Η κλίση των επιθέτων — Επίθετα Β΄ κλίσης
Γενική εισαγωγή: πώς κλίνονται τα επίθετα
Τα επίθετα στα Αρχαία Ελληνικά δεν έχουν δική τους ξεχωριστή κλίση· κλίνονται σύμφωνα με τις κλίσεις των ουσιαστικών που έχεις ήδη μάθει, δηλαδή την Α΄ κλίση (θηλυκά σε -α/-η), τη Β΄ κλίση (αρσενικά/ουδέτερα σε -ος/-ον) και τη Γ΄ κλίση (τριτόκλιτα).
Ανάλογα με τις καταλήξεις που παίρνουν στα τρία γένη, τα επίθετα χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
- Επίθετα Β΄ κλίσης — το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται όπως τα ουσιαστικά της Β΄ κλίσης (π.χ. ὁ ἄνθρωπος, τὸ ἔργον), ενώ το θηλυκό —όταν υπάρχει ξεχωριστός τύπος— κλίνεται όπως τα ουσιαστικά της Α΄ κλίσης.
- Επίθετα Γ΄ κλίσης — κλίνονται και στα τρία γένη σύμφωνα με τα τριτόκλιτα ουσιαστικά (αυτά θα τα μελετήσεις σε επόμενο κεφάλαιο).
Στο παρόν μάθημα θα ασχοληθούμε αποκλειστικά με τα επίθετα της Β΄ κλίσης.
Στα δευτερόκλιτα (Β΄ κλίσης) επίθετα:
- Το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται σύμφωνα με τη Β΄ κλίση των ουσιαστικών (όπως ὁ ἄνθρωπος, τὸ δῶρον).
- Το θηλυκό (όταν υπάρχει ξεχωριστός τύπος) κλίνεται σύμφωνα με την Α΄ κλίση των ουσιαστικών (όπως ἡ χώρα ή ἡ τέχνη).
Δύο βασικές υποκατηγορίες: τρικατάληκτα και δικατάληκτα
Τα επίθετα της Β΄ κλίσης χωρίζονται, με βάση το πόσους διαφορετικούς τύπους έχουν για τα τρία γένη, σε δύο ομάδες:
1. Τρικατάληκτα επίθετα
Τα τρικατάληκτα επίθετα έχουν τρεις καταλήξεις, δηλαδή μία ξεχωριστή κατάληξη για κάθε γένος (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο). Η κατάληξη του αρσενικού είναι -ος, του θηλυκού -η ή -α, και του ουδετέρου -ον.
Παραδείγματα:
| Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο | Σημασία |
|---|---|---|---|
| ὁ ἀγαθός | ἡ ἀγαθή | τὸ ἀγαθόν | ο καλός |
| ὁ βλαβερός | ἡ βλαβερά | τὸ βλαβερόν | ο επιβλαβής |
| ὁ βέβαιος | ἡ βεβαία | τὸ βέβαιον | ο σίγουρος |
Παρατήρησε ότι:
- Το αρσενικό (ὁ ἀγαθός) και το ουδέτερο (τὸ ἀγαθόν) κλίνονται ακριβώς όπως τα δευτερόκλιτα ουσιαστικά ὁ ἄνθρωπος και τὸ δῶρον.
- Το θηλυκό (ἡ ἀγαθή, ἡ βλαβερά, ἡ βεβαία) κλίνεται όπως τα πρωτόκλιτα ουσιαστικά σε -η (ἡ τέχνη) ή σε -α (ἡ χώρα), ανάλογα με το αν προηγείται φωνήεν/ρ ή σύμφωνο, όπως ακριβώς συμβαίνει και στα ουσιαστικά της Α΄ κλίσης.
Πολλά επίθετα αυτής της κατηγορίας τα χρησιμοποιούμε αυτούσια ή παραλλαγμένα και σήμερα: «αγαθός άνθρωπος», «βλαβερή συνήθεια», «βέβαιη νίκη». Η λογική της κλίσης τους έχει διατηρηθεί σχεδόν αναλλοίωτη στα Νέα Ελληνικά!
2. Δικατάληκτα επίθετα
Τα δικατάληκτα επίθετα έχουν μόνο δύο καταλήξεις: μία κοινή κατάληξη για το αρσενικό και το θηλυκό (σε -ος) και μία ξεχωριστή για το ουδέτερο (σε -ον). Δεν υπάρχει, δηλαδή, ιδιαίτερος τύπος θηλυκού· το ίδιο επίθετο χρησιμοποιείται και για αρσενικά και για θηλυκά ουσιαστικά.
