🏛️ Σχόλια στο λόγο των Κορινθίων — §70

Εδώ σχολιάζεται η παράγραφος 70 του λόγου των Κορινθίων, όπου οι Κορίνθιοι αντιπαραθέτουν τον αθηναϊκό με τον σπαρτιατικό εθνικό χαρακτήρα. Είναι το πιο πυκνό και το πιο διάσημο σημείο της δημηγορίας, γιατί συγκροτεί δύο πλήρη «πορτρέτα» λαών, χτισμένα πάνω σε συστηματικές ρητορικές αντιθέσεις.

§70

📜 Εισαγωγή στην παράγραφο 70

Η παράγραφος αυτή με πολλή οξυδέρκεια καθορίζει τις διαφορές στο χαρακτήρα μεταξύ Αθηναίων και Σπαρτιατών (μεταξύ Ιώνων και Δωριέων, ανθρώπων της θάλασσας κι ανθρώπων της ξηράς). Ο Θουκυδίδης έντεχνα παρουσιάζει τη διάκριση αυτή τοποθετώντας την στο στόμα τρίτων, δηλαδή των Κορινθίων. Έτσι θα περίμενε κανείς πως η διάκριση θα γινόταν πιο πειστική και αντικειμενική. Παρ' όλα αυτά πρέπει να έχουμε υπόψη μας πως οι Κορίνθιοι είναι Δωριείς, σύμμαχοι των Σπαρτιατών, και στην προκείμενη περίπτωση έχουν ως στόχο τους να ερεθίσουν τους Λακεδαιμονίους εναντίον των Αθηναίων. Φυσικό επόμενο είναι με βάση το σκοπό που επιδιώκουν να θέτουν έμφαση στα προτερήματα των Αθηναίων και στα αντίστοιχα ελαττώματα των Σπαρτιατών. Έτσι παρ' όλη την οξυδέρκεια των παρατηρήσεων που κάνουν, η παρουσίαση είναι μονόπλευρη και περιορίζεται μόνο στις θετικές ή αρνητικές πτυχές της μιας ή της άλλης πλευράς. Η ανθρώπινη όμως προσωπικότητα είναι πολυδιάστατη κι αποτελεί κράμα θετικών και αρνητικών στοιχείων.

Έτσι οι Κορίνθιοι επαινούν τους Αθηναίους για το νεωτεριστικό και επινοητικό τους πνεύμα, τη δραστηριότητά και το ριψοκίνδυνο του χαρακτήρα τους, την ταχύτητα που επιτελούν τα σχέδιά τους, την απεριόριστη αισιοδοξία ακόμη και στις αποτυχίες τους και για τη δίψα τους να ξενιτεύονται συνεχώς και να μανθάνουν νέα πράγματα και νέους τρόπους ζωής. Απεναντίας κατηγορούν τους Σπαρτιάτες για διστακτικότητα και συντηρητισμό, απαισιοδοξία και αναβλητικότητα, απροθυμία να ταξιδέψουν σε καινούργια μέρη και να γνωρίσουν άλλα ήθη και έθιμα. Η απαρίθμηση όμως όλων αυτών των προτερημάτων για τους Αθηναίους και των ελαττωμάτων για τους Σπαρτιάτες είναι μεροληπτική και αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση πολιτικής σκοπιμότητας. Στην πραγματικότητα ο σπαρτιατικός χαρακτήρας και τρόπος ζωής είχαν κι αυτά τις δικές τους αρετές.

Μια πιο πλήρη εικόνα για τη διαφορά μεταξύ των Αθηναίων και Σπαρτιατών, και ιδιαίτερα για τον χαρακτήρα των Αθηναίων, έχουμε, αν λάβουμε υπόψη μας και άλλα χωρία του Θουκυδίδη, π.χ. τον Επιτάφιο Λόγο του Περικλή (2.36-46). Τη διαφορά τονίζουν κι άλλοι συγγραφείς και ποιητές της αρχαιότητας, όπως οι ρήτορες Ισοκράτης (Πανηγυρικός, Παναθηναϊκός) και Δημοσθένης, ο τραγικός Ευριπίδης και ο κωμικός Αριστοφάνης. Ο Δημοσθένης μάλιστα προσπαθώντας να ερεθίσει τους Αθηναίους εναντίον του Φιλίππου αποδίδει στους συμπολίτες του ορισμένα από τα βασικά ελαττώματα (αναβλητικότητα, βραδύτητα, αδράνεια) που οι Κορίνθιοι αποδίδουν στους Σπαρτιάτες (1.14-15, 2.23, 3.15).

