Θουκυδίδη, Δημηγορίες — Ο Διάλογος Μηλίων και Αθηναίων (5.84-113)
Εισαγωγή στο Μέρος Β΄: Αρχαία Ελληνική Γραμματεία από μετάφραση
Περνάμε τώρα σε ένα νέο μέρος της ύλης, όπου μελετάμε έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας σε νεοελληνική μετάφραση (και όχι στο πρωτότυπο, όπως συνέβαινε με τα κείμενα του Α΄ Μέρους). Το πρώτο από τα προτεινόμενα για συνεξέταση κείμενα είναι ο Θουκυδίδης με τις Δημηγορίες του, και συγκεκριμένα ο περίφημος Διάλογος Μηλίων και Αθηναίων (5.84-113).
Τα προτεινόμενα κείμενα για συνεξέταση οργανώνονται γύρω από κοινούς θεματικούς άξονες: το δίκαιο και το άδικο, η ισχύς και η αδυναμία, η αξιοπρέπεια και η αλαζονεία. Μαζί με τον Διάλογο Μηλίων και Αθηναίων εξετάζονται συνδυαστικά και τα έργα: α) Ξενοφώντος, Ελληνικά (Η Πάραλος αναγγέλλει τη συμφορά) και β) Θουκυδίδη, Επιτάφιος.
Ο συγγραφέας: Θουκυδίδης (455-399 π.Χ.)
Ο Θουκυδίδης (περ. 455-399 π.Χ.) θεωρείται ένας από τους πρώτους ιστορικούς που αναζήτησε συστηματικά τα βαθύτερα αίτια ενός ιστορικού γεγονότος, και όχι απλώς την αφηγηματική καταγραφή του. Η προσέγγισή του στην ιστορία ήταν επιστημονική.
Ο Θουκυδίδης διαφοροποιείται ουσιαστικά από τον προγενέστερό του Ηρόδοτο, τον λεγόμενο «πατέρα της Ιστορίας». Ο Ηρόδοτος:
- περιελάμβανε στο έργο του ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες και αναφορές στη μυθολογία και στους θεούς.
Αντίθετα, ο Θουκυδίδης:
- συμβουλευόταν σε μεγάλο βαθμό γραπτές πηγές·
- συνομιλούσε με ανθρώπους που συμμετείχαν ή πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα που περιέγραφε.
Αυτή η μεθοδολογική διαφορά καθιστά τον Θουκυδίδη τον θεμελιωτή της επιστημονικής ιστοριογραφίας.
Το έργο του Θουκυδίδη και οι Δημηγορίες
Ο Θουκυδίδης έγραψε την ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, του μεγάλου συγκρουσιακού γεγονότος ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη (με τους αντίστοιχους συμμάχους τους) τον 5ο αιώνα π.Χ. Μέσα σε αυτό το ιστορικό έργο, εντόπισε την ιστορική και πολιτική του σκέψη κυρίως στις δημηγορίες.
Οι δημηγορίες είναι λόγοι που εκφωνούν ιστορικά ή φανταστικά πρόσωπα μέσα στο ιστορικό έργο, οι οποίοι όμως έχουν συντεθεί από τον ίδιο τον ιστορικό (τον Θουκυδίδη), προκειμένου να αναδείξουν τις βαθύτερες αιτίες, τα κίνητρα και τις προθέσεις των εμπλεκομένων. Με τον τρόπο αυτό ο Θουκυδίδης κατάφερε να φωτίσει τις αιτίες και τις συνέπειες των πολεμικών επιχειρήσεων, δίνοντας στο έργο του μια διπλή μορφή: α) μέρη αφηγηματικά και β) μέρη δημηγορίες.