Παραδείγματα:
| Αρσενικό & Θηλυκό | Ουδέτερο | Σημασία |
|---|---|---|
| ὁ, ἡ παραμόνιμος | τὸ παραμόνιμον | ο μόνιμος |
| ὁ, ἡ ἀμετάπτωτος | τὸ ἀμετάπτωτον | ο αμετάβλητος |
| ὁ, ἡ ἀθάνατος | τὸ ἀθάνατον | ο αθάνατος |
| ὁ, ἡ ἔνδοξος | τὸ ἔνδοξον | ο ένδοξος |
Δύο χρήσιμοι οδηγοί:
- Σύνθετα επίθετα σε -ος είναι στη μεγάλη πλειονότητά τους δικατάληκτα (π.χ. ἀ-θάνατος, ἔν-δοξος, ἀ-μετάπτωτος — παρατήρησε το α΄ συνθετικό ή την πρόθεση μπροστά).
- Υπάρχουν όμως και μερικά απλά (μη σύνθετα) επίθετα που είναι δικατάληκτα, όπως: αἴθριος, ἥσυχος, αἰφνίδιος, ἤμερος, βάρβαρος, τιμωρός. Αυτά πρέπει να τα θυμάσαι ως εξαιρέσεις, γιατί δεν είναι σύνθετα αλλά και πάλι δεν έχουν ξεχωριστό θηλυκό τύπο.
Πλήρης κλίση τρικατάληκτου επιθέτου: ὁ ἀγαθός, ἡ ἀγαθή, τὸ ἀγαθόν
Ενικός αριθμός
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | ὁ ἀγαθ-ός | ἡ ἀγαθ-ή | τὸ ἀγαθ-όν |
| Γενική | τοῦ ἀγαθ-οῦ | τῆς ἀγαθ-ῆς | τοῦ ἀγαθ-οῦ |
| Δοτική | τῷ ἀγαθ-ῷ | τῇ ἀγαθ-ῇ | τῷ ἀγαθ-ῷ |
| Αιτιατική | τὸν ἀγαθ-όν | τὴν ἀγαθ-ήν | τὸ ἀγαθ-όν |
| Κλητική | ὦ ἀγαθ-έ | ὦ ἀγαθ-ή | ὦ ἀγαθ-όν |
Πληθυντικός αριθμός
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | οἱ ἀγαθ-οί | αἱ ἀγαθ-αί | τὰ ἀγαθ-ά |
| Γενική | τῶν ἀγαθ-ῶν | τῶν ἀγαθ-ῶν | τῶν ἀγαθ-ῶν |
| Δοτική | τοῖς ἀγαθ-οῖς | ταῖς ἀγαθ-αῖς | τοῖς ἀγαθ-οῖς |
| Αιτιατική | τοὺς ἀγαθ-ούς | τὰς ἀγαθ-άς | τὰ ἀγαθ-ά |
| Κλητική | ὦ ἀγαθ-οί | ὦ ἀγαθ-αί | ὦ ἀγαθ-ά |
Οι καταλήξεις του αρσενικού είναι πανομοιότυπες με του ουσιαστικού ὁ ἄνθρωπος, οι καταλήξεις του ουδετέρου πανομοιότυπες με του τὸ δῶρον, και οι καταλήξεις του θηλυκού πανομοιότυπες με του ἡ τέχνη (γιατί προηγείται φωνήεν -θ- πριν την κατάληξη, όχι — προσοχή, εδώ δεν είναι φωνήεν, αλλά το θηλυκό σε -η ακολουθεί τον γενικό κανόνα των πρωτόκλιτων σε -η). Δεν χρειάζεται να μάθεις νέες καταλήξεις — αρκεί να θυμάσαι ποια κλίση ουσιαστικού αντιστοιχεί σε κάθε γένος!
Κλίση τρικατάληκτου επιθέτου με θηλυκό σε -α: ὁ βλαβερός, ἡ βλαβερά, τὸ βλαβερόν
Όταν πριν από την κατάληξη του θηλυκού υπάρχει φωνήεν ή το γράμμα ρ, το θηλυκό σχηματίζεται σε -α (κατά το πρότυπο του ἡ χώρα), αντί για -η. Αυτό ακολουθεί ακριβώς τον ίδιο κανόνα που ισχύει και στα ουσιαστικά της Α΄ κλίσης.
| Πτώση | Ενικός θηλυκού | Πληθυντικός θηλυκού |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ἡ βλαβερ-ά | αἱ βλαβερ-αί |
| Γενική | τῆς βλαβερ-ᾶς | τῶν βλαβερ-ῶν |
| Δοτική | τῇ βλαβερ-ᾷ | ταῖς βλαβερ-αῖς |
| Αιτιατική | τὴν βλαβερ-άν | τὰς βλαβερ-άς |
| Κλητική | ὦ βλαβερ-ά | ὦ βλαβερ-αί |
Το αρσενικό (ὁ βλαβερός) και το ουδέτερο (τὸ βλαβερόν) κλίνονται ακριβώς όπως το ὁ ἀγαθός, τὸ ἀγαθόν παραπάνω.
Πλήρης κλίση δικατάληκτου επιθέτου: ὁ, ἡ παραμόνιμος, τὸ παραμόνιμον
Στα δικατάληκτα επίθετα, το αρσενικό και το θηλυκό μοιράζονται τις ίδιες ακριβώς καταλήξεις (αυτές της Β΄ κλίσης, όπως στο ὁ ἄνθρωπος), ενώ το ουδέτερο κλίνεται ξεχωριστά (όπως το τὸ δῶρον).
