Η λειτουργία της Μετοχής: Επιθετική και Επιρρηματική Μετοχή
Εισαγωγή: από τον σχηματισμό στη λειτουργία 🎭
Η μετοχή είναι ένα ρηματικό επίθετο· δηλαδή έχει διπλή φύση: κλίνεται σαν επίθετο (σε γένος, πτώση, αριθμό) αλλά σημαίνει σαν ρήμα (έχει χρόνο, φωνή, μπορεί να συνοδεύεται από αντικείμενο ή επιρρηματικούς προσδιορισμούς). Αυτή ακριβώς η διπλή φύση καθορίζει και τη συντακτική της λειτουργία μέσα στην πρόταση.
Στην Ενότητα αυτή δεν εξετάζουμε πια πώς σχηματίζεται η μετοχή, αλλά πώς λειτουργεί συντακτικά, δηλαδή τι ρόλο παίζει μέσα στην πρόταση. Οι μετοχές διακρίνονται συντακτικά σε δύο βασικές μεγάλες κατηγορίες:
- Επιθετική (ή αναφορική) μετοχή
- Επιρρηματική μετοχή
Το πρώτο και βασικότερο κριτήριο για να ξεχωρίσεις τις δύο κατηγορίες είναι το άρθρο:
- Μετοχή με άρθρο (ένναρθρη μετοχή) → είναι πάντοτε επιθετική / αναφορική.
- Μετοχή χωρίς άρθρο → είναι επιρρηματική (δηλώνει χρόνο, αιτία, σκοπό, υπόθεση, εναντίωση ή τρόπο).
Α. Η Επιθετική (Αναφορική) Μετοχή 📘
Ορισμός
Επιθετική ή αναφορική μετοχή ονομάζεται η μετοχή που είναι ένναρθρη, δηλαδή συνοδεύεται από άρθρο, και λειτουργεί μέσα στην πρόταση όπως ακριβώς λειτουργεί ένα επίθετο ή μια αναφορική πρόταση: προσδιορίζει ένα ουσιαστικό (ή λειτουργεί η ίδια ως ουσιαστικοποιημένος όρος).
Ονομάζεται «αναφορική» επειδή αναλύεται κανονικά σε αναφορική πρόταση (δηλαδή σε πρόταση που εισάγεται με αναφορική αντωνυμία όπως ὅστις, ὅς, ἥ, ὅ).
Παραδείγματα από το κείμενο του Ερμή
Στο κείμενο για την κλοπή των βοδιών από τον Ερμή, οι παρακάτω μετοχές είναι ένναρθρες, άρα επιθετικές/αναφορικές:
| Μετοχή (ένναρθρη) | Ανάλυση σε αναφορική πρόταση |
|---|---|
| τὸν κλέψαντα (τὰς βοῦς) | ὅστις ἔκλεψε (τὰς βοῦς) |
| τὴν εὑρισκομένην (πόρρω) | ἥτις ηὑρίσκετο (πόρρω) |
| τοῦ περιβάλλοντος | ὅπερ περιέβαλλε |
| τοὺς διαμένοντας | οἵτινες διέμενον |
| τὸν κλέψαντα | ὅστις ἔκλεψε |
| τῷ μηνύσοντι | ὅστις ἐμήνυσε |
| τὸν ἁρπάσαντα | ὅστις ἥρπασε |
| τὰς βοσκούσας | αἵτινες ἔβοσκον |
Ο όρος «επιθετική μετοχή» τονίζει τη λειτουργία της (προσδιορίζει σαν επίθετο), ενώ ο όρος «αναφορική μετοχή» τονίζει τη δυνατότητα ανάλυσής της σε δευτερεύουσα αναφορική πρόταση. Οι δύο όροι περιγράφουν το ίδιο ακριβώς φαινόμενο και χρησιμοποιούνται εναλλακτικά.
Η μετοχή ως ουσιαστικοποιημένος επιθετικός προσδιορισμός
Πολύ συχνά η επιθετική μετοχή δεν συνοδεύει ρητά κάποιο ουσιαστικό, αλλά λειτουργεί η ίδια ως ουσιαστικό, χάρη στο άρθρο που την συνοδεύει (π.χ. ὁ κλέψας = «αυτός που έκλεψε», οἱ διαμένοντες = «αυτοί που διαμένουν»). Και σε αυτή την περίπτωση παραμένει επιθετική/αναφορική μετοχή, γιατί το άρθρο της τη «μετατρέπει» νοηματικά σε ένα ολόκληρο ουσιαστικοποιημένο σύνολο, ισοδύναμο με αναφορική πρόταση.
Το υποκείμενο της μετοχής ως επιθέτου
Η μετοχή, ακριβώς επειδή είναι ρηματικό επίθετο, έχει πάντα υποκείμενο, με το οποίο συμφωνεί σε γένος, πτώση και αριθμό — όπως ακριβώς συμφωνεί κάθε επιθετικός προσδιορισμός με το ουσιαστικό που προσδιορίζει.
