🏛️ Α΄ Εισαγωγή στις δημηγορίες του Α΄ Συνεδρίου των Πελοποννησίων στη Σπάρτη
⏳ Ο ιστορικός χρόνος: στις παραμονές του πολέμου
Βρισκόμαστε στις παραμονές της κήρυξης του Πελοποννησιακού πολέμου (431-404 π.Χ.) μεταξύ της Αθήνας και των συμμάχων της από τη μια, και της Σπάρτης και των δικών της συμμάχων από την άλλη.
Τον Ιούλιο του 432 π.Χ., αμέσως μετά την έναρξη της πολιορκίας της Ποτίδαιας από τους Αθηναίους και με εισήγηση των Κορινθίων, έγινε στη Σπάρτη το πρώτο συνέδριο των συμμάχων της Πελοποννησιακής συμμαχίας. Σ' αυτό πήραν μέρος μόνο εκείνοι οι σύμμαχοι των Σπαρτιατών που είχαν παράπονα εναντίον των Αθηναίων, έγιναν όμως δεκτοί να προσφωνήσουν το συνέδριο και Αθηναίοι πρέσβεις που για άλλους λόγους βρίσκονταν τότε στη Σπάρτη.
Τελικά το συνέδριο αυτό αποφάσισε την κήρυξη του πολέμου εναντίον των Αθηναίων (Θουκ. 1.87). Το ίδιο καλοκαίρι γίνεται και δεύτερο συνέδριο όλων των συμμάχων της Πελοποννησιακής συμμαχίας για επικύρωση της προηγούμενης απόφασης (Θουκ. 1.120-124). Παρά τη λήψη όμως της απόφασης οι σύμμαχοι ήταν αδύνατο ν' αρχίσουν τον πόλεμο αμέσως γιατί «μέχρις ότου ετοιμάσουν τα απαραίτητα, καταναλώθηκε χρονικό διάστημα λίγο μικρότερο του έτους προτού εισβάλουν στην Αττική και αναλάβουν τον πόλεμο φανερά». Ο πόλεμος τελικά άρχισε την άνοιξη του 431 π.Χ. με την εισβολή του βασιλιά της Σπάρτης Αρχίδαμου στην Αττική.
(Οι λεπτομέρειες για τις αφορμές και την πραγματική αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου εκτίθενται στα Σχόλια στην παράγραφο 88).
Το Α΄ συνέδριο (Ιούλιος 432 π.Χ.) περιλαμβάνει μόνο τους δυσαρεστημένους συμμάχους και αποφασίζει την κήρυξη του πολέμου (Θουκ. 1.87). Το Β΄ συνέδριο (ίδιο καλοκαίρι) συγκαλεί όλους τους συμμάχους και επικυρώνει την απόφαση (Θουκ. 1.120-124). Ο πόλεμος αρχίζει όμως μόλις την άνοιξη του 431 π.Χ.
🗣️ Οι τέσσερις δημηγορίες: ο χάρτης της ενότητας
Στο κείμενο που ακολουθεί θα εξετάσουμε τέσσερις δημηγορίες (=λόγους) που έγιναν από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη στο πρώτο συνέδριο στη Σπάρτη (432 π.Χ.). Πρώτοι μιλούν οι Κορίνθιοι, μετά οι Αθηναίοι, ύστερα ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρχίδαμος και στο τέλος ο έφορος Σθενελαΐδας.
Η σειρά των ομιλητών δεν είναι τυχαία: κλιμακώνεται από τα παράπονα των συμμάχων, στην αθηναϊκή απάντηση, και καταλήγει στην εσωτερική σπαρτιατική διαμάχη ανάμεσα σε φιλειρηνικούς και φιλοπόλεμους.
