⚖️ Σύγκριση ανάμεσα στον Ηρόδοτο και το Θουκυδίδη

Οι δυο ιστορικοί παρουσιάζουν μεταξύ τους σημαντικές διαφορές, θα περιοριστούμε όμως στο διαφορετικό τρόπο με τον οποίο ο καθένας τους αντιλαμβάνεται την ιστορία.

Το κρίσιμο ερώτημα που χωρίζει τους δύο ιστορικούς είναι απλό στη διατύπωσή του: ποιος κινεί τα γεγονότα; Οι θεοί ή οι άνθρωποι; Η απάντηση του Ηροδότου και η απάντηση του Θουκυδίδη είναι εντελώς διαφορετικές — και από αυτή τη διαφορά προκύπτουν όλες οι υπόλοιπες.

🏛️ Ο Ηρόδοτος και η θεοκρατική αντίληψη της ιστορίας

Ο Ηρόδοτος γράφει γύρω στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. Σ' αυτόν η αντίληψη της ιστορίας είναι θεοκρατική, η θεϊκή βούληση δηλαδή κατευθύνει τα γεγονότα της ιστορίας.

Σύμφωνα με την αρχαϊκή αυτή αντίληψη η ανθρώπινη περηφάνεια (ὕβρις) και υπερβολική ευτυχία επισύρουν την οργή ή το φθόνο των θεών, και αυτά με τη σειρά τους επιφέρουν την καταστροφή (ἄτη).

Ο Κροίσος και ο Ξέρξης αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αλαζονείας. Ο πρώτος δε χάρηκε για πολύ την ευτυχία του, ο δε δεύτερος τιμωρήθηκε για την υβριστική του συμπεριφορά να μαστιγώσει τον Ελλήσποντο και την επιθυμία του να υποτάξει την Ασία και την Ευρώπη.

Μερικές φορές, κι αν ακόμη ο υβριστής ξεφύγει από την τιμωρία, αυτή μεταβιβάζεται στους απογόνους του, όπως συνέβη στην περίπτωση του Γλαύκου που προσπάθησε να καταχραστεί τα χρήματα που του εμπιστεύτηκαν (6.86).

🔮 Όνειρα, σημεία και χρησμοί στον Ηρόδοτο

Στον Ηρόδοτο οι θεοί επίσης αρέσκονται να αναγγέλλουν με όνειρα, σημεία και χρησμούς αυτά που πρόκειται να συμβούν. Ο ιστορικός πιστεύει στην αλήθεια των χρησμών. Αλλά και η θεομηνία που κατέστρεψε τον Περσικό στόλο έξω από τη Μαγνησία και στα Κοίλα της Εύβοιας ήταν γι' αυτόν ολοφάνερο αποτέλεσμα της βούλησης των θεών.

Προσοχή όμως: ο Ηρόδοτος δεν καταργεί τον ανθρώπινο παράγοντα. Οι θεοί δεν κινούν τους ανθρώπους σαν μαριονέτες — τους κατευθύνουν μέσα από τις δικές τους επιλογές.

Η θεϊκή επέμβαση στην εξέλιξη της ιστορίας δεν εκμηδενίζει εντελώς τα περιθώρια ανθρώπινης πρωτοβουλίας. Οι ανθρώπινες όμως ενέργειες που εσφαλμένους υπολογισμούς ή από παρερμηνείες των χρησμών οδηγούν στο ίδιο σημείο που η θεϊκή βούληση θέλει να οδηγήσει μια κατάσταση. Έτσι και ο Ξέρξης μετά την επιτυχία του στις Θερμοπύλες αντί ν' ακολουθήσει το στρατιωτικό σχέδιο που του υπέδειξε ο Δημάρατος, προτίμησε τη συμβουλή του Αχαιμένη που τελικά τον οδήγησε στην καταστροφή (7.235-237).

Η αρχαϊκή αντίληψη του Ηροδότου για την ύβρη και την άτη, και η πίστη του στους χρησμούς είναι παρόμοια με αυτή του Αισχύλου και του Σοφοκλή.