Ενικός αριθμός
| Πτώση | Αρσενικό & Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ὁ, ἡ παραμόνιμ-ος | τὸ παραμόνιμ-ον |
| Γενική | τοῦ, τῆς παραμονίμ-ου | τοῦ παραμονίμ-ου |
| Δοτική | τῷ, τῇ παραμονίμ-ῳ | τῷ παραμονίμ-ῳ |
| Αιτιατική | τὸν, τὴν παραμόνιμ-ον | τὸ παραμόνιμ-ον |
| Κλητική | ὦ παραμόνιμ-ε | ὦ παραμόνιμ-ον |
Πληθυντικός αριθμός
| Πτώση | Αρσενικό & Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|
| Ονομαστική | οἱ, αἱ παραμόνιμ-οι | τὰ παραμόνιμ-α |
| Γενική | τῶν παραμονίμ-ων | τῶν παραμονίμ-ων |
| Δοτική | τοῖς, ταῖς παραμονίμ-οις | τοῖς παραμονίμ-οις |
| Αιτιατική | τοὺς, τὰς παραμονίμ-ους | τὰ παραμόνιμ-α |
| Κλητική | ὦ παραμόνιμ-οι | ὦ παραμόνιμ-α |
Στα δικατάληκτα επίθετα δεν υπάρχει ξεχωριστός τύπος θηλυκού. Το ίδιο επίθετο —με τις ίδιες ακριβώς καταλήξεις της Β΄ κλίσης— χρησιμοποιείται και για αρσενικά και για θηλυκά ουσιαστικά. Μόνο το άρθρο αλλάζει (ὁ / ἡ), όχι η κατάληξη του επιθέτου!
Παράδειγμα: ὁ ἔνδοξος ἀνήρ (ο ένδοξος άνδρας) — ἡ ἔνδοξος πόλις (η ένδοξη πόλη). Το επίθετο ἔνδοξος παραμένει ίδιο και στις δύο περιπτώσεις.
Πώς αναγνωρίζω αν ένα επίθετο είναι τρικατάληκτο ή δικατάληκτο;
| Κριτήριο | Τρικατάληκτο | Δικατάληκτο |
|---|---|---|
| Αριθμός τύπων στην ονομ. ενικού | 3 (ξεχωριστό θηλυκό) | 2 (κοινό αρσ.-θηλ. + ουδέτερο) |
| Συνηθισμένη μορφή | συνήθως απλά επίθετα | συνήθως σύνθετα επίθετα |
| Παράδειγμα | ἀγαθός, ἀγαθή, ἀγαθόν | ἔνδοξος, ἔνδοξος, ἔνδοξον |
| Εξαιρέσεις (απλά αλλά δικατάληκτα) | — | αἴθριος, ἥσυχος, αἰφνίδιος, ἤμερος, βάρβαρος, τιμωρός |
Η διάκριση τρικατάληκτων/δικατάληκτων επιβιώνει και σήμερα! Λέμε «ο αγαθός — η αγαθή — το αγαθό» (τρία γένη, τρεις τύποι), αλλά «ο ένδοξος — η ένδοξη — το ένδοξο»· στη Νέα Ελληνική όλα τα επίθετα σε -ος απέκτησαν με τον καιρό ξεχωριστό θηλυκό (σε -η), κάτι που στα Αρχαία δεν ίσχυε πάντα για τα δικατάληκτα.
Ανακεφαλαίωση
Τα επίθετα κλίνονται σύμφωνα με τις κλίσεις των ουσιαστικών που ήδη γνωρίζεις. Τα επίθετα της Β΄ κλίσης χωρίζονται σε:
- Τρικατάληκτα (π.χ. ἀγαθός, ἀγαθή, ἀγαθόν): το αρσενικό και το ουδέτερο ακολουθούν τη Β΄ κλίση των ουσιαστικών, ενώ το θηλυκό ακολουθεί την Α΄ κλίση (σε -η ή σε -α, ανάλογα με το τι προηγείται).
- Δικατάληκτα (π.χ. ἔνδοξος, ἔνδοξον): αρσενικό και θηλυκό μοιράζονται την ίδια κατάληξη της Β΄ κλίσης, ενώ το ουδέτερο έχει τη δική του κατάληξη. Είναι συνήθως σύνθετα, με λίγες αλλά σημαντικές εξαιρέσεις απλών λέξεων (αἴθριος, ἥσυχος, αἰφνίδιος, ἤμερος, βάρβαρος, τιμωρός).
Κρατώντας στο μυαλό σου τις κλίσεις ὁ ἄνθρωπος, τὸ δῶρον και ἡ χώρα/ἡ τέχνη, μπορείς να κλίνεις με ασφάλεια οποιοδήποτε δευτερόκλιτο επίθετο συναντήσεις.