Κείμενο 1: Μῦθοι τοῦ Αἰσώπου (Ἑρμῆς καὶ ἀγαλματοποιός)
Εισαγωγή στην Ενότητα 6: Η ματαιοδοξία 🎭
Η Ενότητα 6 του σχολικού βιβλίου φέρει τον τίτλο «Η ματαιοδοξία», δηλαδή η υπερβολική και αβάσιμη έπαρση κάποιου για την αξία, την ομορφιά ή τη σπουδαιότητά του. Το πρώτο κείμενο της ενότητας είναι ένας μύθος του Αισώπου, ο οποίος έχει ως πρωταγωνιστή τον θεό Ἑρμῆ και διακωμωδεί ακριβώς αυτό το ανθρώπινο (αλλά εδώ και θεϊκό!) ελάττωμα: την επιθυμία να μάθει κανείς πόσο τον εκτιμούν οι άλλοι, με αποτέλεσμα να διαψεύδεται οδυνηρά.
Ο Αίσωπος (6ος αιώνας π.Χ.) θεωρείται ο «πατέρας» του μύθου ως λογοτεχνικού είδους στην αρχαία Ελλάδα. Οι μύθοι του είναι σύντομες αφηγήσεις, συχνά με πρωταγωνιστές ζώα ή —όπως εδώ— θεούς, που καταλήγουν σε ένα ηθικό δίδαγμα (ἐπιμύθιον). Ο συγκεκριμένος μύθος σατιρίζει τη ματαιοδοξία μέσα από μια απροσδόκητη «τιμωρία»: ο ίδιος ο θεός του εμπορίου και της επικοινωνίας, ο Ερμής, πέφτει θύμα της δικής του αλαζονικής περιέργειας.
Το αρχαίο κείμενο
Το κείμενο είναι γραμμένο σε αρχαία ελληνική πεζογραφία και αφηγείται με απλό, ζωντανό τρόπο ένα επεισόδιο στο εργαστήριο ενός αγαλματοποιού.
Ἑρμῆς βουλόμενος γνῶναι ἐν τίνι τιμῇ παρὰ ἀνθρώποις ἐστίν, ἀφομοιωθεὶς ἀνθρώπῳ ἧκεν εἰς ἀγαλματοποιοῦ ἐργαστήριον. Θεασάμενος Διὸς ἄγαλμα ἐπυνθάνετο πόσου. Εἰπόντος δὲ τοῦ ἀγαλματοποιοῦ ὅτι δραχμῆς, γελάσας ἠρώτα τὸ τῆς Ἥρας πόσου. Ἐκεῖνος δ᾽ εἶπεν αὐτῷ ἔτι μείζονος. Θεασάμενος δ᾽ ὁ Ἑρμῆς καὶ ἑαυτοῦ ἄγαλμα ὑπέλαβεν ὅτι αὐτόν, ἐπειδὴ καὶ ἄγγελός ἐστι καὶ ἐπικερδής, περὶ πολλοῦ ποιοῦνται οἱ ἄνθρωποι. Διόπερ ἐπυνθάνετο ὁ Ἑρμῆς πόσου, καὶ ὁ ἀγαλματογλύφος ἔφη· «Ἀλλ᾽ ἐὰν τούτους ἀγοράσῃς, τοῦτόν σοι προσθήκην δώσω».
Πηγή: Μῦθοι τοῦ Αἰσώπου
Το κείμενο περιέχει πολλές μετοχές (βουλόμενος, ἀφομοιωθείς, θεασάμενος, εἰπόντος, γελάσας) που λειτουργούν ως χρονικές/αιτιολογικές προτάσεις και δίνουν στην αφήγηση ρυθμό και συντομία. Παρατήρησε επίσης τη χρήση του πλαγίου λόγου (π.χ. «Εἰπόντος δὲ τοῦ ἀγαλματοποιοῦ ὅτι δραχμῆς» = αφού είπε ο αγαλματοποιός ότι κοστίζει μία δραχμή) — χαρακτηριστικό γνώρισμα της αφηγηματικής πεζογραφίας.