Στις δημηγορίες του ο Θουκυδίδης περιέλαβε:
| Στοιχείο της δημηγορίας | Τι εκφράζει |
|---|---|
| Τα σπουδαιότερα επιχειρήματα | Τη λογική βάση πάνω στην οποία στηρίζεται μια απόφαση ή στάση |
| Τα κίνητρα | Τους λόγους που ωθούν τους ομιλητές να ενεργήσουν με συγκεκριμένο τρόπο |
| Οι συναισθηματικές παρορμήσεις | Το ψυχολογικό υπόβαθρο που δικαιολογεί την εκάστοτε απόφαση |
| Η πρόβλεψη αποτελεσμάτων | Η προσπάθεια να προβλεφθούν τα αναμενόμενα αποτελέσματα των ενεργειών |
| Τα θεμελιώδη επιχειρήματα του ρήτορα | Οι βασικές του απόψεις, το ιδεολογικό του υπόβαθρο |
Οι δημηγορίες του Θουκυδίδη δεν είναι πιστή μαγνητοφωνημένη καταγραφή αυτού που ειπώθηκε. Είναι λογοτεχνική-ιστοριογραφική σύνθεση του ίδιου του ιστορικού, μέσα από την οποία αναδεικνύονται οι βαθύτερες αιτίες, οι σκοποί και οι νοοτροπίες των εμπλεκομένων πλευρών σε ένα ιστορικό γεγονός.
Οι ομιλητές στις δημηγορίες αυτές θυμίζουν, κατά κάποιο τρόπο, ήρωες της τραγωδίας: μπροστά τους ορθώνεται το μέλλον δυσδιάκριτο, αβέβαιο. Με τις ομιλίες τους αναδεικνύονται ως συνετοί —ή, αντίθετα, ως μη συνετοί— ανάλογα με το πόσο ορθά έχουν εκτιμήσει την κατάσταση και τις συνέπειές της.
Ο Θουκυδίδης δεν επιχειρεί να αναλύσει συνολικά την κοινωνία της εποχής του. Καταγράφει αυστηρά ό,τι θεωρούσε ότι σχετιζόταν με τον πόλεμο, γιατί ο στόχος του ήταν να περιγράψει ένα συγκεκριμένο γεγονός το οποίο διαμόρφωσε μια ολόκληρη ιστορική περίοδο —τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
Ο Διάλογος Μηλίων και Αθηναίων (5.84-113)
Ιστορικό πλαίσιο
Ο Διάλογος Μηλίων και Αθηναίων τοποθετείται χρονικά στο 416 π.Χ., κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Πρόκειται για ένα απόσπασμα με έντονη θεατρικότητα, δηλαδή γραμμένο με δραματικό, σχεδόν σκηνικό τρόπο, σαν διάλογος θεατρικού έργου.
Το νησί της Μήλου επιχειρούσε να παραμείνει ουδέτερο στη σύγκρουση Αθήνας-Σπάρτης. Οι Αθηναίοι όμως, στο πλαίσιο της επεκτατικής τους πολιτικής, στάλθηκαν με στρατιωτική δύναμη στο νησί απαιτώντας την υποταγή του. Στον Διάλογο αυτόν, αντιπρόσωποι της Αθήνας συνομιλούν με αντιπροσώπους της Μήλου, με διακύβευμα ακριβώς αυτό: το δικαίωμα του μικρού και αδύναμου νησιωτικού κράτους να παραμείνει ελεύθερο και ουδέτερο.
Στον Διάλογο τονίζεται παραστατικά ο κυνισμός των Αθηναίων, οι οποίοι αρνούνται στους Μηλίους το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης ή της ουδετερότητας. Το κείμενο αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της έρευνας του Θουκυδίδη πάνω στα βαθύτερα αίτια του πολέμου: δεν είναι απλή αφήγηση γεγονότων, αλλά ανάλυση της νοοτροπίας της ισχύος.
Το θεματικό περιεχόμενο: ισχύς και δίκαιο
Ο Διάλογος έχει δραματική επικαιρότητα — όχι μόνο για τους αναγνώστες της εποχής του Θουκυδίδη, αλλά γενικότερα για την ανθρωπότητα, ανεξαρτήτως εποχής. Το ερώτημα που θέτει είναι διαχρονικό: τι συμβαίνει όταν συγκρούεται η αλαζονική υπερδύναμη ενός ισχυρού κράτους με τη δίκαιη, αξιοπρεπή αντίσταση ενός αδύναμου λαού που απλώς ζητά να μην καταπατηθεί η ελευθερία του;
Ο ίδιος ο Θουκυδίδης, μέσα από το στόμα των Αθηναίων αντιπροσώπων, καταγράφει μια από τις πιο σκληρές και κυνικές πολιτικές θέσεις της αρχαιότητας: ότι η δικαιοσύνη ισχύει μόνο ανάμεσα σε ίσους — ενώ, όταν υπάρχει ανισότητα δύναμης, ο ισχυρός επιβάλλει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του, και ο ασθενής παραχωρεί ό,τι του επιβάλλει η αδυναμία του.
