📜 Γ΄ Σχόλια — Ο λόγος των Κορινθίων (§68-69)

Εδώ σχολιάζονται οι δύο πρώτες παράγραφοι του λόγου των Κορινθίων στο συνέδριο της Σπάρτης, η §68 και η §69. Τα σχόλια εξηγούν λέξεις-κλειδιά και φράσεις του κειμένου, φωτίζουν τα ιστορικά γεγονότα στα οποία παραπέμπουν οι Κορίνθιοι και προσθέτουν παράλληλα χωρία από τον Θουκυδίδη και άλλους συγγραφείς.

🗣️ §68

📝 Περίληψη του Λόγου των Κορινθίων

Στο συνέδριο των συμμάχων που έγινε στη Σπάρτη πρώτοι παίρνουν το λόγο οι Κορίνθιοι που δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να εκθέτουν συνεχώς τα προτερήματα των Αθηναίων και τα ελαττώματα των Σπαρτιατών για να προτρέψουν τους τελευταίους σε πόλεμο εναντίον των πρώτων. Έτσι οι Κορίνθιοι κατηγορούν τους Σπαρτιάτες πως ο δικός τους καλόπιστος χαρακτήρας, και συμπεριφορά, τους κάνει δύσπιστους στα παράπονα των Κορινθίων για την κακή διαγωγή των Αθηναίων. Οι Κορίνθιοι παρατηρούν πως υποφέρουν από την αδιαφορία των Σπαρτιατών και την εχθρότητα των Αθηναίων. Επιρρίπτουν ακόμη στους Σπαρτιάτες την ευθύνη για τη συνεχώς αυξανόμενη δύναμη των Αθηναίων. Υποστηρίζουν πως με την ανοχή των Σπαρτιατών οι Αθηναίοι ανήγειραν τα Μακρά Τείχη, αύξησαν τη δύναμή τους, υποδούλωσαν τους συμμάχους τους και τώρα απειλούν τους συμμάχους των Σπαρτιατών. Η αναβλητικότητα και αδιαφορία της Σπάρτης αποδείχτηκε καταστροφική γι' αυτούς που στήριξαν τις ελπίδες σωτηρίας στη Σπάρτη, γιατί τους άφησε εκτεθειμένους και απροετοίμαστους μπροστά στην επιθετικότητα των Αθηναίων. Οι Αθηναίοι γενικά σκιαγραφούνται ως νεωτεριστές, δραστήριοι, τολμηροί και γρήγοροι στην εκτέλεση σχεδίων, αισιόδοξοι ακόμη και στις αναποδιές τους, ενώ οι Σπαρτιάτες παρουσιάζονται ως συντηρητικοί, αναβλητικοί και διστακτικοί για δράση και απαισιόδοξοι, σε μια μάλιστα εποχή που για να εξασφαλίσει κανείς την ειρήνη πρέπει ν' αποδείξει πως είναι αποφασισμένος να την υπερασπίσει. Τέλος οι Κορίνθιοι απειλούν πώς, αν οι Σπαρτιάτες συνεχίσουν να είναι αδιάφοροι, οι ίδιοι θ' αναζητήσουν άλλους συμμάχους.

1. Η καλή πίστη που διέπει την πολιτική σας ζωή .... κατηγορίες εναντίον άλλων

Οι Κορίνθιοι στο προοίμιο επαινούν την καλή πίστη (εντιμότητα) των Λακεδαιμονίων που τους κάνει να πιστεύουν πως και οι άλλοι άνθρωποι (π.χ. οι Αθηναίοι) είναι το ίδιο έντιμοι όπως και αυτοί. Η καλοπιστία τους όμως τους κάνει να δυσπιστούν στις κατηγορίες των άλλων. Μ' αυτή την παρατήρηση οι Κορίνθιοι προσπαθούν να εξασφαλίσουν την εύνοια των Λακεδαιμονίων.

2. Τούτο σας έχει κάνει συνετούς, αλλά και σας οδηγεί σ' ν' αγνοείτε τα περισσότερα...

(Ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τις λέξεις σωφροσύνη - αμαθία): Οι Κορίνθιοι αποκαλούν τους Σπαρτιάτες συνετούς με την έννοια που αγαπούν την τάξη και τη νομιμοφροσύνη. Τα συστατικά της Σπαρτιατικής σωφροσύνης θ' αναπτύξει πιο κάτω, με περισσότερη λεπτομέρεια, ο Αρχίδαμος (§84) απαντώντας στις κατηγορίες των Κορινθίων.

📎 Παράλληλο χωρίο (προαιρετικό)

Β. Το συνδυασμό σωφροσύνης και αμάθειας επαινεί και ο Κλέωνας, από τη δική του θέση σκοπιά (3.37.3): «Το χειρότερο όμως απ' όλα θα είναι... να μην καταλάβουμε πως είναι ευτυχέστερη η πόλη που έχει χειρότερους νόμους, αλλά σταθερούς, παρά αυτή που έχει καλούς, αλλά που μένουν ανεφάρμοστοι· και πως είναι πιο ωφέλιμη η αμάθεια που συνοδεύεται με σεβασμό των νόμων, παρά η σοφία που συνοδεύεται με ασυδοσία· και πως οι απλοϊκοί άνθρωποι σε σύγκριση με τους σοφότερους διοικούν τις περισσότερες φορές τις πόλεις καλύτερα· γιατί οι τελευταίοι θέλουν να φαίνονται σοφότεροι από τους νόμους και ανώτεροι από αυτά που κάθε φορά λέγονται για τα κοινά, γιατί τάχα δεν υπάρχουν μεγαλύτερα ζητήματα στα οποία θα μπορούσαν να δείξουν την ευφυΐα τους· και εξ αιτίας αυτού πολλές φορές ανατρέπουν τις πόλεις».

3. Πολλοί Έλληνες έχουν υποδουλωθεί

Εννοεί γενικά τους συμμάχους της Αθηναϊκής ηγεμονίας που ουσιαστικά κατάντησαν υποδουλοι των Αθηναίων, γιατί στα 14 χρόνια των Τριακονταετών Σπονδών κανένας σύμμαχος των Πελοποννησίων δεν υποδουλώθηκε στους Αθηναίους. Είναι φανερό πως ο Κορίνθιος ρήτορας μιλεί με κάποια δόση υπερβολής.

4. Πολλοί από τους συμμάχους σας κινδυνεύουν απ' τις επιβουλές τους

Αναφέρεται στον κίνδυνο που πολλές πόλεις διέτρεχαν από τους Αθηναίους, ιδιαίτερα το Μέγαρα, η Αίγινα, η Κέρκυρα και η Ποτίδαια. Μερικές από αυτές τις πόλεις δεν ήταν σύμμαχοι με την αυστηρή έννοια της λέξης, αλλ' απλώς, επειδή αποστάτησαν από τους Αθηναίους (π.χ. η Ποτίδαια), θεωρούνταν σύμμαχοι των Πελοποννησίων.

(Για λεπτομέρειες πάνω σ' αυτά τα γεγονότα βλέπε πιο κάτω Σχόλια §88).

⚔️ §69

1. τους αφήσατε... να χτίσουν τα Μακρά Τείχη

Οι Λακεδαιμόνιοι έβλεπαν με δυσφορία την προσπάθεια των Αθηναίων ν' ανεγείρουν το περιτείχισμα (Περίβολος) της πόλης των Αθηνών και τα Μακρά Τείχη αμέσως μετά τους Περσικούς πολέμους (Ο Περίβολος κτίστηκε το 479 π.Χ. και τα Μακρά Τείχη το 459 π.Χ.). Οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες διατηρούσαν την πόλη τους ατείχιστη γιατί, κατά τη γνώμη τους, το καλύτερο τείχος ήταν γι' αυτήν τα στήθη των παλικαριών της. Ήθελαν όμως να παραμένουν και οι άλλες πόλεις ατείχιστες για να μπορούν σε μια δεδομένη στιγμή να τις καταστήσουν πιο εύκολα υποχείριες.