🗣️ Β. Οι ρητορικές αντιθέσεις (προαιρετικό / συμπληρωματικό)

Β. Χαρακτηριστικό επίσης αυτής της παραγράφου είναι οι υπερβολικά έντεχνες ρητορικές αντιθέσεις της. Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσέας που ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το ύφος του Θουκυδίδη κατακρίνει μερικές από αυτές τις αντιθέσεις ως παιχνιώδεις και ιδιαίτερα εξεζητημένες στη διατύπωση. Τις θεωρεί επίσης ακατάλληλες για το σοβαρό ύφος του συγγραφέα. Παρ' όλα αυτά ο ίδιος φαίνεται να τις απομιμείται σε μερικά σημεία (Ρωμαϊκή Ἀρχαιολογία 6.19: παρὰ γνώμην τολμηταὶ γίγνονταί τινες καὶ ὑπὲρ δύναμιν μαχηταί).

Φαίνεται πως ο Θουκυδίδης στη ρητορική αυτή παρουσίαση αντιθέσεων επηρεάστηκε από το σύγχρονό του σοφιστή Γοργία που ιδιαίτερα ασχολήθηκε με τους ρητορικούς σχηματισμούς αντιθέσεων, παρομοιώσεων και παρισώσεων.

Ένα άλλο περίτεχνο και εξεζητημένο σε ρητορικές αντιθέσεις χωρίο στο Θουκυδίδη είναι αυτό που περιγράφει τα ψυχολογικά κίνητρα των αντίθετων παρατάξεων κατά την εμφύλια διαμάχη στην Κέρκυρα (3.82.4).

Παρά την έντεχνη όμως ρητορική σύνθεση και την αρνητική γνώμη του Διονύσιου του Αλικαρνασσέα τα πιο πάνω χωρία δε στερούνται οξυδέρκειας, σοβαρότητας και εύστοχης ψυχολογικής παρατήρησης.

1️⃣ ταχείς στο να εκτελούν τα σχέδιά τους

1. ταχείς στο να εκτελούν τα σχέδιά τους: Οι Κορίνθιοι προσπαθούν με την προβολή αυτής της συγκεκριμένης αρετής των Αθηναίων να πείσουν έμμεσα τους Λακεδαιμονίους να εγκαταλείψουν τη διστακτικότητα και αδράνεια που κατά τη γνώμη τους επιδεικνύουν. Δεν αποκλείεται οι χαρακτηρισμοί αυτοί να έχουν δόση αλήθειας, αλλά είναι μονόπλευροι. Χρησιμοποιούνται μάλλον για ρητορικούς σκοπούς.

Β. Με παρόμοιο τρόπο ο Κλέωνας προσπαθώντας να πείσει τους Αθηναίους να λάβουν μέτρα εναντίον των κατοίκων της Μυτιλήνης που αποστάτησαν, επιρρίπτει στους συμπολίτες του την ίδια κατηγορία για διστακτικότητα και αδράνεια που οι Κορίνθιοι επιρρίπτουν στους Σπαρτιάτες: τους κατηγορεί πως αρέσκονται στις ατέλειωτες ρητορικές συζητήσεις χωρίς να παίρνουν οριστικές αποφάσεις, τους αποκαλεί θεατές των λόγων και ακροατές των έργων, και τους παρομοιάζει με καθήμενους θεατές σοφιστών παρά με ανθρώπους που σκέφτονται σοβαρά για την πόλη (3.38-37).

Ο Δημοσθένης επίσης θα αντιπαραβάλει αργότερα την αποφασιστικότητα, δραστηριότητα και ταχύτητα δράσης του Φιλίππου με τη βραδύτητα, νωχέλεια, αμέλεια και αδράνεια που κατά τη γνώμη του οι Αθηναίοι δείχνουν για τα πράγματα της πόλης τους (1.14-15, 2.23, 3.15 λόγος-έργον, 4. 6-7 αμέλεια και 42 φιλοπραγμοσύνην).

2️⃣ είναι αισιόδοξοι στις αναποδιές

2. είναι αισιόδοξοι στις αναποδιές: Ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τη λέξη «εὐέλπιδες». Η αισιοδοξία ήταν κύριο χαρακτηριστικό των Αθηναίων: ένας δε από τους χαρακτήρες της κωμωδίας Ὄρνιθες του Αριστοφάνη φέρει το όνομα Ευελπίδης.

