🗣️ Βασικές σοφιστικές απόψεις
Οι αντιλήψεις για το δίκαιο, το ήθος και τους θεσμούς δεν είναι σταθερές: μπορούν να διαφέρουν από λαό σε λαό (ακόμη και από εποχή σε εποχή). Εκφραστές αυτών των αντιλήψεων στη δημοκρατική Αθήνα του 5ου αι. π.Χ. γίνονται οι σοφιστές που άφησαν βαθιά τα ίχνη τους πάνω στη λογοτεχνική παραγωγή της εποχής τους και ιδιαίτερα πάνω στο Θουκυδίδη και στον Ευριπίδη.
👤 Ο Πρωταγόρας και το μέτρο του ανθρώπου
Ο σοφιστής Πρωταγόρας διακήρυττε πως μέτρο κρίσεως για όλα τα πράγματα είναι ο άνθρωπος (πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος DK 80 B1).
Η θέση αυτή είναι ανατρεπτική: αν το κριτήριο της αλήθειας είναι ο άνθρωπος και όχι κάποια απόλυτη, θεϊκή ή φυσική τάξη, τότε κάθε κρίση εξαρτάται από το ποιος κρίνει. Έτσι ανοίγει ο δρόμος για τον σχετικισμό.
Υποστήριζε ακόμα πως για κάθε ζήτημα ή πρόβλημα υπάρχουν δυο αντίθετα μεταξύ τους επιχειρήματα (δύο λόγοι εἶναι περὶ παντὸς πράγματος ἀντικειμένους ἀλλήλοις DK 80 Β 6α). Έτσι ένας ομιλητής μπορούσε ανάλογα με την περίσταση και με το προσωπικό του συμφέρον να θέτει έμφαση πότε στο ένα και πότε στο άλλο επιχείρημα (δισσοὶ λόγοι). Αρκούσε μόνο να είχε τη δυνατότητα να πείθει το ακροατήριό του, έστω κι αν τα επιχειρήματά του δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα.
Το κρίσιμο σημείο των δισσῶν λόγων δεν είναι απλώς ότι υπάρχουν δύο πλευρές σε κάθε ζήτημα. Είναι ότι η πειστικότητα αποσυνδέεται από την αλήθεια: αρκεί ο λόγος να πείσει, ανεξάρτητα από το αν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Εδώ γεννιέται η μεγάλη κατηγορία εναντίον των σοφιστών.
🏛️ Η δύναμη του λόγου στη δημοκρατική Αθήνα
Στις πολιτικές ζυμώσεις και στις έντονες συζητήσεις στην εκκλησία του δήμου ή στα δικαστήρια της δημοκρατικής Αθήνας η ικανότητα να πείθει κανείς το ακροατήριο και να επιβάλλει με τη δύναμη του λόγου τις απόψεις του - ανεξάρτητα από το δίκαιο ή άδικο στα διάφορα ζητήματα και να μας βοηθήσει - αποκτούσε ολοένα και μεγαλύτερη σημασία.
Γι' αυτό και πολλοί νεαροί Αθηναίοι που φιλοδοξούσαν να διακριθούν στα δικαστήρια ή στην πολιτική κονίστρα πήγαιναν στους σοφιστές για να τους διδάξουν την τέχνη του λόγου.
Ο σοφιστής Γοργίας αποκάλεσε το λόγο «μέγα δυνάστη» γιατί με ελάχιστα μέσα μπορούσε να επιφέρει μεγάλα αποτελέσματα.
Ο λόγος, για τον Γοργία, δεν κοστίζει τίποτα σε υλικά μέσα — ούτε στρατό, ούτε χρήματα, ούτε τείχη. Κι όμως μπορεί να παρασύρει χιλιάδες ανθρώπους σε πόλεμο ή σε ειρήνη, να σώσει ή να καταδικάσει έναν κατηγορούμενο. Είναι δηλαδή ο πιο οικονομικός και ταυτόχρονα ο πιο ισχυρός μοχλός εξουσίας στη δημοκρατία: γι' αυτό «δυνάστης».
✍️ Ο Θουκυδίδης και η σοφιστική τέχνη στις δημηγορίες
Ο Θουκυδίδης έζησε τη σοφιστική ατμόσφαιρα της εποχής του και εφάρμοσε στις δημηγορίες του την τέχνη των δισσῶν λόγων, όχι όμως για να μας εξαπατήσει, αλλ' αντίθετα για να μας δώσει όσο πιο πιστά μπορούσε τις αντιθετικές απόψεις των αντιπάλων πάνω στα διάφορα ζητήματα και να μας βοηθήσει ν' αποκομίσουμε μια κατά το δυνατό ολοκληρωμένη αντίληψη της πραγματικότητας.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά: ο σοφιστής χρησιμοποιεί τους δύο αντίθετους λόγους για να νικήσει, ο Θουκυδίδης για να δείξει. Ο αναγνώστης ακούει και τις δύο πλευρές και κρίνει μόνος του.
Επίσης η επιχειρηματολογία στις δημηγορίες του πολύ συχνά γίνεται σοφιστική. Τα πρόσωπα των δημηγοριών συζητούν με βάση το συμφέρον της παράταξης που εκπροσωπούν εναντίον σε κάθε έννοια δικαίου ή ηθικής.
⚖️ Το δίκαιο του ισχυροτέρου
Η εγωιστική αυτή στάση, σε συνδυασμό με την ωμή πολιτική πραγματικότητα που επέβαλαν οι περιστάσεις του πολέμου, οδήγησε στην αντίληψη για το δίκαιο του ισχυροτέρου.
Αυτό ο ιστορικός το απεικόνισε καθαρά στο Διάλογο των Μηλίων και Αθηναίων. Σύμφωνα μ' αυτή την αντίληψη το δίκαιο και η ηθική, με άλλα λόγια ο νόμος, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά επινόηση των αδυνάτων και πολλών για να επιβάλουν τη θέλησή τους πάνω στους λίγους και δυνατούς (Η γνωστή αντίθεση φύση-νόμος, όπως διατυπώνεται αργότερα με τις απόψεις του Καλλικλή στο Γοργία και του Θρασύμαχου στην Πολιτεία του Πλάτωνα).
Η θέση «δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρότερου» δεν μένει στον 5ο αιώνα. Ο Θουκυδίδης την καταγράφει στον Διάλογο των Μηλίων, ο Πλάτων τη βάζει σε στόμα αντιπάλων (Καλλικλής, Θρασύμαχος) για να την ανασκευάσει, και η νεότερη πολιτική σκέψη επανέρχεται σε αυτήν ξανά και ξανά. Είναι ένα από τα πιο ανθεκτικά ερωτήματα της δυτικής σκέψης.
- Ο Πρωταγόρας: πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος (DK 80 B1) — ο άνθρωπος ως μέτρο κρίσεως.
- Δύο αντίθετα επιχειρήματα για κάθε θέμα: δισσοὶ λόγοι (DK 80 Β 6α).
- Ο Γοργίας: ο λόγος είναι «μέγα δυνάστη».
- Ο Θουκυδίδης δανείζεται την τεχνική των δισσῶν λόγων, αλλά με αντίθετο σκοπό: όχι εξαπάτηση, αλλά πληρέστερη εικόνα της πραγματικότητας.
- Από τον εγωισμό των παρατάξεων και την ωμότητα του πολέμου γεννιέται το δίκαιο του ισχυροτέρου — και η αντίθεση φύση-νόμος.