Γ' Κλίση Ουσιαστικών: Φωνηεντόληκτα

Υπενθύμιση: πού βρισκόμαστε στη Γ' κλίση

Η Γ' κλίση περιλαμβάνει ουσιαστικά και των τριών γενών (αρσενικά, θηλυκά, ουδέτερα) και είναι περιττοσύλλαβη: δηλαδή η γενική έχει μία συλλαβή περισσότερη από την ονομαστική (π.χ. ὁ ἰχθύς → τοῦ ἰχθύ-ος).

Τα τριτόκλιτα ουσιαστικά χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με το τελευταίο γράμμα του θέματος (όχι της ονομαστικής, αλλά της γενικής χωρίς την κατάληξη -ος):

Κατηγορία	Θέμα λήγει σε...	Παράδειγμα
Συμφωνόληκτα	σύμφωνο (κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ, ν, ρ, σ)	ὁ κόραξ, τοῦ κόρακ-ος
Φωνηεντόληκτα	φωνήεν (ι, υ) ή δίφθογγο (ευ)	ὁ βασιλεύ-ς, τοῦ βασιλέ-ως

Στην προηγούμενη ενότητα μελετήσαμε τα συμφωνόληκτα (οδοντικόληκτα, χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα). Σε αυτή την ενότητα μελετούμε τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της Γ' κλίσης, δηλαδή εκείνα των οποίων το θέμα λήγει σε -ι, -υ ή -ευ.

Το ήξερες;

Πολλά φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της Γ' κλίσης επιβίωσαν στη Νέα Ελληνική ως λόγιοι, αρχαιοπρεπείς τύποι: η δύναμις, το σύμβολο της πίστεως, το κλειδί της πόλεως. Έτσι, μελετώντας τη Γ' κλίση, κατανοούμε καλύτερα και τη σημερινή μας γλώσσα!

Οι τρεις υποκατηγορίες των φωνηεντόληκτων

Τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της Γ' κλίσης χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το φωνήεν στο οποίο λήγει το θέμα τους:

Ουσιαστικά σε -ι: το θέμα λήγει σε -ι (π.χ. ἡ πόλις, ἡ ὕβρις)
Ουσιαστικά σε -υ: το θέμα λήγει σε -υ (π.χ. ὁ ἰχθύς, ὁ πέλεκυς, τὸ ἄστυ)
Ουσιαστικά σε -ευ: το θέμα λήγει σε δίφθογγο -ευ (π.χ. ὁ βασιλεύς, ὁ νομεύς, ὁ ἱερεύς)

Επιπλέον, υπάρχουν μερικά ανώμαλα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά με ιδιαίτερη κλίση, όπως ὁ/ἡ βοῦς, ὁ ἥρως και ἡ ναῦς, τα οποία θα δούμε ξεχωριστά.

Προσοχή! Πώς βρίσκω το θέμα

Το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού βρίσκεται πάντοτε από τη γενική ενικού, αφαιρώντας την κατάληξη -ος (ή -ως στα φωνηεντόληκτα σε -ι, -υ, -ευ). Παράδειγμα: ὁ ἰχθύς → τοῦ ἰχθύ-ος· θέμα ἰχθυ-. ὁ βασιλεύς → τοῦ βασιλέ-ως· θέμα βασιλε(υ)-.

Α. Ουσιαστικά σε -ι (τύπος: ἡ πόλις)

Τα ουσιαστικά αυτά είναι κυρίως θηλυκά (σπανιότερα αρσενικά), λήγουν στην ονομαστική ενικού σε -ις, με θέμα που λήγει σε -ι. Χαρακτηριστικά παραδείγματα: ἡ πόλις, ἡ δύναμις, ἡ κτῆσις, ἡ κτίσις, ἡ τάξις, ἡ φύσις, ἡ ὕβρις, ἡ κρίσις, ἡ αἴτησις, ἡ καταφρόνησις.