🧠 Ο Θουκυδίδης και η ανθρωποκεντρική θεώρηση

Στο Θουκυδίδη η θεώρηση της ιστορίας γίνεται ανθρωποκεντρική. Αυτή η στροφή δεν είναι άσχετη με το γενικότερο σοφιστικό και ορθολογιστικό πνεύμα της εποχής που πιστεύει πως η πορεία των ανθρωπίνων πραγμάτων δεν εξαρτάται από οποιαδήποτε θεϊκή βούληση, αλλά από τον ίδιο το χαρακτήρα και τις ενέργειες του ανθρώπου (ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων).

Η ανθρώπινη φύση είναι ο σταθερός συντελεστής από τον οποίο βγαίνει πάντα το ίδιο αποτέλεσμα. Γι' αυτό ο Θουκυδίδης με κάποια απαισιόδοξη διάθεση παρατηρεί για τα δεινά που επέφερε η εμφύλια στάση στις πόλεις κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου πως «αυτά γίνονται και θα γίνονται πάντοτε εφ' όσον η φύση των ανθρώπων παραμένει η ίδια» (3.82.2: ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ).

Επίσης στο κεφάλαιο 1.22.4 ο ιστορικός παρατηρεί πως, όπως συνήθως γίνεται με τα ανθρώπινα πράγματα (κατὰ τὸ ἀνθρώπειον), τα μελλοντικά γεγονότα συμβαίνουν κατά τον ίδιο ή παρόμοιο τρόπο με τα παλαιά.

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της χρησιμότητας της ιστορίας για τον Θουκυδίδη: αν η ανθρώπινη φύση είναι σταθερή, τότε το παρελθόν γίνεται εργαλείο πρόβλεψης.

Επομένως η ακριβής εξέταση των όσων συνέβηκαν στο παρελθόν μπορεί να μας οδηγήσει σε μια δυνατή ή πιθανή (κατὰ τὸ εἰκός) πρόγνωση των όσων πρόκειται να συμβούν στο μέλλον και επομένως μας βοηθεί να καθορίσουμε εκ των προτέρων τη στάση μας και να ρυθμίσουμε κατά βούληση την πορεία των γεγονότων.

🩺 Η ορθολογιστική μέθοδος: Ίωνες φιλόσοφοι και Ιπποκράτης

Η ορθολογιστική αυτή στάση στην εξήγηση των ανθρωπίνων ενεργειών είναι παρόμοια με τη στάση των Ιώνων φιλοσόφων στην εξήγηση των φυσικών αιτίων για τη γένεση του κόσμου και με την προσπάθεια του Ιπποκράτη με βάση τα εξωτερικά συμπτώματα να εξηγήσει τα βαθύτερα αίτια που οδηγούν στις ασθένειες.

Όπως στην περίπτωση της ιατρικής η ορθή πρόγνωση οδηγεί στην πρόληψη της ασθένειας, το ίδιο και στην πορεία των ανθρωπίνων πραγμάτων η ορθή γνώση της ανθρώπινης φύσης και η πρόβλεψη του πολιτικού ή του στρατιωτικού ηγέτη οδηγεί στην κατάλληλη κατάστρωση σχεδίων για την πρόληψη ή ρύθμιση καταστάσεων.

Χαρακτηριστικά ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί λέξεις που απαντώνται και στα συγγράμματα του Ιπποκράτη όπως οι λέξεις τεκμήριον, σημεῖον, ἀνθρωπεία φύσις, πρόφασις, αἰτία και το ρήμα προγιγνώσκω (πρόγνωσις).

🎲 Η τύχη ως φυσικό στοιχείο, όχι ως θεός

Μόνο η λογική κατάστρωση σχεδίων μπορεί να οδηγήσει στην επιτυχία. Γι' αυτό τα πρόσωπα στο έργο του Θουκυδίδη είναι άνθρωποι που καταρτίζουν σχέδια και ζυγίζουν τις περιστάσεις για να προδιαγράψουν, όσο είναι δυνατό (κατὰ τὸ εἰκός), το μέλλον. Όσο καλύτερα μπορούν να συλλάβουν μια κατάσταση και να εκτιμήσουν το παιγνίδι των δυνάμεων που την προσδιορίζουν, τόσο περισσότερο μπορούν να ελπίζουν για την επιτυχία.

