Ο Θουκυδίδης και η εποχή του 🌍
Είναι δύσκολο να καταλάβουμε το έργο του Θουκυδίδη χωρίς να ξέρουμε τη γενική ατμόσφαιρα και το πνεύμα της εποχής στην οποία έζησε ο συγγραφέας.
Με άλλα λόγια, ο Θουκυδίδης δεν γράφει στο κενό. Ο τρόπος που σκέφτεται, που ζυγίζει τα γεγονότα και που βάζει τους ήρωές του να μιλούν καθορίζεται από τα πνευματικά ρεύματα που κυκλοφορούσαν γύρω του. Γι' αυτό η ενότητα αυτή δεν είναι «γενικό ιστορικό υπόβαθρο» αλλά κλειδί για την ανάγνωση των Δημηγοριών.
Η εποχή των μεγάλων ζυμώσεων ⚡
Ο Θουκυδίδης γεννήθηκε και έζησε το μεγαλύτερο τουλάχιστο μέρος της ζωής του στην Αθήνα του τέλους του 5ου αι. π.Χ. σε μια εποχή μεγάλων πολιτικών και πνευματικών ζυμώσεων. Το έργο του συνδέεται με την αποκορύφωση του μεγαλείου της Αθηναϊκής δημοκρατίας, αλλά και με τις ακρότητές της και με τα πολυτάραχα πολιτικά γεγονότα του 5ου αι. π.Χ. που οδήγησαν στην προσωρινή κατάλυσή της.
Ο Θουκυδίδης είναι μάρτυρας μιας διπλής κίνησης: βλέπει την Αθήνα στο ανώτατο σημείο της δόξας της και ταυτόχρονα βλέπει τις υπερβολές που την οδηγούν στην πτώση. Το έργο του δεν είναι ούτε ύμνος ούτε καταδίκη — είναι η καταγραφή αυτής της ίδιας της αντίφασης.
Το ορθολογιστικό και σοφιστικό πνεύμα 🧠
Διαπνέεται επίσης από το ορθολογιστικό και σοφιστικό πνεύμα της εποχής, που κλόνισε την πίστη στις παραδοσιακές αξίες και αρχές και έφερε μια καινούργια θεώρηση των πραγμάτων.
Η μυθική και θεοκρατική ερμηνεία του κόσμου που ανήγαγε τη δημιουργία των πάντων σε μυθικές αρχές και θεϊκές βουλήσεις, αντικαταστάθηκε από μια λογική (ορθολογιστική) θεώρηση που αποδίδει τις αρχές των όντων σε φυσικές αιτίες και τα κίνητρα της ιστορικής εξέλιξης σε ανθρώπινες ενέργειες.
Πρόσεξε πόσο τεράστια είναι αυτή η στροφή: στον Όμηρο ή στα έπη, ένας πόλεμος κρίνεται γιατί έτσι θέλησαν οι θεοί. Στον Θουκυδίδη, ένας πόλεμος κρίνεται από ανθρώπινους υπολογισμούς, από συμφέροντα, από φόβο και από λάθη. Αυτή η μετακίνηση της αιτίας από τον ουρανό στη γη είναι η γέννηση της επιστημονικής ιστορίας.
Στη Ιλιάδα οι θεοί κατεβαίνουν στο πεδίο της μάχης και αλλάζουν την πορεία των γεγονότων. Στην Ιστορία του Θουκυδίδη δεν υπάρχει ούτε μία θεϊκή επέμβαση. Ό,τι συμβαίνει, το προκαλούν άνθρωποι — και μπορεί επομένως να αναλυθεί, να εξηγηθεί και να διδάξει.
Πότε άρχισε η στροφή αυτή 🕰️
Η στροφή αυτή παρατηρείται έντονα στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ., άρχισε όμως πολύ πιο πριν. Ήδη οι Ίωνες φιλόσοφοι προσπάθησαν από τον 6ο αι. π.Χ. να δώσουν μια φυσική εξήγηση του κόσμου, ο δε Ξενοφάνης απέρριψε τις δοξασίες των ανθρώπων πως οι θεοί έχουν ανθρώπινα ελαττώματα (ανθρωπομορφική αντίληψη).