Η θέση αυτή του Διαλόγου Μηλίων και Αθηναίων θεωρείται από τα πρώτα και πιο χαρακτηριστικά κείμενα της ιστορίας της σκέψης που εκφράζουν τον λεγόμενο πολιτικό ρεαλισμό: την αντίληψη ότι στις σχέσεις των κρατών δεν μετράει το ηθικό δίκαιο, αλλά η πραγματική ισχύς. Το κείμενο μελετάται μέχρι σήμερα στη θεωρία διεθνών σχέσεων ως θεμελιώδες παράδειγμα αυτής της αντίληψης.
Ο Θουκυδίδης, μέσα από αυτό το αντιπροσωπευτικό παράδειγμα, μας καλεί να αναρωτηθούμε: ποια ανθρώπινη συμπεριφορά καλλιεργεί ο πόλεμος; Ο Διάλογος παρουσιάζει δύο εντελώς αντίθετες στάσεις:
| Στάση | Χαρακτηριστικά |
|---|---|
| Των Αθηναίων (ισχυρός) | Κυνισμός, αλαζονική υπερδύναμη, επιβολή της θέλησής τους λόγω δύναμης, άρνηση αναγνώρισης δικαιωμάτων στον αδύναμο |
| Των Μηλίων (αδύναμος) | Επίκληση στο δίκαιο, στην αξιοπρέπεια, στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης και ουδετερότητας, αντίσταση απέναντι στην καταπίεση |
Ο Θουκυδίδης, μέσα από τον Διάλογο Μηλίων και Αθηναίων, δεν αρκείται σε μια απλή ιστορική καταγραφή· θέτει ένα διαχρονικό ηθικό και πολιτικό ερώτημα: μπορεί η δύναμη να υποκαταστήσει το δίκαιο; Η στάση των Αθηναίων παρουσιάζεται ως προειδοποιητικό παράδειγμα αλαζονείας (ύβρεως), ενώ η μοίρα της Μήλου (η οποία τελικά υποτάχθηκε βίαια στους Αθηναίους) λειτουργεί ως υπενθύμιση των ολέθριων συνεπειών της υπερβολικής χρήσης ισχύος χωρίς σεβασμό στο δίκαιο.
Ανακεφαλαίωση
Ο Θουκυδίδης (455-399 π.Χ.) υπήρξε ο θεμελιωτής της επιστημονικής ιστοριογραφίας, καθώς αναζήτησε τα βαθύτερα αίτια των γεγονότων στηριζόμενος σε γραπτές πηγές και μαρτυρίες αυτόπτων, σε αντίθεση με τον Ηρόδοτο. Στο ιστορικό του έργο, το οποίο καλύπτει τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, εντάσσονται οι περίφημες δημηγορίες: συνθέσεις λόγων που αποδίδονται σε ιστορικά πρόσωπα, μέσω των οποίων φωτίζονται τα επιχειρήματα, τα κίνητρα, οι συναισθηματικές παρορμήσεις και οι προβλέψεις των πρωταγωνιστών των γεγονότων. Ο Διάλογος Μηλίων και Αθηναίων (5.84-113, 416 π.Χ.) είναι μια από τις πιο γνωστές δημηγορίες, γραμμένη με έντονη θεατρικότητα, στην οποία αναδεικνύεται ο κυνισμός της αθηναϊκής επεκτατικής πολιτικής απέναντι στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης ενός μικρού και αδύναμου νησιωτικού λαού. Το κείμενο θέτει το διαχρονικό ερώτημα της σχέσης ισχύος και δικαίου, αναδεικνύοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στην αλαζονική υπερδύναμη και την αξιοπρεπή αντίσταση των αδύναμων.