Υπάρχουν όμως και απρόβλεπτα στοιχεία που μπορούν καμιά φορά να ανατρέψουν και τους πιο καλούς υπολογισμούς. Αυτοί οι αστάθμητοι παράγοντες αποτελούν την τύχη.

Η τύχη όμως αυτή δεν είναι καμιά θεϊκή δύναμη, αλλά κάποιο φυσικό στοιχείο: ο λοιμός στην Αθήνα, η φωτιά στη Σφακτηρία, η τρικυμία σε κάποια ναυμαχία. Είναι αυτό που ο Θουκυδίδης αποκαλεί «ὁ παράλογος τοῦ πολέμου».

⛪ Οι θεοί, οι χρησμοί και η θρησκεία στο έργο του Θουκυδίδη

Οι θεοί δεν παίζουν κανένα ουσιαστικό ρόλο στο έργο του Θουκυδίδη. Μαθητής των σοφιστών και ιδιαίτερα του Αναξαγόρα, δεν αποκλείεται να ήταν, όπως παρατηρεί ο αρχαίος βιογράφος του, «ἄθεος ἠρέμα», χωρίς όμως να είναι δηλωμένος αντίπαλος της καθιερωμένης θρησκείας.

Δεν παραβλέπει μάλιστα να επαινέσει την ευσέβεια του Νικία. Είναι φανερό πως δεν πίστευε στους χρησμούς, μερικές μάλιστα φορές εκφράζεται ειρωνικά για το σκόπιμο διπλό νόημά τους (2.54. 1-4) ή σε άλλη περίπτωση παρατηρεί πως ο χρησμός είχε αντίθετη επαλήθευση απ' ό,τι οι άνθρωποι ανέμεναν (2.17.2).

Στη σημασία που δίνει στον ίδιο τον άνθρωπο και στην ορθολογιστική του στάση απέναντι στη θρησκεία και τους χρησμούς ο Θουκυδίδης μοιάζει με το σύγχρονό του τραγικό Ευριπίδη.

🔍 Τα βαθύτερα αίτια του πολέμου: ἀληθεστάτη πρόφασις και αἰτίαι

Ο Θουκυδίδης στην προσπάθειά του να βρει πέραν από τα εξωτερικά συμπτώματα τα βαθύτερα αίτια του πολέμου κατέληξε στο συμπέρασμα πως αυτά ουσιαστικά οφείλονται στην ανθρώπινη φύση με την ασίγαστη δίψα της για απόκτηση δύναμης και την επίτευξη προσωπικού κέρδους.

Γι' αυτό και στο πρώτο βιβλίο προσπάθειά του είναι να μας εξηγήσει τη συνεχή αύξηση της δύναμης των Αθηναίων που προκάλεσε το φόβο των Λακεδαιμονίων και τον πόλεμο.

Αυτή τη συνεχή αύξηση της δύναμης των Αθηναίων και τον επακόλουθο φόβο των Λακεδαιμονίων τα θεωρεί ως την πραγματική αιτία του πολέμου (ἀληθεστάτη πρόφασις), ενώ τα επεισόδια που οδήγησαν στην έναρξη του πολέμου, (Κερκυραϊκά - Ποτιδαιατικά) τα θεωρεί ως απλές αφορμές (αἱ ἐς τὸ φανερὸν λεγόμεναι αἰτίαι).

Ο ιστορικός στο κεφ. 1.23.5-6 κάνει σαφή διάκριση ανάμεσα στην πραγματική αιτία (πρόφασις) και τις αφορμές του πολέμου (αἰτίαι).

📊 Συγκριτικός πίνακας: Ηρόδοτος και Θουκυδίδης

🧾 Σύνοψη των βασικών σημείων

Η μετάβαση από τον Ηρόδοτο στον Θουκυδίδη είναι μετάβαση από την αρχαϊκή, θεοκρατική ερμηνεία της ιστορίας στην ορθολογιστική, ανθρωποκεντρική. Στον Ηρόδοτο ο άνθρωπος κινείται μέσα σε ένα σύμπαν με ηθική τάξη, όπου η ύβρις τιμωρείται· στον Θουκυδίδη κινείται μέσα σε ένα σύμπαν χωρίς πρόθεση, όπου μόνη ασφάλεια είναι ο ορθός υπολογισμός — και μόνος κίνδυνος, ο παράλογος του πολέμου.