Παράδειγμα: στη φράση τὰς βοσκούσας (βοῦς), η μετοχή βοσκούσας είναι θηλυκού γένους, αιτιατικής πτώσης, πληθυντικού αριθμού — ακριβώς όπως και το εννοούμενο ή ρητό ουσιαστικό βοῦς που προσδιορίζει.
Β. Η Επιρρηματική Μετοχή 🌿
Ορισμός
Επιρρηματική μετοχή ονομάζεται η μετοχή που είναι άναρθρη (χωρίς άρθρο) και λειτουργεί μέσα στην πρόταση όπως ένας επιρρηματικός προσδιορισμός: δηλώνει δηλαδή τις περιστάσεις (χρόνο, αιτία, σκοπό, προϋπόθεση, εναντίωση, τρόπο) κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται η ενέργεια του ρήματος της πρότασης.
Η επιρρηματική μετοχή αναλύεται συνήθως σε αντίστοιχη επιρρηματική δευτερεύουσα πρόταση (χρονική, αιτιολογική, τελική, υποθετική, εναντιωματική) ή σε επιρρηματικό προσδιορισμό τρόπου.
Τα έξι είδη της επιρρηματικής μετοχής
Η σημασία της επιρρηματικής μετοχής εξαρτάται από τα συμφραζόμενα και το νόημα της πρότασης. Διακρίνουμε έξι βασικά είδη:
| Είδος επιρρηματικής μετοχής | Μεταφράζεται με | Παρατηρήσεις |
|---|---|---|
| Χρονική | όταν, αφού, ενώ, καθώς | Συχνά σε χρόνο Αόριστο (δηλώνει προτερόχρονο) |
| Αιτιολογική | επειδή, γιατί | Δηλώνει την αιτία της κύριας ενέργειας |
| Τελική | για να | Φανερώνει τον σκοπό· συχνά σε χρόνο Μέλλοντα |
| Υποθετική | αν | Θέτει προϋπόθεση για την πραγματοποίηση της κύριας ενέργειας |
| Εναντιωματική | αν και, μολονότι | Δηλώνει αντίθεση/παραχώρηση |
| Τροπική | (συνήθως χωρίς εισαγωγική λέξη· αποδίδεται με επιρρηματικό προσδιορισμό τρόπου ή με το ρήμα της μετοχής + «και») | Δηλώνει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η κύρια ενέργεια· συχνά σε χρόνο Ενεστώτα, με μετοχές σε -ῶν/-ῶσα/-ῶν ή -ὼν/-οῦσα/-όν |
Δεν υπάρχει μηχανικός κανόνας — το είδος προκύπτει από το νόημα της πρότασης. Η μέθοδος είναι:
- Εντοπίζω τη μετοχή και ελέγχω ότι είναι άναρθρη.
- Δοκιμάζω νοερά να την αναλύσω σε δευτερεύουσα πρόταση, δοκιμάζοντας διαδοχικά τους συνδέσμους «όταν/αφού», «επειδή», «για να», «αν», «αν και».
- Όποιος σύνδεσμος αποδίδει σωστά το νόημα της πρότασης, αυτός φανερώνει και το είδος της μετοχής.
- Αν καμία από τις παραπάνω αναλύσεις δεν ταιριάζει και η μετοχή απλώς περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η κύρια πράξη, τότε είναι τροπική.
Το υποκείμενο της επιρρηματικής μετοχής
Και η επιρρηματική μετοχή, όπως κάθε μετοχή, έχει υποκείμενο. Το υποκείμενο αυτό μπορεί να είναι:
- Ταυτόσημο με το υποκείμενο του ρήματος της πρότασης (τότε η μετοχή λέγεται συνημμένη), ή
- Διαφορετικό από το υποκείμενο του ρήματος της πρότασης, οπότε η μετοχή μαζί με το δικό της υποκείμενο σχηματίζουν ανεξάρτητη συντακτική δομή (γενική απόλυτη, όταν το υποκείμενο τίθεται σε γενική πτώση).
Η διάκριση ανάμεσα σε συνημμένη μετοχή και γενική απόλυτη αποτελεί εξειδίκευση της επιρρηματικής μετοχής και θα εξεταστεί αναλυτικά σε επόμενη ενότητα. Προς το παρόν αρκεί να συγκρατήσεις ότι κάθε επιρρηματική μετοχή, ό,τι είδους κι αν είναι (χρονική, αιτιολογική κ.λπ.), έχει πάντα ένα υποκείμενο με το οποίο συμφωνεί σε πτώση, γένος και αριθμό.
Το κείμενο-αφόρμηση: Ἑρμῆς καὶ κλοπὴ τῶν βοῶν
Το κείμενο στο οποίο στηρίζεται η άσκηση αναγνώρισης μετοχών προέρχεται από το Ἀναγνωστικόν του Ζούκη και αφηγείται τον γνωστό μύθο της κλοπής των βοδιών του Απόλλωνα από τον μικρό Ερμή.
