Μετοχές που κλίνονται κατά τη Γ΄ Κλίση
Τι είναι η μετοχή
Η μετοχή είναι ονοματικός τύπος του ρήματος: έχει ταυτόχρονα ιδιότητες ρήματος (φωνή, χρόνο, διάθεση) και ιδιότητες επιθέτου (γένος, αριθμό, πτώση). Ακριβώς επειδή συμπεριφέρεται σαν επίθετο, κλίνεται — και όπως θα δούμε, μεγάλη κατηγορία μετοχών ακολουθεί τα πρότυπα κλίσης της Γ΄ Κλίσης των ουσιαστικών, δηλαδή κλίνεται με καταλήξεις σε -ος στη γενική.
Στη νέα ελληνική, μετοχές όπως «λύων», «λύσας», «λυόμενος» δεν έχουν άμεσο αντίστοιχο· γι᾽ αυτό η σωστή αναγνώριση φωνής, χρόνου και κλιτικού τύπου τους είναι απαραίτητη για τη μετάφραση και τη σύνταξη.
Μετοχές της Γ΄ κλίσης σχηματίζονται μόνο στην ενεργητική φωνή (Ενεστώτας, Μέλλοντας, Αόριστος). Οι μετοχές της μέσης φωνής (σε όλους τους χρόνους) κλίνονται πάντα κατά τη Β΄ κλίση (σε -ος, -η/-α, -ον), όπως τα επίθετα του τύπου «καλός-καλή-καλόν». Άρα «Γ΄ κλίση» = ενεργητική φωνή μετοχών.
Οι τύποι της μετοχής στην Ενεργητική Φωνή (Γ΄ Κλίση)
Οι μετοχές Ενεστώτα, Μέλλοντα και Αορίστου Ενεργητικής Φωνής του ρήματος λύω κλίνονται κατά τη Γ΄ κλίση ουσιαστικών. Ο πίνακας δείχνει τον ονομαστικό τύπο σε κάθε γένος και χρόνο:
| Γένος | Ενεστώτας | Μέλλοντας | Αόριστος |
|---|---|---|---|
| Αρσενικό | ὁ λύων | ὁ λύσων | ὁ λύσας |
| Θηλυκό | ἡ λύουσα | ἡ λύουσα | ἡ λύσασα |
| Ουδέτερο | τὸ λῦον | τὸ λῦσον | τὸ λῦσαν |
Στη Γ΄ κλίση κλίνονται μόνο το αρσενικό και το ουδέτερο γένος της μετοχής (π.χ. ὁ λύων, τὸ λῦον). Το θηλυκό γένος (ἡ λύουσα, ἡ λύσουσα, ἡ λύσασα) κλίνεται πάντοτε κατά την Α΄ κλίση θηλυκών σε -α (όπως η θάλασσα ή η χώρα), όχι κατά τη Γ΄ κλίση.
Παράδειγμα πλήρους κλίσης — μετοχή Ενεστώτα Ε.Φ. (ὁ λύων, τὸ λῦον)
| Πτώση | Αρσενικό | Ουδέτερο |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ὁ λύων | τὸ λῦον |
| Γενική | τοῦ λύοντος | τοῦ λύοντος |
| Δοτική | τῷ λύοντι | τῷ λύοντι |
| Αιτιατική | τὸν λύοντα | τὸ λῦον |
| Κλητική | (ὦ) λύων | (ὦ) λῦον |
Παρατηρούμε ότι το θέμα στην πλάγια πτώση διευρύνεται (λύ-οντ-ος), όπως ακριβώς συμβαίνει σε ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης με θέμα σε -οντ- (π.χ. ὁ γέρων - τοῦ γέροντος). Ο αόριστος (λύσας-λύσαντος) και ο μέλλοντας (λύσων-λύσοντος) κλίνονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, απλώς με το χαρακτηριστικό -σ- του χρόνου τους.
Η μετοχή της Μέσης Φωνής — υπενθύμιση αντίθεσης
Παρότι δεν ανήκει στη Γ΄ κλίση, είναι χρήσιμο να τη θυμόμαστε σε αντιπαραβολή, ώστε να μη γίνεται σύγχυση:
| Γένος | Ενεστώτας | Μέλλοντας | Αόριστος |
|---|---|---|---|
| Αρσενικό | ὁ λυόμενος | ὁ λυσόμενος | ὁ λυσάμενος |
| Θηλυκό | ἡ λυομένη | ἡ λυσομένη | ἡ λυσαμένη |
| Ουδέτερο | τὸ λυόμενον | τὸ λυσόμενον | τὸ λυσάμενον |
Οι μετοχές αυτές κλίνονται εντελώς όπως το επίθετο καλός, καλή, καλόν (Β΄ κλίση αρσενικό/ουδέτερο — Α΄ κλίση θηλυκό), χωρίς καμία ιδιαιτερότητα.