| Ομιλητής | Μερίδα / πλευρά που αντιπροσωπεύει | Παράγραφοι (§) |
|---|---|---|
| Κορίνθιοι (μιλούν πρώτοι) | Οι δυσαρεστημένοι σύμμαχοι της Σπάρτης· διατυπώνουν τα παράπονά τους εναντίον των Αθηναίων | Θουκ. 1.68-71 |
| Αθηναίοι πρέσβεις | Η γνώμη της Αθήνας· απολογία-αυτοπαρουσίαση με προκλητικό τόνο | Θουκ. 1.73-78 (πρόθεση: §72.1) |
| Βασιλιάς Αρχίδαμος | Η παλιότερη και φιλειρηνική μερίδα στη Σπάρτη | Θουκ. 1.80-85 (§80.4, 82.1-3, 84) |
| Έφορος Σθενελαΐδας | Η νεότερη και φιλοπόλεμη μερίδα στη Σπάρτη | Θουκ. 1.86 (απόφαση: §87) |
Μέσα από τις ομιλίες τους μαθαίνουμε αρκετά, όχι μόνο για τις αιτίες που οδήγησαν στον πόλεμο, αλλά και για τα κίνητρα, τις σκέψεις και το χαρακτήρα των αντιπάλων. Μαθαίνουμε ακόμη πολλά για την πολιτική και στρατιωτική οργάνωση, για την οικονομική τους κατάσταση, για την αγωγή τους και για τις γενικότερες διαθέσεις τους απέναντι στον πόλεμο. Έτσι σχηματίζουμε μια σαφή εικόνα της κατάστασης που επικρατούσε στην Ελλάδα το 432 π.Χ., στις παραμονές της κήρυξης του πολέμου.
🔍 Τα προβλήματα που θέτουν οι τέσσερις λόγοι
Οι τέσσερις πιο πάνω δημηγορίες - και ιδιαίτερα η δημηγορία των Αθηναίων - παρουσιάζουν διάφορα προβλήματα γύρω από τη σύνθεση και το περιεχόμενό τους για τους μελετητές που τις προσεγγίζουν με αναλυτικό πνεύμα. Έτσι οι διάφοροι μελετητές διαπιστώνουν πως:
1️⃣ Ο Αρχίδαμος δεν απαντά στους Αθηναίους
- Ο Αρχίδαμος, ενώ μιλά ύστερα από τους Αθηναίους, δεν απαντά σε κανένα από τα επιχειρήματά τους και ουσιαστικά φαίνεται ν' αγνοεί το λόγο τους. Απεναντίας φαίνεται να κάνει συνεχή αναφορά στα επιχειρήματα των Κορινθίων και προτρέπει τους ακροατές του να μην αφήσουν τα αισθήματά τους να παρασύρουν τη λογική τους. Τους συμβουλεύει, όπως ακριβώς δε γίνονται υπερήφανοι με τις επιτυχίες τους και δεν απελπίζονται με τις αποτυχίες τους, με τον ίδιο τρόπο να δείξουν νηφάλια σωφροσύνη μπροστά στους επαίνους που προσπαθούν να τους παρασύρουν σε επικίνδυνες περιπέτειες και να συγκρατήσουν την οργή τους μπροστά στις οποιεσδήποτε ερεθιστικές κατηγορίες (§84).
2️⃣ Ο προκλητικός τόνος των Αθηναίων
- Το περιεχόμενο και ο προκλητικός τόνος της ομιλίας των Αθηναίων δε συμβιβάζονται με την περίπτωση. Ο Θουκυδίδης στο 72.1 δηλώνει πως πρόθεση των Αθηναίων ήταν να επηρεάσουν τους Λακεδαιμονίους περισσότερο προς την ειρήνη παρά προς τον πόλεμο. Όμως το περιεχόμενο του λόγου τους είναι ιδιαίτερα προκλητικό. Από την πρώτη κιόλας στιγμή προσπαθούν να τονίσουν πως δεν παρουσιάζονται στο συνέδριο ως κατηγορούμενοι ενώπιον δικαστών. Κομπάζουν για τα παλιά κατορθώματά τους στους Περσικούς πολέμους που ωφέλησαν τους άλλους Έλληνες και τους ίδιους τους Σπαρτιάτες. Υπαινίσσονται ακόμα και η καθυστερημένη βοήθεια που στο τέλος έστειλαν οι Σπαρτιάτες οφειλόταν σε συμφεροντολογισμό, και τους κατηγορούν πως δε θέλησαν να συνεχίσουν μέχρι τέλους τον πόλεμο. Τους υπενθυμίζουν την κακή συμπεριφορά τους κατά τη διάρκεια της σύντομης ηγεμονίας τους πάνω στους Έλληνες και παρατηρούν πως οι Σπαρτιάτες κατηγορώντας τους Αθηναίους για υβριστική συμπεριφορά απέναντι στους συμμάχους τους μιλούν για αρχές, ενώ στην πραγματικότητα νοιάζονται μόνο για το συμφέρον τους.
