω Σχόλια §73.4).