Οι ταξιδιωτικές εμπειρίες και η σχετικότητα των εθίμων 🧭
Παράλληλα οι ταξιδιωτικές εμπειρίες του 7ου και 6ου αι. π.Χ. οδήγησαν στο συμπέρασμα πως έθιμα και αξίες που για ορισμένους λαούς θεωρούνται ιερά και απαράβιαστα, για άλλους λαούς δεν είχαν καμιά απολύτως ή και αντίθετη ακόμη σημασία.
Ο μηχανισμός είναι απλός και πανίσχυρος: όσο ζεις μέσα σε έναν μόνο πολιτισμό, τα δικά σου έθιμα σου φαίνονται «φυσικά». Μόλις ταξιδέψεις και δεις άλλους λαούς να ζουν εντελώς αλλιώς — και μάλιστα ευτυχισμένοι — αρχίζεις να υποψιάζεσαι ότι τα έθιμα είναι ανθρώπινες συμβάσεις, όχι νόμοι της φύσης.
Ο Ηρόδοτος παρατηρεί σχετικά (3.38): «Αν κάποιος αναθέσει σ' όλους τους ανθρώπους να διαλέξουν τα καλύτερα απ' όλα τα έθιμα, θα τα εξέταζαν πρώτα καλά-καλά κι έπειτα καθένας θα προτιμούσε τα δικά του. Έτσι ο καθένας άνθρωπος νομίζει πως τα δικά του έθιμα είναι ασύγκριτα καλύτερα από τα έθιμα των άλλων».
Το χωρίο 3.38 του Ηροδότου είναι μια από τις πρωιμότερες διατυπώσεις μιας ιδέας που η σύγχρονη ανθρωπολογία ονομάζει εθνοκεντρισμό: κάθε λαός θεωρεί τα δικά του έθιμα φυσικά και ανώτερα. Δύο χιλιάδες πεντακόσια χρόνια πριν, ένας Έλληνας ταξιδιώτης το είχε ήδη καταγράψει.
Από τις απόλυτες στις σχετικές αξίες ⚖️
Με αυτό τον τρόπο από την πίστη σε σταθερές και απόλυτες αξίες φθάνουμε βαθμιαία στην αντίληψη πως οι αξίες της ζωής δεν είναι παρά μονάχα σχετικές και μπορούν να διαφέρουν από λαό σε λαό (ακόμη και από εποχή σε εποχή).
Η σχετικότητα των αξιών είναι απελευθερωτική, αλλά έχει και μια σκοτεινή συνέπεια: αν το δίκαιο δεν είναι απόλυτο, τότε ποιος το ορίζει; Η απάντηση που θα δώσουν κάποιοι Αθηναίοι ομιλητές στις Δημηγορίες είναι σκληρή: το ορίζει ο ισχυρότερος. Κρατήσου αυτή την ερώτηση — είναι το νήμα που διατρέχει όλο το μάθημα.
Οι σοφιστές και το αποτύπωμά τους στη λογοτεχνία 🗣️
Εκφραστές αυτών των αντιλήψεων στη δημοκρατική Αθήνα του 5ου αι. π.Χ. γίνονται οι σοφιστές που άφησαν βαθιά τα ίχνη τους πάνω στη λογοτεχνική παραγωγή της εποχής τους και ιδιαίτερα πάνω στο Θουκυδίδη και στον Ευριπίδη.
Η αναφορά αυτή είναι η γέφυρα προς την επόμενη ενότητα: αφού οι σοφιστές σημάδεψαν τόσο βαθιά τον Θουκυδίδη, για να διαβάσουμε τις Δημηγορίες πρέπει πρώτα να μάθουμε τι ακριβώς δίδασκαν.