📎 Παράλληλο χωρίο (προαιρετικό)

Β. Οι Λακεδαιμόνιοι ιδιαίτερα φοβόντουσαν τη ναυτική δύναμη της Αθήνας και την τόλμη που οι Αθηναίοι έδειξαν στους Περσικούς πολέμους. Δεν εξέφραζαν όμως στους Αθηναίους την πραγματική επιθυμία και υποψία τους παρά μονάχα χρησιμοποιούσαν ως πρόφαση το ενδεχόμενο πως αν οι Πέρσες ξαναγύριζαν στην Ελλάδα, θα χρησιμοποιούσαν ίσως τα οχυρωματικά έργα της Αθήνας ως βάση εξόρμησης εναντίον των άλλων Ελλήνων, όπως είχαν κάμει και στα Μηδικά με βάση τη Θήβα. Έτσι μόλις οι Σπαρτιάτες πληροφορήθηκαν την πρόθεση των Αθηναίων έστειλαν πρέσβεις για να τους αποτρέψουν από το σκοπό τους. Οι Αθηναίοι με συμβουλή του Θεμιστοκλή υποσχέθηκαν πως γι' αυτό κι άλλα ζητήματα θα έστελλαν σύντομα πρέσβεις στη Σπάρτη, κι έστειλαν αμέσως πίσω τους Σπαρτιάτες πρέσβεις.

Ο Θεμιστοκλής αφού συμβούλευσε όλους τους Αθηναίους, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, ελεύθερους και δούλους, ν' αρχίσουν αμέσως την ανέγερση των Τειχών, πήγε μόνος του στη Σπάρτη και ανέβαλλε συνεχώς να δει τους Εφόρους, λέγοντας πως ανέμενε και τους υπόλοιπους πρέσβεις από την Αθήνα. Στο μεταξύ οι Σπαρτιάτες με εισήγηση του έστειλαν και πάλι πρέσβεις για να δουν αν αληθεύουν οι ανησυχητικές πληροφορίες για το χτίσιμο των Τειχών. Οι Αθηναίοι κράτησαν τους Σπαρτιάτες μέχρις ότου η ανέγερση έφτασε σε ικανοποιητικό ύψος και τότε έστειλαν στη Σπάρτη τους υπόλοιπους πρέσβεις για να διαπραγματευτούν (βλέπε Θουκ. 1.89.3-93 για την διεξοδική περιγραφή του τεχνάσματος του Θεμιστοκλή και της ανέγερσης των Τειχών).

2. και τους δικούς σας συμμάχους

Εννοεί κυρίως τους Αιγινήτες, Μεγαρείς και Ποτιδαιάτες.

3. θέλει να έχει τη φήμη ότι είναι ο απελευθερωτής της Ελλάδας

Οι Λακεδαιμόνιοι υπερηφανεύονταν όχι μόνο γιατί ήταν αρχηγοί των Ελλήνων εναντίον των Περσών, αλλά και γιατί βοήθησαν στην εκδίωξη των τυράννων από πολλές πόλεις (1.18.1). Ο Θουκυδίδης συχνά αναφέρεται σ' αυτή την εντύπωση που είχαν οι Έλληνες για τους Λακεδαιμονίους. Έτσι ο ιστορικός παρατηρεί πως κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου η εύνοια των ανθρώπων έκλινε πάρα πολύ προς το μέρος των Λακεδαιμονίων, προπάντων επειδή αυτοί διακήρυσσαν πως αγωνίζονταν για να ελευθερώσουν τους Έλληνες. Απεναντίας οι περισσότεροι ήταν οργισμένοι εναντίον των Αθηναίων, άλλοι μεν γιατί ήθελαν ν' αποτινάξουν την Αθηναϊκή κυριαρχία, άλλοι δε γιατί φοβόντουσαν μήπως περιπέσουν σ' αυτήν (2.8.4.).

📎 Παράλληλα χωρία (προαιρετικά)

Β. Σε μια άλλη περίπτωση οι Πλαταιείς προσπαθούν να πείσουν τον Αρχίδαμο να μην καταστρέψει την πόλη τους υπενθυμίζοντάς του τους κοινούς αγώνες εναντίον των Περσών υπό την αρχηγία του Σπαρτιάτη Παυσανία (2.71.2) και αργότερα τον αγώνα του για την ελευθερία των άλλων Ελλήνων από την Αθηναϊκή δεσποτεία (3.59.4). Το δεύτερο αυτό επιχείρημα χρησιμοποιούν και οι Σάμιοι για να επιτύχουν ευνοϊκή μεταχείριση από το Σπαρτιάτη ναύαρχο Αλκίδα (3.32.2), ο δε Βρασίδας μετά την κατάληψη της Αμφίπολης δήλωσε πως είχε αποσταλεί για να ελευθερώσει την Ελλάδα (4.108.2).