Λεξιλόγιο (γλωσσάρι του βιβλίου)
Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει το λεξιλόγιο όπως δίνεται στο σχολικό βιβλίο, απαραίτητο για την κατανόηση του κειμένου:
| Αρχαία λέξη/φράση | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| ἀφομοιοῦμαι | εξομοιώνομαι, γίνομαι όμοιος |
| ἥκω | έχω έλθει |
| θεάομαι | βλέπω, παρατηρώ |
| πυνθάνομαι | ζητώ να μάθω |
| μείζων (συγκριτικός βαθμός του επιθέτου μέγας) | μεγαλύτερος |
| ὑπολαμβάνω | υποθέτω, θεωρώ |
| ἐπικερδής | κάποιος που φέρνει κέρδη από το εμπόριο |
| περὶ πολλοῦ ποιοῦμαι | εκτιμώ πολύ |
| διόπερ | για αυτό τον λόγο |
| προσθήκη | συμπλήρωμα |
- Η λέξη ἀφομοιοῦμαι προέρχεται από το ρήμα ὁμοιόω («κάνω όμοιο»), με πρόθεμα ἀπό-· δηλώνει πλήρη μεταμόρφωση σε κάτι άλλο. Από την ίδια ρίζα έχουμε τη νεοελληνική λέξη «αφομοίωση».
- Το ἐπικερδής συνδέεται με το ουσιαστικό κέρδος· ο Ερμής θεωρούνταν στην αρχαιότητα προστάτης των εμπόρων, γι' αυτό και συχνά απεικονιζόταν με πουγκί χρημάτων.
- Η λέξη διόπερ είναι σύνθετη: διά + ὅ + περ, μια ενισχυμένη μορφή του «διό» (= γι' αυτό), που τονίζει με έμφαση την αιτία.
Νεοελληνική απόδοση του κειμένου
Παρακάτω δίνεται η πλήρης απόδοση του μύθου στα Νέα Ελληνικά, κατανεμημένη σε κώλα (νοηματικές ενότητες) αντιστοιχισμένα με το πρωτότυπο, όπως ζητά η μέθοδος ανάλυσης του βιβλίου:
| Αρχαίο κώλο | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| Ἑρμῆς βουλόμενος γνῶναι | Ο Ερμής, επειδή ήθελε να μάθει |
| ἐν τίνι τιμῇ παρὰ ἀνθρώποις ἐστίν, | σε ποια εκτίμηση βρισκόταν ανάμεσα στους ανθρώπους, |
| ἀφομοιωθεὶς ἀνθρώπῳ | αφού μεταμορφώθηκε σε άνθρωπο |
| ἧκεν εἰς ἀγαλματοποιοῦ ἐργαστήριον. | ήρθε στο εργαστήριο ενός αγαλματοποιού. |
| Θεασάμενος Διὸς ἄγαλμα | Αφού είδε ένα άγαλμα του Δία |
| ἐπυνθάνετο πόσου. | ρωτούσε πόσο κοστίζει. |
| Εἰπόντος δὲ τοῦ ἀγαλματοποιοῦ | Και αφού είπε ο αγαλματοποιός |
| ὅτι δραχμῆς, | ότι κοστίζει μία δραχμή, |
| γελάσας | αφού γέλασε |
| ἠρώτα | ρωτούσε |
| τὸ τῆς Ἥρας πόσου. | πόσο κοστίζει το άγαλμα της Ήρας. |
| Ἐκεῖνος δ᾽ εἶπεν αὐτῷ ἔτι μείζονος. | Κι εκείνος του είπε ότι κοστίζει ακόμη ακριβότερα. |
| Θεασάμενος δ᾽ ὁ Ἑρμῆς καὶ ἑαυτοῦ ἄγαλμα | Αφού είδε ο Ερμής και το δικό του άγαλμα |
| ὑπέλαβεν | υπέθεσε |
| ὅτι αὐτόν, | ότι αυτόν, |
| ἐπειδὴ καὶ ἄγγελός ἐστι καὶ ἐπικερδής, | επειδή είναι και αγγελιοφόρος (των θεών) και προστάτης του κέρδους (των εμπόρων), |
| περὶ πολλοῦ ποιοῦνται οἱ ἄνθρωποι. | οι άνθρωποι τον εκτιμούν πολύ. |
| Διόπερ ἐπυνθάνετο ὁ Ἑρμῆς πόσου, | Γι' αυτό ρωτούσε ο Ερμής πόσο κοστίζει (το δικό του άγαλμα), |
| καὶ ὁ ἀγαλματογλύφος ἔφη· | και ο γλύπτης αγαλμάτων είπε· |
| «Ἀλλ᾽ ἐὰν τούτους ἀγοράσῃς, | «Αν όμως αγοράσεις αυτά τα δύο (αγάλματα), |
| τοῦτόν σοι προσθήκην δώσω». | θα σου δώσω αυτό ως δώρο/συμπλήρωμα». |
Συνολική, συνεχής απόδοση
Ο Ερμής, θέλοντας να μάθει σε ποια εκτίμηση βρισκόταν ανάμεσα στους ανθρώπους, μεταμορφώθηκε σε άνθρωπο και ήρθε στο εργαστήριο ενός αγαλματοποιού. Βλέποντας ένα άγαλμα του Δία, ρώτησε πόσο κοστίζει. Ο αγαλματοποιός του απάντησε ότι κοστίζει μία δραχμή. Ο Ερμής γέλασε και ρώτησε πόσο κοστίζει το άγαλμα της Ήρας. Εκείνος του είπε ότι κοστίζει ακόμη περισσότερο. Τότε ο Ερμής, βλέποντας και το δικό του άγαλμα, υπέθεσε ότι, επειδή είναι και αγγελιοφόρος των θεών και προστάτης του εμπορικού κέρδους, οι άνθρωποι θα τον εκτιμούσαν πολύ περισσότερο. Γι' αυτό ρώτησε πόσο κοστίζει το δικό του άγαλμα. Κι ο γλύπτης του απάντησε: «Αν όμως αγοράσεις κι αυτά τα δύο, θα σου χαρίσω αυτό ως δώρο!»