3️⃣ εσείς επιχειρείτε πάντα πράγματα κατώτερα… η επιτυχία είναι βεβαία

3. εσείς επιχειρείτε πάντα πράγματα κατώτερα... η επιτυχία είναι βεβαία: Η διστακτικότητα των Σπαρτιατών είναι πράγματι εμφανής σε σχέση με τη ριψοκίνδυνη και ενεργητική διάθεση των Αθηναίων, χαρακτηριστικό δείγμα της οποίας ήταν η παράτολμη εκστρατεία τους στη Σικελία. Από την άλλη, πολλές φορές οι Σπαρτιάτες άφησαν να χαθούν εξαιρετικές γι' αυτούς ευκαιρίες εξαιτίας της διστακτικότητάς τους.

Β. Είναι γνωστό πως στο Δεκελεικό πόλεμο οι Σπαρτιάτες με την κατοχή της Δεκέλειας είχαν πλήρη έλεγχο της αττικής υπαίθρου και προκάλεσαν σοβαρό επισιτιστικό πρόβλημα στους Αθηναίους που είχαν τώρα ως κύρια πηγή ανεφοδιασμού τους την Εύβοια. Με την κατάληψη όμως και της Εύβοιας από τους Σπαρτιάτες τα πράγματα έγιναν ιδιαίτερα δύσκολα για τους Αθηναίους, τη στιγμή μάλιστα που όλος ο Αθηναϊκός στόλος έτυχε να βρίσκεται στα παράλια της Μικράς Ασίας, ο Πειραιάς ήταν ουσιαστικά απροστάτευτος και στο εσωτερικό πολιτικό μέτωπο επικρατούσε ταραχή και διχόνοια. Οι Σπαρτιάτες όμως παρέλειψαν να εκμεταλλευτούν τη μοναδική αυτή ευκαιρία μετά την κατάληψη της Εύβοιας για να πλεύσουν εναντίον του Πειραιά. Αυτό θα οδηγούσε στην ενίσχυση του ολιγαρχικού μετώπου στην Αθήνα, θα προκαλούσε την ανάκληση του Αθηναϊκού στόλου από τα παράλια της μικράς Ασίας και θα άφηνε έτσι τον Ελλήσποντο, την Ιωνία και τα νησιά του Αιγαίου, ένα μεγάλο δηλαδή μέρος της Αθηναϊκής ηγεμονίας, στη διάθεση των Σπαρτιατών. Με βάση αυτό το γεγονός ο Θουκυδίδης βρίσκει ακόμη μια φορά την ευκαιρία να τονίσει τη διαφορά ανάμεσα στο χαρακτήρα Αθηναίων και Σπαρτιατών: «οι μεν Αθηναίοι ήταν ταχείς, οι δε Σπαρτιάτες βραδυκίνητοι, οι μεν ριψοκίνδυνοι, οι δε άτολμοι. Γι' αυτό το λόγο οι Σπαρτιάτες πολλές φορές ωφέλησαν τους Αθηναίους, ιδιαίτερα στις ναυτικές επιχειρήσεις» (8.96.5).

4️⃣ εκείνοι συνεχώς ξενιτεύονται εύκολα… ενώ εσείς δεν ξεκολλάτε από τον τόπο σας

4. εκείνοι συνεχώς ξενιτεύονται εύκολα... ενώ εσείς δεν ξεκολλάτε από τον τόπο σας (Θουκυδίδης: αποδημηταί - ενδημότατοι): Οι Αθηναίοι, ενεργητικοί και δραστήριοι, στήριξαν με τον πλούτο τους κυρίως στη θάλασσα. Ταξίδευαν πολύ και με τις εμπορικές τους συναλλαγές έρχονταν σε σχέση με άλλους λαούς, γνώριζαν τα ήθη, τα έθιμά τους και τον τρόπο της σκέψης τους, και με το φιλελεύθερο πνεύμα που τους διέκρινε ήταν πάντοτε έτοιμοι να δεχτούν και ν' αφομοιώσουν ξένα πολιτιστικά στοιχεία. Είχαν επίσης την πόλη τους ανοιχτή σ' όλους τους ξένους που ήθελαν να την επισκεφτούν και να γνωρίσουν από κοντά το δικό τους τρόπο ζωής και τα θαυμαστά επιτεύγματα της Αθηναϊκής δημοκρατίας.