Η κατάληξη -οντ- που εμφανίζεται στο θέμα της ενεργητικής μετοχής (λύ-οντ-ος, γράφ-οντ-ος) είναι ένα πανάρχαιο ινδοευρωπαϊκό επίθημα μετοχής ενεστώτα, το ίδιο που συναντάμε και σε άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες (π.χ. στα λατινικά -ant-/-ent-, απ᾽ όπου προέρχονται αγγλικές λέξεις όπως «student» = αυτός που σπουδάζει, «agent» = αυτός που ενεργεί). Η ελληνική μετοχή σε -ων/-ουσα/-ον και η λατινική σε -ans/-antis έχουν κοινή καταγωγή!
Η μετοχή του ρήματος εἰμί
Το ρήμα εἰμί (=είμαι) δεν έχει φωνή ενεργητική με την κανονική έννοια, όμως σχηματίζει μετοχή Ενεστώτα που κλίνεται ακριβώς όπως η ενεργητική μετοχή σε -ων της Γ΄ κλίσης, αν αφαιρέσουμε τις καταλήξεις -ω, -εις κ.λπ. του ρήματος και κρατήσουμε μόνο το κατάληκτο μέρος.
Οι τύποι της μετοχής Ενεστώτα του εἰμί είναι: ὤν (αρσενικό), οὖσα (θηλυκό), ὄν (ουδέτερο). Μαθαίνονται εύκολα αν σκεφτούμε ότι είναι σαν να «απομονώνουμε» τις καταλήξεις μιας κανονικής μετοχής σε -ων, -ουσα, -ον, αφαιρώντας το αρχικό συλλαβικό στοιχείο. Κλίνονται ακριβώς όπως η μετοχή λύων-λύουσα-λῦον (αρσ./ουδ. στη Γ΄ κλίση, θηλ. στην Α΄ κλίση): ὁ ὤν - τοῦ ὄντος, ἡ οὖσα - τῆς οὔσης, τὸ ὄν - τοῦ ὄντος.
Η μετοχή αυτή είναι εξαιρετικά συχνή σε φράσεις όπως «ἐν σπαργάνοις ἔτι ὤν» (ενώ ήταν ακόμη στα σπάργανα) ή «πρὸς τὴν Μαῖαν μητέρα οὖσαν τοῦ Ἑρμοῦ» (προς τη Μαία, που ήταν μητέρα του Ερμή) — τύποι που συναντάμε συχνά σε αφηγηματικά κείμενα.
Πρακτικός οδηγός αναγνώρισης
Όταν συναντάς έναν μετοχικό τύπο και θέλεις να εντοπίσεις την κλίση του, ακολούθησε αυτά τα βήματα:
- Εντόπισε τη φωνή. Αν ο τύπος λήγει σε -μενος/-μενη/-μενον, είναι μέση φωνή → κλίνεται όπως το «καλός, -ή, -όν» (Β΄/Α΄ κλίση), σε όλα τα γένη.
- Αν όχι, είναι ενεργητική φωνή. Πρόσεξε το γένος:
- Θηλυκό (λήγει σε -ουσα/-ασα/-εισα κ.λπ.) → πάντα Α΄ κλίση.
- Αρσενικό/Ουδέτερο (λήγει σε -ων/-ον, -σων/-σον, -σας/-σαν) → Γ΄ κλίση: το θέμα διευρύνεται στις πλάγιες πτώσεις με προσθήκη -τ- (π.χ. λύων → λύοντος, λύσας → λύσαντος).
Η ίδια λογική διεύρυνσης θέματος με -ντ- στη γενική ισχύει και για πολλά κοινά ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης, όπως ὁ γίγας-γίγαντος, ὁ ἐλέφας-ἐλέφαντος και ὁ ἱμάς-ἱμάντος. Αν μάθεις καλά την κλίση της μετοχής, έχεις ήδη μάθει και το πρότυπο για δεκάδες ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης!
Ανακεφαλαίωση
Οι μετοχές Ενεστώτα, Μέλλοντα και Αορίστου στην Ενεργητική Φωνή κλίνονται στο αρσενικό και στο ουδέτερο γένος κατά τη Γ΄ κλίση (ὁ λύων-τοῦ λύοντος, τὸ λῦον-τοῦ λύοντος), ενώ το θηλυκό γένος τους ακολουθεί την Α΄ κλίση (ἡ λύουσα). Αντίθετα, όλες οι μετοχές της Μέσης Φωνής, σε κάθε γένος και χρόνο, κλίνονται όπως το επίθετο καλός-καλή-καλόν (Β΄/Α΄ κλίση). Ειδική περίπτωση αποτελεί η μετοχή του εἰμί (ὤν, οὖσα, ὄν), που κλίνεται ακριβώς όπως μια ενεργητική μετοχή σε -ων.