Πλήρης κλίση: ἡ πόλις (η πόλη)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ἡ πόλ-ις	αἱ πόλ-εις
Γενική	τῆς πόλ-εως	τῶν πόλ-εων
Δοτική	τῇ πόλ-ει	ταῖς πόλ-εσι(ν)
Αιτιατική	τὴν πόλ-ιν	τὰς πόλ-εις
Κλητική	ὦ πόλ-ι	ὦ πόλ-εις

Ο κανόνας-κλειδί για τα σε -ις

Στα φωνηεντόληκτα σε -ι το φωνήεν του θέματος -ι- μπροστά από το -ος/-ι/-α της κατάληξης τρέπεται σε -ε- (χαρακτηριστική ετεροίωση φωνήεντος). Έτσι: γεν. πόλ-εως (όχι *πόλιος), δοτ. πόλ-ει, ονομ. πληθ. πόλ-εις, γεν. πληθ. πόλ-εων. Μόνο στην αιτιατική ενικού (-ιν) και στην κλητική ενικού (-ι) διατηρείται το αρχικό -ι-.

Παρατηρήσεις για την κλίση σε -ι:

Η αιτιατική ενικού σχηματίζεται σε -ιν (πόλιν), όχι σε -α.
Η κλητική ενικού είναι όμοια με το θέμα, χωρίς κατάληξη: ὦ πόλι.
Στη γενική ενικού η κατάληξη είναι -εως (και όχι -εος όπως θα περίμενε κανείς από απλή αντικατάσταση), λόγω συνίζησης του -εο- σε -εω- ήδη από την αρχαιότητα.
Στην ονομαστική και αιτιατική πληθυντικού ο τύπος είναι κοινός: πόλεις.

Β. Ουσιαστικά σε -υ

Στην κατηγορία αυτή έχουμε δύο βασικά υποπρότυπα: αρσενικά/θηλυκά σε -υς (τύπος ἰχθύς) και ουδέτερα σε -υ (τύπος ἄστυ). Υπάρχει επίσης ειδική ομάδα σε -υς με γενική σε -εως (τύπος πέλεκυς).

Β1. Τύπος: ὁ ἰχθύς (το ψάρι) — αρσενικό σε -υς

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ὁ ἰχθύ-ς	οἱ ἰχθύ-ες
Γενική	τοῦ ἰχθύ-ος	τῶν ἰχθύ-ων
Δοτική	τῷ ἰχθύ-ϊ	τοῖς ἰχθύ-σι(ν)
Αιτιατική	τὸν ἰχθύ-ν	τοὺς ἰχθῦ-ς
Κλητική	ὦ ἰχθύ	ὦ ἰχθύ-ες

Το θέμα (ἰχθυ-) παραμένει σταθερό σε όλες τις πτώσεις (μονόθεμο), με κανονική κλίση όπως στα άλλα φωνηεντόληκτα: γενική σε -ος, δοτική σε -ι, αιτιατική σε -ν.

Β2. Τύπος: τὸ ἄστυ (η πόλη-κράτος) — ουδέτερο σε -υ

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	τὸ ἄστ-υ	τὰ ἄστ-η
Γενική	τοῦ ἄστ-εως	τῶν ἄστ-εων
Δοτική	τῷ ἄστ-ει	τοῖς ἄστ-εσι(ν)
Αιτιατική	τὸ ἄστ-υ	τὰ ἄστ-η
Κλητική	ὦ ἄστ-υ	ὦ ἄστ-η

Προσοχή στα ουδέτερα σε -υ

Όπως σε όλα τα ουδέτερα, η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική έχουν ίδιο τύπο σε κάθε αριθμό. Παρατηρήστε επίσης ότι στον πληθυντικό εμφανίζεται το ασυνήθιστο -η (ἄστ-η) αντί του αναμενόμενου -α, ιδιαιτερότητα του συγκεκριμένου προτύπου.

