Θεοφράστου, Χαρακτῆρες — Μικροφιλοτιμίας ΚΑ', Ἀρεσκείας Ε'

1. Ο συγγραφέας και το έργο

Ο Θεόφραστος ήταν στενός συνεργάτης και διάδοχος του Αριστοτέλη στην περιπατητική σχολή. Το έργο του Χαρακτῆρες αποτελείται από 30 σύντομα πεζά πορτρέτα, καθένα αφιερωμένο σε ένα ηθικό ελάττωμα (τύπο χαρακτήρα), όπως η κολακεία, η δεισιδαιμονία, η αναισθησία, η μικροφιλοτιμία, η αρέσκεια κ.ά.

Κάθε πορτρέτο ακολουθεί σταθερή δομή: ορισμός του ελαττώματος στην αρχή, ακολουθούμενος από σειρά συγκεκριμένων παραδειγμάτων συμπεριφοράς που το αποδεικνύουν στην πράξη. Ο Θεόφραστος δεν ηθικολογεί ούτε σχολιάζει· απλώς καταγράφει τυπικές σκηνές της καθημερινής ζωής, αφήνοντας τον αναγνώστη να βγάλει μόνος του τα συμπεράσματα. Το ύφος είναι λιτό, γοργό, γεμάτο ασύνδετα και παρατακτικά σχήματα, που δίνουν την αίσθηση μιας ζωντανής, σχεδόν κωμικής παρατήρησης της καθημερινότητας.

2. Το θέμα της Ενότητας: η ματαιοδοξία

Το Κείμενο 2 συνδέεται θεματικά με το Κείμενο 1 (τον αισώπειο μύθο «Ἑρμῆς καὶ ἀγαλματοποιός») γύρω από το ελάττωμα της ματαιοδοξίας, δηλαδή της υπερβολικής και συχνά κενής επιδίωξης τιμής, εντυπωσιασμού και κοινωνικής αναγνώρισης. Ο τίτλος του αποσπάσματος παραπέμπει σε δύο διαφορετικά κεφάλαια-πορτρέτα του έργου:

• Μικροφιλοτιμίας (ΚΑ΄) — το κεφάλαιο 21, για τον άνθρωπο που επιδιώκει μικρές, ασήμαντες τιμές με υπερβολικό, γελοίο τρόπο.
• Ἀρεσκείας (Ε΄) — το κεφάλαιο 5, για τον άνθρωπο που προσπαθεί να αρέσει σε όλους με κάθε τρόπο.

Το κείμενο που δίνεται στο σχολικό βιβλίο είναι απόσπασμα που εστιάζει στη μικροφιλοτιμία.

3. Το αρχαίο κείμενο

Ἡ δὲ μικροφιλοτιμία δόξει εἶναι ὄρεξις τιμῆς ἀνελεύθερος, ὁ δὲ μικροφιλότιμος τοιοῦτός τις, οἷος σπουδάσαι ἐπὶ δεῖπνον κληθεὶς παρ᾿ αὐτὸν τὸν καλέσαντα κατακείμενος δειπνῆσαι. καὶ τὸν υἱὸν ἀποκεῖραι ἀπαγαγὼν εἰς Δελφούς, καὶ ἐπιμεληθῆναι δέ, ὅπως αὐτῷ ὁ ἀκόλουθος Αἰθίοψ ἔσται [...] καὶ πλειστάκις δὲ ἀποκείρασθαι καὶ τοὺς ὀδόντας λευκοὺς ἔχειν καὶ τὰ ἱμάτια δὲ χρηστὰ μεταβάλλεσθαι καὶ χρίσματι ἀλείφεσθαι. καὶ τῆς μὲν ἀγορᾶς πρὸς τὰς τραπέζας προσφοιτᾶν, τῶν δὲ γυμνασίων ἐν τούτοις διατρίβειν, οὗ ἂν οἱ ἔφηβοι γυμνάζωνται, τοῦ δὲ θεάτρου καθῆσθαι, ὅταν ᾖ ἡ θέα, πλησίον τῶν στρατηγῶν.

4. Λεξιλόγιο (γλωσσάρι δύσκολων λέξεων)

5. Πλήρης νεοελληνική απόδοση

Ακολουθεί η απόδοση του κειμένου στα Νέα Ελληνικά, οργανωμένη κατά νοηματικές ενότητες, όπως ζητά το βιβλίο για την επεξεργασία του κειμένου.

Ορισμός της μικροφιλοτιμίας:
Η μικροφιλοτιμία θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι είναι μια ανάξια ελεύθερου ανθρώπου επιδίωξη (μικρής, ασήμαντης) τιμής.

Πρώτο παράδειγμα — στο δείπνο:
Ο μικροφιλότιμος είναι τέτοιος άνθρωπος, που αν προσκληθεί σε δείπνο, φροντίζει να καθίσει (στο τραπέζι) δίπλα στον ίδιο τον οικοδεσπότη που τον κάλεσε.

Δεύτερο παράδειγμα — στους Δελφούς:
Και (είναι τέτοιος που) πηγαίνει τον γιο του στους Δελφούς για να τον κουρέψει (τελετουργικά, ως μέρος ενηλικίωσης), και φροντίζει ώστε ο ακόλουθος (υπηρέτης) του γιου να είναι Αιθίοπας (δηλαδή επιδεικνύει πλούτο μέσω ενός εξωτικού δούλου).