Ο Θουκυδίδης λέει (§72.1) ότι οι Αθηναίοι ήθελαν να στρέψουν τους Λακεδαιμονίους προς την ειρήνη. Ο λόγος τους όμως είναι εξόφθαλμα προκλητικός. Αυτή η αναντιστοιχία ανάμεσα στη δηλωμένη πρόθεση και στο ύφος του λόγου είναι το κεντρικό ερμηνευτικό πρόβλημα της ενότητας.
🧩 Πώς εξηγείται το προκλητικό ύφος
Πώς μπορούμε να δικαιολογήσουμε το πιο πάνω προκλητικό ύφος; Μερικοί μην μπορώντας να ξεπεράσουν τη δυσκολία, υποστηρίζουν πως ο λόγος των Αθηναίων γράφτηκε πιο ύστερα από τους άλλους λόγους και προστέθηκε σ' αυτούς. Έτσι δεν παρουσιάζει τη συνοχή που έπρεπε να έχει με τους άλλους. Με βάση αυτή την περίπτωση θέλουν να υποστηρίξουν ακόμη πως οι λόγοι του Θουκυδίδη είναι τεχνητές συνθέσεις που δεν έχουν καμιά σχέση με τα όσα λέχτηκαν στην πραγματικότητα.
Αυτό όμως δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο τα πράγματα, γιατί ο Θουκυδίδης από άλλες μαρτυρίες αποδεικνύεται πως ήταν αξιόπιστος ιστορικός, αλλά και εξαίρετος καλλιτέχνης. Άλλωστε η ομιλία του Σθενελαΐδα που απέβη αποφασιστική για την κήρυξη του πολέμου έχει άμεση σχέση και με την ομιλία των Αθηναίων και με την ομιλία των Κορινθίων και του Αρχίδαμου. Επομένως η μόνη εξήγηση που μπορούμε να δώσουμε είναι πως οι Αθηναίοι παρουσιάζονται προκλητικοί, γιατί σκόπιμα θέλησαν να φανούν προκλητικοί παρά τα φιλειρηνικά τους προσχήματα. Ασφαλώς δεν επιθυμούσαν τον πόλεμο για χάρη του πολέμου. Επίσης ήταν προσεκτικοί να μην αρχίσουν πρώτοι την επίθεση, όμως είχαν ήδη αποφασίσει, πως αν ο πόλεμος επρόκειτο να γίνει, έπρεπε να γίνει το συντομότερο. Γι' αυτό προηγουμένως ανταποκρίθηκαν πρόθυμα στην πρόσκληση της Κέρκυρας στη διαμάχη της με την Κόρινθο και αρνήθηκαν επίμονα να ανακαλέσουν το Μεγαρικό Ψήφισμα (βλέπε Σχόλια στην παράγραφο 88). Το μόνο που μπορούσαν να δεχτούν - και το πρότειναν - ήταν μια διαιτησία με βάση τις πρόνοιες της Τριακονταετούς Συνθήκης με την ελπίδα πως οι Πελοποννήσιοι θα φαίνονταν πως άρχιζαν πρώτοι την αδικία.
Αλλά και ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρχίδαμος προτείνει στους συμμάχους αναβολή του πολέμου όχι για χάρη της ειρήνης, αλλά για να προετοιμαστούν καλύτερα για τον πόλεμο (80.4, 82. 1-3). Παράλληλα τονίζει πως δεν πρέπει να δώσουν την εντύπωση πως αρχίζουν πρώτοι την αδικία.