Β3. Τύπος: ὁ πέλεκυς (το τσεκούρι) — γενική σε -εως

Μερικά αρσενικά σε -υς (πέλεκυς, πῆχυς) κλίνονται με γενική σε -εως, όπως τα ονόματα σε -ις:

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ὁ πέλεκ-υς	οἱ πελέκ-εις
Γενική	τοῦ πελέκ-εως	τῶν πελέκ-εων
Δοτική	τῷ πελέκ-ει	τοῖς πελέκ-εσι(ν)
Αιτιατική	τὸν πέλεκ-υν	τοὺς πελέκ-εις
Κλητική	ὦ πέλεκ-υ	ὦ πελέκ-εις

Παρατηρήστε ότι, όπως και στο πόλις, το -υ- του θέματος τρέπεται σε -ε- σε πλάγιες πτώσεις (πέλεκ-εως, πέλεκ-ει), εκτός από την αιτιατική και την κλητική ενικού, όπου διατηρείται το -υ-.

Γ. Ουσιαστικά σε -ευ (τύπος: ὁ βασιλεύς)

Είναι πάντοτε αρσενικά και δηλώνουν συνήθως αξίωμα, επάγγελμα ή ιδιότητα: ὁ βασιλεύς (ο βασιλιάς), ὁ ἱερεύς (ο ιερέας), ὁ νομεύς (ο βοσκός), ὁ γραμματεύς (ο γραμματέας), ὁ ἁλιεύς (ο ψαράς).

Πλήρης κλίση: ὁ βασιλεύς (ο βασιλιάς)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ὁ βασιλεύ-ς	οἱ βασιλῆ-ς / βασιλεῖς
Γενική	τοῦ βασιλέ-ως	τῶν βασιλέ-ων
Δοτική	τῷ βασιλεῖ	τοῖς βασιλεῦ-σι(ν)
Αιτιατική	τὸν βασιλέ-α	τοὺς βασιλέ-ας
Κλητική	ὦ βασιλεῦ	ὦ βασιλῆ-ς / βασιλεῖς

Ο κανόνας-κλειδί για τα σε -ευς

Στα ουσιαστικά σε -ευς η δίφθογγος -ευ- του θέματος τρέπεται σε -ε- σε όλες τις πλάγιες πτώσεις εκτός από τη δοτική και την κλητική ενικού, όπου διατηρείται σε συνηρημένη μορφή -ει- (< ε+ι). Δηλαδή: γεν. βασιλ-έως, αιτ. βασιλ-έα, δοτ. πληθ. βασιλ-εῦσι, αλλά δοτ. ενικ. βασιλ-εῖ και κλητ. ενικ. βασιλ-εῦ.

Δ. Ανώμαλα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά

Ορισμένα πολύ συχνά ουσιαστικά της Γ' κλίσης έχουν εντελώς ιδιαίτερη, ανώμαλη κλίση, την οποία πρέπει να απομνημονεύσουμε ξεχωριστά.

Δ1. ὁ ἥρως (ο ήρωας)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ὁ ἥρω-ς	οἱ ἥρω-ες
Γενική	τοῦ ἥρω-ος	τῶν ἡρώ-ων
Δοτική	τῷ ἥρω-ι	τοῖς ἥρω-σι(ν)
Αιτιατική	τὸν ἥρω-α	τοὺς ἥρω-ας
Κλητική	ὦ ἥρως	ὦ ἥρω-ες

Το θέμα λήγει σε -ω (ἡρω-), γι' αυτό εντάσσεται στα φωνηεντόληκτα· η αιτιατική ενικού σε -α θυμίζει το πρότυπο βασιλέα.