Ἑρμῆς ἐν σπαργάνοις ἔτι ὢν εἰς Πιερίαν παραγίγνεται κλέψων τὰς βοσκούσας ἐνταῦθα βοῦς τοῦ Ἀπόλλωνος. Κομίσας δ᾽ αὐτὰς εἰς τὴν πόρρω εὑρισκομένην Πύλον ἐν σπηλαίῳ ἀπέκρυψεν. Ἐκεῖθεν εἰς Κυλλήνην ᾤχετο, ἔνθα εὑρίσκει πρὸ ἄντρου χελώνην νεμομένην. Ἐθέλων δὲ κατασκευάσαι λύραν ἐκ τοῦ περιβάλλοντος τὴν χελώνην κύτους ἐφόνευσε αὐτήν.
Ἀπόλλων δ᾽ εἰς Κυλλήνην ἔρχεται καὶ τοὺς ἐνταῦθα διαμένοντας ἀνακρίνων πυνθάνεται, εἰ τὸν κλέψαντα τὰς βοῦς γιγνώσκουσιν, ἐπαγγελλόμενος τῷ μηνύσοντι τὰς βοῦς χάριν ἔξειν. Οὗτοι δὲ λέγουσιν ὡς οὐκ ἐγίγνωσκον τὸν ἁρπάσαντα ταύτας. Ἀπόλλων δὲ μανθάνει τὸν κλέψαντα ἐκ τῆς μαντικῆς. Εὐθὺς δὲ πρὸς τὴν Μαῖαν μητέρα οὖσαν τοῦ Ἑρμοῦ παραγίγνεται καὶ τὸν παῖδα μηνύει. Ἡ δὲ δεικνύει τοῦτον ἐν σπαργάνοις ὄντα.
Από το Ἀναγνωστικόν του Ζούκη
Λεξιλόγιο
| Αρχαία λέξη | Νεοελληνική σημασία |
|---|---|
| τὸ σπάργανον | η φασκιά |
| παραγίγνομαι | παρευρίσκομαι, έρχομαι κοντά |
| κομίζω | φέρνω |
| πόρρω | μακριά |
| ἔνθεν | από εκεί |
| ᾤχετο (< οἴχομαι) | πήγαινε |
| τὸ ἄντρον | το σπήλαιο |
| νέμομαι | βόσκω |
| τὸ κύτος | το σώμα, το δέρμα |
| πυνθάνομαι | ζητώ να μάθω |
| ἐπαγγέλλομαι | υπόσχομαι |
Νεοελληνική απόδοση του κειμένου
Ο Ερμής, ενώ ήταν ακόμη στα σπάργανα, πηγαίνει στην Πιερία για να κλέψει τα βόδια του Απόλλωνα που έβοσκαν εκεί. Αφού τα έφερε στην Πύλο, που βρισκόταν μακριά, τα έκρυψε σε μια σπηλιά. Από εκεί πήγε στην Κυλλήνη, όπου βρίσκει μπροστά σε ένα σπήλαιο μια χελώνα να βόσκει. Επειδή ήθελε να κατασκευάσει λύρα από το κέλυφος που περιέβαλλε τη χελώνα, τη σκότωσε.
Ο Απόλλωνας έρχεται στην Κυλλήνη και, ανακρίνοντας αυτούς που έμεναν εκεί, ρωτά αν γνωρίζουν αυτόν που έκλεψε τα βόδια, υποσχόμενος ότι θα δείξει ευγνωμοσύνη σε όποιον του καταγγείλει (ποιος έκλεψε) τα βόδια. Αυτοί όμως λένε πως δεν γνώριζαν αυτόν που τα άρπαξε. Ο Απόλλωνας όμως μαθαίνει ποιος έκλεψε (τα βόδια) από τη μαντική τέχνη. Αμέσως πηγαίνει στη Μαία, τη μητέρα του Ερμή, και καταγγέλλει το παιδί. Εκείνη του δείχνει τον Ερμή να βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα.
Ανακεφαλαίωση 🔑
- Η μετοχή, ως ρηματικό επίθετο, μπορεί να λειτουργήσει συντακτικά με δύο τρόπους: ως επιθετικός ή ως επιρρηματικός προσδιορισμός.
- Επιθετική/αναφορική μετοχή = ένναρθρη μετοχή· αναλύεται σε αναφορική πρόταση (με ὅστις, ὅς κ.λπ.)· έχει υποκείμενο με το οποίο συμφωνεί σε γένος, πτώση, αριθμό.
- Επιρρηματική μετοχή = άναρθρη μετοχή· δηλώνει χρόνο, αιτία, σκοπό, υπόθεση, εναντίωση ή τρόπο· αναλύεται στην αντίστοιχη δευτερεύουσα πρόταση.
- Το κριτήριο-κλειδί για τη διάκριση των δύο κατηγοριών είναι η παρουσία ή απουσία άρθρου πριν από τη μετοχή.