Β. Οι Λακεδαιμόνιοι επίσης σ' αντίθεση με τους Αθηναίους όχι μόνο δεν καταπίεζαν τους συμμάχους τους, αλλά φέρονταν σαν ίσοι προς ίσους με αυτούς. Οι αποφάσεις στα συνέδρια των συμμάχων τους λαμβάνονταν με ισότιμη ψηφοφορία (ισόψηφοι), ανεξάρτητα από το αν οι πόλεις ήταν μικρές ή μεγάλες (βλέπε 1.125.1 και 1.141.6).

Στο τέλος όμως του Πελοποννησιακού πολέμου οι Σπαρτιάτες διέψευσαν τις ελπίδες των Ελλήνων πως αγωνίζονταν δήθεν για την απελευθέρωσή τους, γιατί άρχισαν να συμπεριφέρονται και οι ίδιοι καταπιεστικά στους άλλους Έλληνες.

4. Οι Μήδοι ξεκίνησαν... έφτασαν ως την Πελοπόννησο

Όταν έγινε η εκστρατεία του Ξέρξη εναντίον της Ελλάδας οι Λακεδαιμόνιοι, μολονότι το πληροφορήθηκαν, αδράνησαν να σπεύσουν σε βοήθεια εναντίον των Περσών. Μόνο όταν καταλήφθηκε η Θεσσαλία, αποφάσισαν να στείλουν στις Θερμοπύλες το μικρό εκστρατευτικό σώμα με το Λεωνίδα, ενώ οι άλλοι Λακεδαιμόνιοι έμειναν στη Σπάρτη για να γιορτάσουν τα Κάρνεια (Ηρόδοτος 7.206).

5. Ο βάρβαρος νικήθηκε περισσότερο από τα δικά του σφάλματα

Οι Κορίνθιοι υποτιμούν, σκόπιμα ίσως, τη σημασία του στρατηγικού εγχειρήματος του Θεμιστοκλή και αποδίδουν τη νίκη στη Σαλαμίνα αποκλειστικά σε σφάλματα των Περσών.

📎 Παράλληλο χωρίο (προαιρετικό)

Β. Γενικά στην παράγραφο αυτή οι Κορίνθιοι με διάφορα επιχειρήματα προσπαθούν να εξερεθίσουν τους Σπαρτιάτες εναντίον των Λακεδαιμονίων υπερτονίζοντας ορισμένες κατά τη γνώμη τους αδυναμίες των Σπαρτιατών: επιρρίπτουν σ' αυτούς την ευθύνη για την αύξηση της Αθηναϊκής δύναμης και τους κατηγορούν για αδράνεια, για συνεχή αδράνεια και αναβλητικότητα και για μια αμυντική στάση που επιτρέπει στον εχθρό ν' αυξάνει τη δύναμή του συνεχώς υποδουλώνοντας τους συμμάχους των Λακεδαιμονίων. Οι τελευταίοι, κατά την άποψη των Κορινθίων, οδηγήθηκαν στην καταστροφή γιατί έκαμαν το σφάλμα να στηρίξουν υπερβολικά την εμπιστοσύνη τους στη βοήθεια των Λακεδαιμονίων και να μείνουν έτσι απαράσκευοι και ευάλωτοι στους Αθηναίους (Θάσιοι 1.101.1-2, Ευβοείς 1.114 και Ποτιδαιάτες 1.58.1).

Χαρακτηριστική επίσης είναι η διακριτικότητα με την οποία οι Κορίνθιοι διατυπώνουν τις παρατηρήσεις τους. Τις αποκαλούν παράπονα προς φίλους που σφάλλουν και όχι κατηγορίες προς εχθρούς που αδικούν.