Η κλίση των Επιθέτων Γ΄ Κλίσης: Ενρινόληκτα (εὐδαίμων) & Σιγμόληκτα (ψευδής)

Στην Αρχαία Ελληνική, εκτός από τα επίθετα της Α΄ και Β΄ κλίσης (όπως τα τριγενή σε -ος, -η/-α, -ον), υπάρχουν και επίθετα της Γ΄ κλίσης. Σε αυτή την ενότητα θα μελετήσουμε δύο μεγάλες κατηγορίες τους: τα ενρινόληκτα και τα σιγμόληκτα επίθετα δύο καταλήξεων.

Το ήξερες;

Πολλά επίθετα αυτής της κατηγορίας επιβίωσαν αναλλοίωτα ή σχεδόν αναλλοίωτα μέχρι τη Νέα Ελληνική! Λέμε ακόμα «ο ευγνώμων», «η σώφρων στάση», «ο ασθενής», «η ακριβής ώρα», «ο συνήθης τρόπος». Η μελέτη της αρχαίας κλίσης μάς βοηθά να καταλάβουμε γιατί αυτά τα επίθετα «κλίνονται περίεργα» ακόμη και σήμερα (π.χ. «του ασθενούς», όχι «του ασθενή»).

1. Ενρινόληκτα επίθετα (θέμα σε -ν)

Γενικά χαρακτηριστικά

Τα ενρινόληκτα επίθετα της Γ΄ κλίσης:

Είναι δικατάληκτα: έχουν μία κατάληξη κοινή για το αρσενικό και το θηλυκό γένος, και άλλη μία για το ουδέτερο.
Ονομαστική ενικού αρσενικού/θηλυκού σε -ων, ουδετέρου σε -ον.
Το θέμα τους λήγει σε -ν (ρόχθο), το οποίο διατηρείται σε όλες τις πτώσεις εκτός από την ονομαστική και κλητική ενικού του αρσενικού/θηλυκού (όπου γίνεται έκταση του βραχύχρονου φωνήεντος, -ον → -ων) και την ονομαστική/αιτιατική/κλητική ενικού ουδετέρου.

Προσοχή! Ο κανόνας-κλειδί

Τα ενρινόληκτα επίθετα είναι πάντα δικατάληκτα και λήγουν σε -ων, -ον (θέμα σε -ον-). Κλίνονται ακριβώς όπως η μετοχή ενεστώτα ενεργητικής φωνής των ρημάτων σε -ω (π.χ. λύων, λῦον), αλλά χωρίς τριγενή κλίση — έχουν μόνο δύο καταλήξεις, όχι τρεις.

Παράδειγμα κλίσης: ὁ, ἡ εὐδαίμων, τὸ εὔδαιμον (= ευτυχής)

Το επίθετο εὐδαίμων σημαίνει «αυτός που έχει καλό δαίμονα/τύχη», δηλαδή ευτυχής, καλότυχος. Κλίνεται ως εξής:

Ενικός αριθμός

Πτώση	Αρσενικό και Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	ὁ / ἡ εὐδαίμων	τὸ εὔδαιμον
Γενική	τοῦ / τῆς εὐδαίμονος	τοῦ εὐδαίμονος
Δοτική	τῷ / τῇ εὐδαίμονι	τῷ εὐδαίμονι
Αιτιατική	τὸν / τὴν εὐδαίμονα	τὸ εὔδαιμον
Κλητική	ὦ εὐδαῖμον	ὦ εὔδαιμον

Πληθυντικός αριθμός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	οἱ εὐδαίμονες	αἱ εὐδαίμονες	τὰ εὐδαίμονα
Γενική	τῶν εὐδαιμόνων	τῶν εὐδαιμόνων	τῶν εὐδαιμόνων
Δοτική	τοῖς εὐδαίμοσι(ν)	ταῖς εὐδαίμοσι(ν)	τοῖς εὐδαίμοσι(ν)
Αιτιατική	τοὺς εὐδαίμονας	τὰς εὐδαίμονας	τὰ εὐδαίμονα
Κλητική	ὦ εὐδαίμονες	ὦ εὐδαίμονες	ὦ εὐδαίμονα

Προσοχή! Παρατηρήσεις στην κλίση του εὐδαίμων

Στην ονομαστική και κλητική ενικού του αρσενικού-θηλυκού, το -ον- εκτείνεται σε -ων (εὐδαίμων), ενώ η κλητική ενικού τονίζεται στην παραλήγουσα: εὐδαῖμον.
Στην ονομαστική/αιτιατική/κλητική ενικού του ουδετέρου, δεν υπάρχει κατάληξη — μένει το καθαρό θέμα εὔδαιμον (χωρίς την προσθήκη -ν).
Στη δοτική πληθυντικού, το -ν του θέματος χάνεται μπροστά από το -σι της κατάληξης και ακολουθεί αντέκταση του ο σε ω: εὐδαίμον + σι → εὐδαίμοσι(ν).
Ο τονισμός παραμένει σταθερός στην παραλήγουσα σε όλη την κλίση (εὐδαίμων, εὐδαίμονος, εὐδαίμονι…), εκτός από την κλητική ενικού και το ουδέτερο ενικού, όπου ανεβαίνει στην προπαραλήγουσα (εὐδαῖμον, εὔδαιμον) — τα επίθετα αυτά είναι δηλαδή βαρύτονα.