🌍 Β. Η Αθήνα «σχολείο της Ελλάδας» (προαιρετικό)

Β. Ο Περικλής στον Επιτάφιο Λόγο του υμνεί τα αγαθά που η Αθηναϊκή δημοκρατία παρέχει στους πολίτες της και με περηφάνεια διαπιστώνει πως η πόλη της Αθήνας έγινε σχολείο όλης της Ελλάδας (Ἑλλάδος παίδευσις 2.41). Αργότερα ο Πλάτωνας θα αποκαλέσει την Αθήνα, με το στόμα του Πρωταγόρα «πρυτανεῖον τῆς σοφίας» (Πρωταγόρας 337), ενώ πολύ πιο πριν ο ποιητής Πίνδαρος της έπλεξε το εγκώμιο για τον πλούτο, την ομορφιά και τη δόξα της, και την αποκάλεσε στήριγμα ολόκληρης της Ελλάδας (Απόσπασμα 64):

ὦ ταὶ λιπαραὶ καὶ ἰοστέφανοι καὶ ἀοίδιμοι
Ἑλλάδος ἔρεισμα, κλειναὶ Ἀθᾶναι, δαιμόνιον πτολίεθρον.

Ω λαμπρή και ιοστέφανη (=στεφανωμένη με μενεξεδένια βουνά) και χιλιοτραγουδημένη, ξακουστή Αθήνα, στήριγμα της Ελλάδας, θεϊκή πόλη.

Β. Αλλά και ο ρήτορας Ισοκράτης αφιερώνει το περιεχόμενο δυο λόγων του (Πανηγυρικός και Παναθηναϊκός) για να προβάλει το μεγαλείο της πόλης των Αθηνών. Ιδιαίτερα στον Πανηγυρικό του ο Ισοκράτης επαινεί το φιλόξενο πνεύμα που διακρίνει την πόλη των Αθηνών και που την κάνει ευχάριστη διαμονή στους επισκέπτες και ασφαλέστατο καταφύγιο σ' αυτούς που τη χρειάζονται. Η πόλη με τις γιορτές, τους γυμνικούς και μουσικούς αγώνες, με τα θαυμαστά της και τα εξαίσια έργα τέχνης, με τις ρητορικές και φιλοσοφικές της συζητήσεις παρέχει ανώτερες πνευματικές απολαύσεις και συγκινήσεις, όχι μόνο στους Αθηναίους πολίτες, αλλά και στους ξένους που αδιάκοπα συρρέουν, ώστε κι από αυτή ακόμη την κοσμοσυρροή και ανθρώπινη επικοινωνία να ωφελείται η πόλη. Ο Ισοκράτης με περηφάνεια καταλήγει (50): «Είναι τόσο μεγάλη η απόσταση που χωρίζει την πόλη μας από τους άλλους ανθρώπους στην πνευματική ανάπτυξη και στην τέχνη του λόγου ώστε οι μαθητές της έχουν γίνει δάσκαλοι των άλλων ανθρώπων, και κατόρθωσε ώστε το όνομα των Ελλήνων να είναι σύμβολο όχι πια της καταγωγής, αλλά της πνευματικής καλλιέργειας, και να ονομάζονται Έλληνες εκείνοι που παίρνουν τη δική μας μόρφωση από αυτοί που έχουν την ίδια καταγωγή» («καὶ μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας»).

🔒 Β. Η κλειστή σπαρτιατική κοινωνία (προαιρετικό)