Επομένως, παρά τις φιλειρηνικές διακηρύξεις και από τις δυο πλευρές, είχε ωριμάσει η ιδέα πως ο πόλεμος ήταν αναπόφευκτος και πως έπρεπε να γίνει το συντομότερο. Απλώς οι δυο παρατάξεις τηρούν ακόμα ορισμένα προσχήματα είτε για να μη δώσουν την εντύπωση ότι πρώτοι αρχίζουν τον πόλεμο είτε για να μην μπουν σ' αυτόν απροετοίμαστοι.
Και οι δύο πλευρές θέλουν τον πόλεμο, αλλά καμία δεν θέλει να φανεί πως τον άρχισε. Η ευθύνη της «αδικίας» είχε βαρύτητα ηθική και θρησκευτική (παραβίαση όρκων), γι' αυτό οι φιλειρηνικές διακηρύξεις είναι διπλωματικά προσχήματα, όχι πραγματικές προθέσεις.
3️⃣ Τέσσερις δημηγορίες στη σειρά: μοναδική περίπτωση
- Είναι η μόνη φορά που ο Θουκυδίδης παραθέτει τέσσερις δημηγορίες στη σειρά. Συνήθως σε κάθε περίπτωση υπάρχουν δυο αντίπαλοι και δυο δημηγορίες. Στη μια, ο ένας αντίπαλος εκθέτει τις απόψεις του, και στην άλλη, ο δεύτερος απαντά σημείο προς σημείο στις απόψεις ή στις κατηγορίες του άλλου (Δισσοὶ Λόγοι).
Εδώ, όπως αναφέραμε και πιο πάνω, υπάρχουν τέσσερις ομιλητές στη συζήτηση:
- Οι Κορίνθιοι που διατυπώνουν τα παράπονά τους εναντίον των Αθηναίων.
- Ο βασιλιάς Αρχίδαμος που αντιπροσωπεύει την παλιότερη και φιλειρηνική μερίδα στη Σπάρτη.
- Ο έφορος Σθενελαΐδας που αντιπροσωπεύει τη νεότερη και φιλοπόλεμη μερίδα.
4️⃣ Ο κοινός εχθρός και η φωνή της Αθήνας
- Και οι τρεις όμως πιο πάνω πλευρές, η καθεμιά με το δικό της τρόπο και για διαφορετικούς λόγους, μισούν έναν κοινό εχθρό: την επιθετική και επεκτατική, κατά την άποψή τους, συμμαχία της Αθήνας που πάνω απ' όλα αποτελεί κίνδυνο για τη δική τους συμμαχία. Η γνώμη της Αθήνας ακούεται με το στόμα των Αθηναίων πρέσβεων.
Δηλαδή η σχηματική συμμετρία των Δισσών Λόγων διατηρείται σε βαθύτερο επίπεδο: οι τρεις ομιλητές αποτελούν στην ουσία τη μια πλευρά (τους αντιπάλους της Αθήνας), και οι Αθηναίοι πρέσβεις την άλλη.
Επομένως ο λόγος των Αθηναίων δικαιολογεί τη θέση του στην όλη τεχνική δομή της συζήτησης, έστω κι αν μας ξενίζει ο προκλητικός του τόνος ή το γεγονός ότι ο βασιλιάς Αρχίδαμος φαίνεται να τον αγνοεί.
🖼️ Η συνολική εικόνα
Στην πραγματικότητα και οι τέσσερις λόγοι συμπληρώνουν ο ένας τον άλλο και όλοι μαζί κατορθώνουν με τις οξυδερκείς παρατηρήσεις τους να μας δώσουν την εικόνα που επικρατούσε στην Ελλάδα, ανάμεσα στα δυο αντίπαλα στρατόπεδα, στις παραμονές της κήρυξης του Πελοποννησιακού πολέμου.
Οι τέσσερις δημηγορίες του Α΄ Συνεδρίου (Θουκ. 1.68-88) δεν είναι τέσσερις ξεχωριστές μονογραφίες, αλλά ένα σύνολο: Κορίνθιοι (παράπονα) → Αθηναίοι (πρόκληση) → Αρχίδαμος (φιλειρηνική αναβολή) → Σθενελαΐδας (απόφαση για πόλεμο, §87).