Άλλα ενρινόληκτα επίθετα που κλίνονται όμοια

Κατά το ίδιο πρότυπο κλίνονται πολλά σύνθετα επίθετα σε -ων, -ον, τα περισσότερα δηλωτικά ιδιότητας χαρακτήρα:

Επίθετο	Σημασία
ὁ, ἡ κακοδαίμων, τὸ κακοδαίμον	κακότυχος, δυστυχής
ὁ, ἡ ἄγνωμων / ἄγνωμον, τὸ ἄγνωμον	αχάριστος, χωρίς κρίση
ὁ, ἡ ἐλεήμων, τὸ ἐλεῆμον	ευσπλαχνικός
ὁ, ἡ σώφρων, τὸ σῶφρον	συνετός, με μέτρο
ὁ, ἡ ἄφρων, τὸ ἄφρον	ασύνετος, ανόητος
ὁ, ἡ μεγαλόφρων, τὸ μεγαλόφρον	αλαζόνας, γενναιόδωρος (ανάλογα με τα συμφραζόμενα)

Το ήξερες;

Το επίθετο εὐγνώμων (= ευγνώμων, με ορθή κρίση) που χρησιμοποιούμε σήμερα ανήκει στην ίδια οικογένεια! Είναι σύνθετο από το εὖ (= καλά) + γνώμη/γιγνώσκω, ακριβώς όπως το ἄγνωμον είναι το αντίθετό του (α- στερητικό + γνώμη). Και τα δύο κλίνονται όπως το εὐδαίμων.

2. Σιγμόληκτα δικατάληκτα επίθετα (θέμα σε -εσ)

Γενικά χαρακτηριστικά

Τα σιγμόληκτα επίθετα, γνωστά και ως αρχαιόκλιτα, χρησιμοποιούνται ευρέως και στη Νέα Ελληνική.

Προσοχή! Ο κανόνας-κλειδί

Τα σιγμόληκτα επίθετα είναι πάντα δικατάληκτα και λήγουν σε -ης, -ες (θέμα σε -εσ). Έχουν κοινή κατάληξη για αρσενικό-θηλυκό (-ης) και ξεχωριστή για το ουδέτερο (-ες).

Παραδείγματα χρήσης (νεοελληνικά, για να δούμε τη διάρκεια της κλίσης στον χρόνο):

Έδωσε σαφείς οδηγίες.
Η παρέμβασή σου ήταν ατυχής.
Η δήλωση της ακριβούς διεύθυνσης είναι απαραίτητη.

Παράδειγμα κλίσης: ὁ, ἡ ψευδής, τὸ ψευδές (= ψεύτικος)

Ενικός αριθμός

Πτώση	Αρσενικό και Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	ὁ / ἡ ψευδής	τὸ ψευδές
Γενική	τοῦ / τῆς ψευδοῦς	τοῦ ψευδοῦς
Δοτική	τῷ / τῇ ψευδεῖ	τῷ ψευδεῖ
Αιτιατική	τὸν / τὴν ψευδῆ	τὸ ψευδές
Κλητική	ὦ ψευδές	ὦ ψευδές

Πληθυντικός αριθμός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	οἱ ψευδεῖς	αἱ ψευδεῖς	τὰ ψευδῆ
Γενική	τῶν ψευδῶν	τῶν ψευδῶν	τῶν ψευδῶν
Δοτική	τοῖς ψευδέσι(ν)	ταῖς ψευδέσι(ν)	τοῖς ψευδέσι(ν)
Αιτιατική	τοὺς ψευδεῖς	τὰς ψευδεῖς	τὰ ψευδῆ
Κλητική	ὦ ψευδεῖς	ὦ ψευδεῖς	ὦ ψευδῆ

Προσοχή! Γιατί αλλάζει τόσο η μορφή;

Η βασική δυσκολία στα σιγμόληκτα επίθετα είναι ότι το -σ- του θέματος (ψευδεσ-) χάνεται ανάμεσα σε δύο φωνήεντα, και τα φωνήεντα που μένουν δίπλα-δίπλα συναιρούνται:

ψευδεσ-ος → ψευδε-ος → ψευδοῦς (ε+ο συναιρείται σε ου)
ψευδεσ-ι → ψευδε-ι → ψευδεῖ (ε+ι συναιρείται σε ει)
ψευδεσ-α → ψευδε-α → ψευδῆ (ε+α συναιρείται σε η)
ψευδεσ-ες (ουδ. πληθ.) → ψευδε-α → ψευδῆ
ψευδεσ-ων → ψευδε-ων → ψευδῶν

Στη δοτική πληθυντικού, όμως, το σ διατηρείται, επειδή η κατάληξη -σι δεν αφήνει δύο φωνήεντα δίπλα-δίπλα: ψευδεσ + σι → ψευδέσι(ν).