Β. Σ' αντίθεση με το ανοικτό και φιλελεύθερο πνεύμα της πόλης των Αθηνών, η Σπαρτιατική κοινωνία ήταν κλειστή στους ξένους και συντηρητική. Οι Σπαρτιάτες ήταν άνθρωποι δεμένοι με τη γη τους. Ασχολούνταν κυρίως με τις εργασίες της ξηράς και δεν είχαν ιδιαίτερη επίδοση στο θαλάσσιο εμπόριο. Σπάνια ταξίδευαν σ' άλλα μέρη και δεν επέτρεπαν σε ξένους να επισκέπτονται χωρίς λόγο την πόλη τους ή να παραμένουν σ' αυτή για πολύ χρόνο. Φοβούνταν μήπως οι ξένοι μάθουν κάτι από τα μυστικά τους ή μήπως διαφθείρουν με την παρουσία τους τα χρηστά ήθη των νέων τους. Έτσι εδίωξαν τους ξένους από τη Σπάρτη μόλις τέλειωνε η αποστολή τους (ξενηλασίαι, βλέπε Θουκ. 1.144.2 και 2.39). Η όλη τους προσπάθεια έτεινε στη σωματική ανάπτυξη και στρατιωτική εκπαίδευση και παραμελούσαν ή και ακόμη περιφρονούσαν την ενασχόληση με τα γράμματα και τις καλές τέχνες. Έτσι σε πνευματικά θέματα υστερούσαν πολύ από τους Αθηναίους και ο μόνος τομέας στον οποίο διακρίθηκαν ήταν η χορική ποίηση που συνδύαζε χορό, μουσική και τραγούδι στις διάφορες γιορτές τους.

Οι Σπαρτιάτες σ' όλη τους τη ζωή ήταν ουσιαστικά στρατιώτες, έμεναν υποχρεωτικά στην πόλη τους που αποτελούσε στρατόπεδο τους και δεν μπορούσαν να έχουν ατομικές ασχολίες (βλέπε πιο κάτω Σχόλια §80.7).

5️⃣ δείχνουν αυταπάρνηση, όταν υπηρετούν την πολιτεία τους

5. δείχνουν αυταπάρνηση, όταν υπηρετούν την πολιτεία τους... να την ωφελήσουν: Είναι γεγονός πως την ίδια αυταπάρνηση έδειξαν και οι Σπαρτιάτες για την πατρίδα τους με τη μόνη όμως διαφορά πως οι Αθηναίοι δεν παραμελούσαν την παράλληλη καλλιέργεια του πνεύματός τους. Οι τελευταίοι χωρίς να παραμελούν τις υποχρεώσεις τους προς την πατρίδα φρόντιζαν για την ελεύθερη ανάπτυξη της ατομικής τους προσωπικότητας. Με άλλα λόγια οι Αθηναίοι αναγνώριζαν την αξία της προσωπικότητας του κάθε ατόμου και δεν προσπαθούσαν να την καταπιέζουν ή να τη διατηρούν υπόδουλη στο συμφέρον της πόλης. Γνώριζαν πως, όταν ο κάθε άνθρωπος ξεχωριστά μέσα στα πλαίσια της οργανωμένης πόλης αφήνεται ελεύθερος ν' αναπτύσσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την προσωπικότητά του, μπορεί έτσι να συμβάλει καλύτερα στην ίδια τη ζωή της πόλης (βλέπε Θουκ. 2.37.1-2, 40.2 και 41.1).

🎓 Β. Ο Επιτάφιος για τη διαφορά αγωγής και ζωής (προαιρετικό)

Β. Ο Περικλής στον Επιτάφιο Λόγο του κάνει μια εκτενέστερη περιγραφή της διαφοράς μεταξύ Αθηναίων και Σπαρτιατών στο σημείο αυτό:

«Διαφέρουμε δε από τους αντιπάλους μας στις πολεμικές ενασχολήσεις στα εξής: Έχουμε την πόλη μας ανοιχτή σε όλους και ουδέποτε κάνουμε ξενηλασίες για να εμποδίσουμε κάποιο να μάθει ή να δει κάτι που, αν δεν κρατούσαν μυστικό, θα μπορούσε να το δει κάποιος εχθρός και να ωφεληθεί, επειδή στηριζόμαστε την πεποίθηση μας όχι τόσο στις υλικές ετοιμασίες και απάτες, όσο στη γενναιότητα που δείχνουμε οι ίδιοι την ώρα των έργων. Επίσης και η εκπαίδευσή μας είναι διαφορετική, γιατί εκείνοι μεν επιδιώκουν την απόκτηση ανδρείας με επίπονη σκληραγωγία από την παιδική τους ακόμη ηλικία, εμείς δε ζούμε μ' όλες τις ανέσεις και μολαταύτα ριχνόμαστε στους ισοδύναμους κινδύνους με ορμή όχι κατώτερη από την ορμή των αντιπάλων μας (2.39.1)… Αγαπούμε επίσης το ωραίο χωρίς να απομακρυνόμαστε από την απλότητα και καλλιεργούμε τα γράμματα χωρίς να χάνουμε τη μαχητική μας ικανότητα... Όσοι από μας φροντίζουν για τα πολιτικά μπορούν συγχρόνως να φροντίζουν και για τα οικιακά τους, αλλά και όσοι είναι πολύ απησχολημένοι με τις δικές τους δουλειές γνωρίζουν κι εκείνοι αρκετά καλά τα πολιτικά» (2.40. 1-2).