Ο μύθος καταλήγει σε μια απότομη, κωμική ανατροπή (ό,τι ονομάζεται και «αντικλίμαξ»): ο Ερμής, θεωρώντας τον εαυτό του πολύτιμο λόγω των ιδιοτήτων του (αγγελιοφόρος, προστάτης εμπόρων), περιμένει υψηλή τιμή για το άγαλμά του — αντ' αυτού, ο γλύπτης του λέει ότι θα το δώσει δωρεάν, ως απλό «δωράκι» σε όποιον αγοράσει τα άλλα δύο αγάλματα! Το δίδαγμα είναι διαχρονικό: η υπερβολική αυτοεκτίμηση (ματαιοδοξία) συχνά διαψεύδεται σκληρά από την πραγματικότητα. Κανείς δεν πρέπει να θεωρεί δεδομένη την αξία που οι άλλοι αποδίδουν στο πρόσωπό του.
Παρατηρήσεις για τη δομή της αφήγησης
Ο μύθος οργανώνεται σε τρεις σαφείς αφηγηματικές φάσεις:
- Η αφορμή: Ο Ερμής, από περιέργεια (και λανθάνουσα ματαιοδοξία), θέλει να μάθει την κοινωνική του «αξία» και μεταμορφώνεται σε άνθρωπο για να το διαπιστώσει ανώνυμα.
- Η κλιμάκωση: Ρωτά πρώτα για τον Δία (μία δραχμή), μετά για την Ήρα (ακόμη ακριβότερα) — δημιουργώντας προσδοκία ότι και η δική του τιμή θα είναι υψηλή, ίσως η υψηλότερη, αφού θεωρεί τον εαυτό του χρήσιμο και σημαντικό.
- Η ανατροπή (αντίκλιμαξ): Αντί η τιμή του να είναι η μεγαλύτερη, το άγαλμά του αποδεικνύεται αδιάφορο για την αγορά — τόσο, που δίνεται δωρεάν ως «μπόνους».
- Ζεύς (Δίας): ο πατέρας των θεών και ανθρώπων, βασιλιάς του Ολύμπου — δικαιολογημένα το άγαλμά του έχει την υψηλότερη συμβολική αξία.
- Ἥρα: σύζυγος του Δία, βασίλισσα των θεών — το άγαλμά της είναι ακόμη ακριβότερο από του Δία, κάτι που μπορεί να προκαλεί έκπληξη αλλά ίσως συνδέεται με καλλιτεχνικούς ή λατρευτικούς λόγους της εποχής.
- Ἑρμῆς: γιος του Δία, αγγελιοφόρος των θεών, θεός του εμπορίου, των ταξιδιωτών, της ευγλωττίας — αλλά και της πονηριάς. Η ειρωνεία του μύθου έγκειται στο ότι ο ίδιος ο θεός της εξυπνάδας «πιάνεται στην παγίδα» της δικής του ματαιοδοξίας.
Ανακεφαλαίωση
Το Κείμενο 1 της Ενότητας 6 είναι ο αισώπειος μύθος «Ἑρμῆς καὶ ἀγαλματοποιός», όπου ο θεός Ερμής μεταμορφώνεται σε άνθρωπο για να μάθει πόσο τον εκτιμούν οι θνητοί, συγκρίνοντας την τιμή του δικού του αγάλματος με εκείνα του Δία και της Ήρας. Η αφήγηση κλιμακώνεται προσδοκώντας υψηλή τιμή για τον Ερμή, όμως καταλήγει σε απροσδόκητη, κωμική ανατροπή: το άγαλμά του δίνεται δωρεάν ως δώρο. Το δίδαγμα του μύθου συνδέεται άμεσα με τον τίτλο της ενότητας, «Η ματαιοδοξία»: η υπερτίμηση της δικής μας αξίας από εμάς τους ίδιους συχνά διαψεύδεται σκληρά από την πραγματικότητα.