Όμοια με το ψευδής κλίνονται τα οξύτονα σιγμόληκτα επίθετα: ἀγενής (χωρίς καταγωγή), ἀσθενής (αδύναμος), ἀμελής (απρόσεκτος), σαφής (καθαρός), εὐτυχής (τυχερός), ἀκριβής (ακριβής/λεπτομερής) κ.ά.

Βαρύτονα σιγμόληκτα επίθετα

Εκτός από τα οξύτονα (όπως το ψευδής), υπάρχουν και βαρύτονα σιγμόληκτα επίθετα, τα οποία κλίνονται με τον ίδιο τρόπο (ίδιες συναιρέσεις), αλλά διαφέρουν στον τονισμό. Δύο βασικά πρότυπα είναι το πλήρης και το συνήθης.

Προσοχή! Η διαφορά στον τονισμό (υπερδισύλλαβοι τύποι)

Στο πρότυπο πλήρης, πλῆρες: ο τόνος παραμένει στην ίδια συλλαβή σε όλη την κλίση όπου είναι δυνατόν (π.χ. ὁ πλήρης, τοῦ πλήρους, τὸ πλῆρες).
Στο πρότυπο συνήθης, σύνηθες: παρατηρούμε μετακίνηση του τόνου ανάμεσα στους τύπους, ειδικά στους υπερδισύλλαβους τύπους (λέξεις με περισσότερες από δύο συλλαβές): π.χ. ὁ συνήθης (τόνος στη λήγουσα) αλλά τὸ σύνηθες (τόνος στην προπαραλήγουσα), ὦ σύνηθες (κλητική).

Ο μαθητής πρέπει να προσέχει ιδιαίτερα αυτή τη διαφορά τονισμού ανάμεσα στο αρσενικό/θηλυκό και το ουδέτερο γένος στα βαρύτονα σιγμόληκτα επίθετα.

Κατά το πρότυπο πλήρης κλίνονται επίθετα σε -ήρης, -ώδης, -ώλης: πλήρης (γεμάτος), μονήρης (μοναχικός), δυσώδης (δύσοσμος), εὐώδης (ευωδιαστός), ἔφωλης/ἔφωλος (= χαμένος).

Κατά το πρότυπο συνήθης κλίνονται επίθετα σε -ήθης, -έθης, -άντης: συνήθης (συνηθισμένος), εὐήθης (= ανόητος), εὐμεγέθης (μεγαλόσωμος), προσάντης (= ανηφορικός). Επίσης, τα επίθετα αὐθάδης (πεισματάρης) και αὐτάρκης (αυτάρκης) ακολουθούν το ίδιο πρότυπο.

3. Συγκεντρωτική σύγκριση των δύο κατηγοριών

Χαρακτηριστικό	Ενρινόληκτα (εὐδαίμων)	Σιγμόληκτα (ψευδής)
Θέμα	σε -ον- / -ν	σε -εσ- (σ ανάμεσα σε φωνήεντα χάνεται)
Ονομ. ενικού αρσ./θηλ.	-ων (εὐδαίμων)	-ης (ψευδής)
Ονομ. ενικού ουδετέρου	-ον (εὔδαιμον)	-ες (ψευδές)
Δοτ. πληθυντικού	-εσι(ν) με αντέκταση: εὐδαίμοσι(ν)	-εσι(ν) χωρίς αντέκταση: ψευδέσι(ν)
Κύριο φαινόμενο	αντέκταση στη δοτ. πληθ.	συναίρεση φωνηέντων σε όλες τις πλάγιες πτώσεις
Αριθμός καταλήξεων	δικατάληκτα	δικατάληκτα

Ανακεφαλαίωση

Τα επίθετα της Γ΄ κλίσης που μελετήσαμε είναι δικατάληκτα (μία κατάληξη για αρσενικό-θηλυκό, μία για ουδέτερο) και χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες: τα ενρινόληκτα σε -ων, -ον (θέμα σε -ν, όπως το εὐδαίμων, εὔδαιμον), όπου το βασικό φαινόμενο είναι η αντέκταση στη δοτική πληθυντικού (εὐδαίμοσι), και τα σιγμόληκτα σε -ης, -ες (θέμα σε -εσ, όπως το ψευδής, ψευδές), όπου το -σ- χάνεται ανάμεσα σε φωνήεντα και προκαλεί συναιρέσεις σε όλες σχεδόν τις πλάγιες πτώσεις, εκτός από τη δοτική πληθυντικού. Στα σιγμόληκτα διακρίνουμε επιπλέον τα οξύτονα (όπως το ψευδής) από τα βαρύτονα, τα οποία χωρίζονται στο πρότυπο του πλήρης (σταθερός τόνος) και του συνήθης (μετακινούμενος τόνος στους υπερδισύλλαβους τύπους).