Δ2. ὁ/ἡ βοῦς (το βόδι, η αγελάδα)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ὁ/ἡ βοῦ-ς	οἱ/αἱ βό-ες
Γενική	τοῦ/τῆς βο-ός	τῶν βο-ῶν
Δοτική	τῷ/τῇ βο-ΐ	τοῖς/ταῖς βου-σί(ν)
Αιτιατική	τὸν/τὴν βοῦ-ν	τοὺς/τὰς βοῦ-ς
Κλητική	ὦ βοῦ	ὦ βό-ες

Δ3. ἡ ναῦς (το πλοίο)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ἡ ναῦ-ς	αἱ νῆ-ες
Γενική	τῆς νε-ώς	τῶν νε-ῶν
Δοτική	τῇ νη-ΐ	ταῖς ναυ-σί(ν)
Αιτιατική	τὴν ναῦ-ν	τὰς ναῦ-ς
Κλητική	ὦ ναῦ	ὦ νῆ-ες

Το ήξερες;

Η λέξη ναῦς έδωσε στα Νέα Ελληνικά και στις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες πλήθος λέξεων: ναυτικός, ναυπηγείο, ναυμαχία, αλλά και το διεθνές nautical. Παρόμοια, από το ἥρως προέκυψε η λέξη «ηρωισμός» και το διεθνές «hero».

Συγκεντρωτικός πίνακας καταλήξεων φωνηεντόληκτων

Πτώση	σε -ι (πόλις)	σε -υ (ἰχθύς)	σε -ευ (βασιλεύς)
Ον. ενικού	-ις	-υς	-ευς
Γεν. ενικού	-εως	-ος	-εως
Δοτ. ενικού	-ει	-ι	-ει
Αιτ. ενικού	-ιν	-υν	-α
Κλητ. ενικού	(θέμα) -ι	-υ	-ευ
Ον. πληθυντικού	-εις	-ες	-εις / -ῆς
Γεν. πληθυντικού	-εων	-ων	-εων
Δοτ. πληθυντικού	-εσι(ν)	-σι(ν)	-ευσι(ν)
Αιτ. πληθυντικού	-εις	-υς (-ῦς)	-εας / -εῖς
Κλητ. πληθυντικού	-εις	-ες	-εις / -ῆς

Το πιο σημαντικό που πρέπει να θυμάστε

Το κοινό χαρακτηριστικό όλων των φωνηεντόληκτων της Γ' κλίσης είναι η ετεροίωση (εναλλαγή) του φωνήεντος του θέματος: το -ι- των ονομάτων σε -ις και το -υ- του πελέκυς τρέπονται σε -ε-, ενώ η δίφθογγος -ευ- των ονομάτων σε -ευς τρέπεται επίσης σε -ε- (ή διατηρείται ως -ει- στη δοτική/κλητική ενικού). Όταν βλέπετε λοιπόν τύπους όπως πόλεως, πελέκεως, βασιλέως, αναγνωρίζετε αμέσως τη φωνηεντόληκτη Γ' κλίση.

Ανακεφαλαίωση

Τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της Γ' κλίσης έχουν θέμα που λήγει σε φωνήεν (-ι, -υ) ή δίφθογγο (-ευ). Διακρίνονται σε τρία βασικά πρότυπα: τα σε -ις (ἡ πόλις, με γενική πόλεως), τα σε -υς/-υ (ὁ ἰχθύς με γενική σε -ος, τὸ ἄστυ με γενική ἄστεως, ὁ πέλεκυς με γενική πελέκεως) και τα σε -ευς (ὁ βασιλεύς, με γενική βασιλέως). Χαρακτηριστικό γνώρισμα και των τριών προτύπων είναι η τροπή του φωνήεντος του θέματος σε -ε- στις πλάγιες πτώσεις. Ξεχωριστή μελέτη χρειάζονται τα ανώμαλα ουσιαστικά ἥρως, βοῦς και ναῦς, που δεν ακολουθούν πλήρως κανένα από τα παραπάνω πρότυπα. Η καλή γνώση αυτών των κλίσεων βοηθά σημαντικά στην αναγνώριση λόγιων τύπων που έχουν επιβιώσει και στη Νέα Ελληνική.