6️⃣ μοχθούν και κινδυνεύουν σ' όλη τους τη ζωή

6. μοχθούν και κινδυνεύουν σ' όλη τους τη ζωή: Η συνεχής δραστηριότητα και η πρόθυμη ανάληψη μόχθων και ριψοκίνδυνων πρωτοβουλιών ήταν από τα κύρια γνωρίσματα της πόλης των Αθηνών. Τα γνωρίσματα αυτά τονίζει ιδιαίτερα και ο γνωστός χρησμός που το Μαντείο των Δελφών έδωσε για την πόλη των Αθηνών και που ο Αριστοφάνης συχνά αναφέρει στις κωμωδίες του (Δαιταλής Αποσπ. 230, Ἱππῆς 1011-13 και 1086, Ὄρνιθες 978 και 987):

εὔδαιμον πτολίεθρον Ἀθηναίης ἀγελαίης
πολλὰ ἰδὸν καὶ πολλὰ παθὸν καὶ πολλὰ μογῆσαν,
αἰετὸς ἐν νεφέλησι γενήσεαι ἤματα πάντα.

🎭 Β. Ευριπίδης, Θησέας, Περικλής, Αλκιβιάδης (προαιρετικό)

Β. Αλλά και ο Ευριπίδης πολλές φορές στις τραγωδίες του επαινεί με το στόμα των ηρώων του τη φιλόπονη διάθεση στην οποία η πόλη των Αθηνών οφείλει την ευδαιμονία της. Έτσι στις Ἱκέτιδες (321-325) η Αίθρα παρατηρεί:

Κοιτάζεις πως σηκώνει άγριο το βλέμμα
σ' εκείνους που τη βρίζουν η πατρίδα σου
σαν τύχει και τη βρίσουν, σαν άβουλη κουτή;
Γιατί με τους αγώνες (=τοῖς πόνοισιν) εκείνη μεγαλώνει
και οι ήσυχες οι πόλεις που ζούνε στο σκοτάδι
και στο σκοτάδι βλέπουν γεμάτες από φόβο.

Και ο Θησέας πιο κάτω συμπληρώνει (στιχ. 577) πως η Αθήνα «πολύ μοχθώντας πολύ ευδαιμονεί» (=πολλὰ πονοῦσα πόλλ' εὐδαιμονεῖ).

Ιδιαίτερα ο Περικλής στο δεύτερο λόγο του προς τους Αθηναίους (Θουκ. 2.63) ανάμεσα στα άλλα παροτρύνει τους συμπολίτες του να μην απελπίζονται προ των κινδύνων, αλλά να μοχθούν και να αγωνίζονται συνεχώς για τη διατήρηση της ελευθερίας τους και την αποφυγή της δουλείας γιατί κατά τη γνώμη του «η ησυχία δε διατηρείται, αν δε συνοδεύεται με δραστηριότητα, ούτε και συμφέρει σε ηγεμονεύουσα πόλη, αλλά σε υπήκοο, να αποφεύγει τους κινδύνους και να παραμένει υπόδουλη». Παρόμοια αντίληψη διατυπώνει και ο Αλκιβιάδης (Θουκ. 6.18.7):

«και γενικά φρονώ πως μια πόλη πολυπράγμων θα καταστρεφόταν πολύ γρήγορα, αν γινόταν φιλήσυχη».

7️⃣ ούτε οι ίδιοι ησυχάζουν ποτέ, ούτε αφήνουν τους άλλους να ησυχάσουν

7. ούτε οι ίδιοι ησυχάζουν ποτέ, ούτε αφήνουν τους άλλους να ησυχάσουν: Είναι μια λέξη πολυπράγμων. Η πιο πάνω φράση αποτελεί επιγραμματικό χαρακτηρισμό της πολυπραγμοσύνης των Αθηναίων. Έναν αιώνα αργότερα, ο Δημοσθένης δίνει εντελώς διαφορετική εικόνα για τους συμπολίτες του (βλέπε πιο πάνω Σχόλια § 70.1).