Τρίτο παράδειγμα — φροντίδα εμφάνισης:
Και κουρεύεται πολύ συχνά, φροντίζει να έχει τα δόντια του λευκά, αλλάζει συνεχώς καινούρια ρούχα και αλείφεται με αρώματα.

Τέταρτο παράδειγμα — δημόσιοι χώροι κύρους:
Και από την αγορά συχνάζει κοντά στους τραπεζίτες (όπου γίνονται σημαντικές συναλλαγές), ενώ από τα γυμνάσια περνά τον χρόνο του εκεί όπου γυμνάζονται οι έφηβοι (της καλής κοινωνίας), και στο θέατρο κάθεται, όποτε γίνεται παράσταση, κοντά στους στρατηγούς (δηλαδή στους πιο επιφανείς και ισχυρούς πολίτες).

6. Κατά κώλα ανάλυση με νοηματικές ενότητες

Ο μικροφιλότιμος χαρακτηρίζεται από μια σειρά μικρών, καθημερινών συμπεριφορών, τις οποίες το κείμενο απαριθμεί σε ξεχωριστά κώλα, συνδεδεμένα κυρίως με το καὶ (παρατακτική σύνδεση). Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει το αρχαίο κείμενο κατανεμημένο σε νοηματικές ενότητες, με την απόδοσή του στα Νέα Ελληνικά.

7. Η τεχνική της χαρακτηρογραφίας

Ο Θεόφραστος δε δίνει αφηρημένη ηθική κρίση, αλλά «φωτογραφίζει» τον χαρακτήρα μέσα από σειρά συγκεκριμένων, καθημερινών σκηνών. Παρατηρήστε τη δομή του κειμένου:

1. Ορισμός (μία πρόταση): τι είναι το ελάττωμα.
2. Κατάλογος παραδειγμάτων σε παρατακτική σύνδεση (κυρίως με το καὶ), το ένα μετά το άλλο, χωρίς ιεράρχηση — σαν μια λίστα συμπεριφορών που ο αναγνώστης αναγνωρίζει αμέσως από την καθημερινή ζωή.

Κάθε παράδειγμα εστιάζει σε μια επιδεικτική συμπεριφορά:

• Η επιλογή θέσης δίπλα στον οικοδεσπότη → επιδίωξη τιμητικής θέσης.
• Ο Αιθίοπας ακόλουθος → επίδειξη πλούτου μέσω εξωτικού, «σπάνιου» υπηρέτη.
• Η φροντισμένη εμφάνιση (κούρεμα, λευκά δόντια, καθαρά ρούχα, αρώματα) → υπερβολική έγνοια για την εξωτερική εικόνα.
• Η συναναστροφή με τραπεζίτες, εφήβους «ελίτ» και στρατηγούς → επιδίωξη να φαίνεται κοντά σε ισχυρούς και σημαντικούς ανθρώπους.

8. Σύνδεση με τη Μικροφιλοτιμία και την Αρέσκεια ως χαρακτήρες

Η μικροφιλοτιμία (φιλότιμο σε μικρά, ασήμαντα πράγματα) και η αρέσκεια (η τάση να θέλει κανείς να αρέσει σε όλους, συχνά με κολακευτικό ή υποκριτικό τρόπο) είναι συγγενικά ελαττώματα: και τα δύο εκφράζουν μια εξαρτημένη, μη αυτόνομη προσωπικότητα, που αναζητά την αξία της μέσα από τη γνώμη των άλλων και όχι μέσα από ουσιαστική εσωτερική αξία. Ο μικροφιλότιμος του κειμένου δεν επιδιώκει πραγματική τιμή (π.χ. μέσα από αρετή, προσφορά, γνώση), αλλά εντυπωσιασμό — εξωτερικά, επιφανειακά στοιχεία (θέση σε τραπέζι, εμφάνιση, γειτνίαση με ισχυρούς).

Ανακεφαλαίωση

Το Κείμενο 2 είναι απόσπασμα από τους Χαρακτῆρες του Θεόφραστου (κεφάλαια Μικροφιλοτιμίας ΚΑ΄ και Ἀρεσκείας Ε΄), έργο που σκιαγραφεί ηθικούς τύπους μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα καθημερινής συμπεριφοράς, χωρίς άμεσο ηθικολογικό σχολιασμό. Το απόσπασμα ορίζει τη μικροφιλοτιμία ως «ανάξια ελεύθερου ανθρώπου επιδίωξη τιμής» και την αποδεικνύει μέσα από μια σειρά εικόνων: την επιδίωξη τιμητικής θέσης σε δείπνο, την επίδειξη πλούτου με εξωτικό ακόλουθο, την υπερβολική φροντίδα της εξωτερικής εμφάνισης και τη συχνή παρουσία σε χώρους όπου κυκλοφορούν ισχυροί και επιφανείς άνθρωποι. Το κείμενο συνδέεται θεματικά με το ελάττωμα της ματαιοδοξίας, που διατρέχει όλη την Ενότητα.