Γ΄ Κλίση Ουσιαστικών: Συμφωνόληκτα

Εισαγωγή στην Γ΄ κλίση 📚

Η Γ΄ κλίση είναι η πιο πλούσια σε μορφές κλίση ουσιαστικών της αρχαίας ελληνικής. Σε αντίθεση με την Α΄ κλίση (θηλυκά/αρσενικά σε -α, -η) και τη Β΄ κλίση (αρσενικά/ουδέτερα σε -ος, -ον), η Γ΄ κλίση περιλαμβάνει ουσιαστικά και των τριών γενών (αρσενικά, θηλυκά, ουδέτερα) και ονομάζεται και τριτόκλιτα.

Βασικό χαρακτηριστικό της Γ΄ κλίσης

Όλα τα τριτόκλιτα ουσιαστικά είναι περιττοσύλλαβα. Δηλαδή, η γενική ενικού έχει πάντα μία συλλαβή περισσότερη από την ονομαστική ενικού.
Παράδειγμα: ὁ ῥήτωρ (2 συλλαβές) → τοῦ ῥήτορ-ος (3 συλλαβές).

Τα τριτόκλιτα ουσιαστικά στην ονομαστική ενικού λήγουν σε: -α, -ι, -υ, -ω, -ν, -ρ, -ς (όπου το -ς μπορεί να προέρχεται και από -ξ ή -ψ), ενώ στη γενική ενικού λήγουν σε -ος, -ως ή -ους.

Παραδείγματα λημμάτων Γ΄ κλίσης

Ονομαστική ενικού	Γενική ενικού	Σημασία
τὸ σῶμα	τοῦ σώματος	το σώμα
τὸ ἄστυ	τοῦ ἄστεος	η πόλη
ἡ ἠχώ	τῆς ἠχοῦς	η ηχώ
ὁ γέρων	τοῦ γέροντος	ο γέροντας
ὁ ῥήτωρ	τοῦ ῥήτορος	ο ρήτορας
ὁ ἥρως	τοῦ ἥρωος	ο ήρωας
ὁ κόραξ	τοῦ κόρακος	το κοράκι
ὁ κώνωψ	τοῦ κώνωπος	το κουνούπι

Το ήξερες;

Πολλά τριτόκλιτα ουσιαστικά της αρχαίας ελληνικής επιβίωσαν σχεδόν αναλλοίωτα στη Νέα Ελληνική! Η λέξη ὁ κόραξ έδωσε το νεοελληνικό «κόρακας», η λέξη ὁ ῥήτωρ έδωσε το «ρήτορας», ενώ η λέξη ἡ πατρίς παραμένει σχεδόν ίδια μέχρι σήμερα.

Σημαντικό: κοινές καταλήξεις αρσενικών και θηλυκών

Στη Γ΄ κλίση, τα αρσενικά και τα θηλυκά τριτόκλιτα ουσιαστικά έχουν τις ίδιες καταλήξεις σε όλες τις πτώσεις. Δεν υπάρχει διαφορά καταλήξεων ανάμεσα σε αρσενικό και θηλυκό γένος όπως συμβαίνει σε άλλες κλίσεις.

Διαίρεση των τριτόκλιτων ως προς την κατάληξη

Τα τριτόκλιτα ουσιαστικά χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με το αν έχουν ή όχι ειδική κατάληξη στην ονομαστική ενικού.

α) Καταληκτικά

Στην ονομαστική ενικού έχουν κατάληξη -ς.

Παραδείγματα: ὁ ἥρω-ς, ἡ ταχύτη-ς

β) Ακατάληκτα

Στην ονομαστική ενικού δεν έχουν καμία κατάληξη· η ονομαστική ταυτίζεται με το καθαρό θέμα της λέξης.

Παραδείγματα: ἡ χιών, τὸ σῶμα

Κανόνας-κλειδί

Όλα ανεξαιρέτως τα ουδέτερα τριτόκλιτα ουσιαστικά είναι ακατάληκτα (π.χ. τὸ σῶμα, τὸ γένος, τὸ ἄστυ). Κανένα ουδέτερο τριτόκλιτο δεν παίρνει την κατάληξη -ς στην ονομαστική ενικού.

Διαίρεση των τριτόκλιτων ως προς το θέμα

Μια δεύτερη, εξίσου σημαντική διάκριση αφορά το πόσα θέματα (μορφές του θέματος) διατηρεί η λέξη κατά την κλίση της.

α) Μονόθεμα

Τα μονόθεμα ουσιαστικά διατηρούν ένα και μόνο θέμα σε όλες τις πτώσεις τους, χωρίς μεταβολές. Το θέμα τους βρίσκεται εύκολα: αφαιρούμε την κατάληξη -ος από τη γενική ενικού.

Τρόπος εύρεσης του θέματος:

Τύπος	Γενική ενικού	Αφαίρεση κατάληξης -ος	Θέμα
ὁ χιτών	τοῦ χιτῶν-ος	χιτῶν-ος → χιτων-	χιτων-
τὸ κτῆμα	τοῦ κτήματ-ος	κτήματ-ος → κτηματ-	κτηματ-

Δηλαδή: ὁ χιτών, τοῦ χιτῶν**-ος** (θ. χιτων-) και τὸ κτῆμα, τοῦ κτήματ**-ος** (θ. κτηματ-).

β) Διπλόθεμα

Τα διπλόθεμα ουσιαστικά έχουν δύο διαφορετικά θέματα κατά την κλίση τους:

Ισχυρό θέμα (ή μακρόχρονο): εμφανίζεται στην ονομαστική ενικού.
Ασθενές θέμα (ή βραχύχρονο): εμφανίζεται στη γενική ενικού, αφού αφαιρεθεί η κατάληξη -ος, και συνήθως σε όλες τις υπόλοιπες πλάγιες πτώσεις.

Παραδείγματα:

Λέξη	Ονομαστική (ισχυρό θέμα)	Γενική (ασθενές θέμα)
ὁ ποιμήν	ὁ ποιμήν (θ. ποιμην-)	τοῦ ποιμέν-ος (θ. ποιμεν-)
ὁ γέρων	ὁ γέρων (θ. γερων-)	τοῦ γέροντ-ος (θ. γεροντ-)

Παρατηρούμε ότι το ισχυρό θέμα έχει το φωνήεν -η- ή -ω- (μακρόχρονο), ενώ το ασθενές θέμα έχει το αντίστοιχο -ε- ή -ο- (βραχύχρονο): ποιμην- / ποιμεν-, γερων- / γεροντ-.

Πώς βρίσκω το θέμα ενός τριτόκλιτου

Ο ασφαλέστερος τρόπος για να βρεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού είναι να πας στη γενική ενικού και να αφαιρέσεις την κατάληξη -ος. Αυτό ισχύει τόσο για τα μονόθεμα όσο και για το ασθενές θέμα των διπλόθεμων.

Διαίρεση των τριτόκλιτων ως προς τον χαρακτήρα

Η τρίτη, πιο σημαντική για τη μελέτη μας διάκριση, βασίζεται στον χαρακτήρα της λέξης, δηλαδή στο τελευταίο γράμμα του θέματος (πριν την κατάληξη). Με βάση αυτό το κριτήριο τα τριτόκλιτα χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες:

α) Φωνηεντόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε φωνήεν.

Παράδειγμα: ὁ βασιλεύ-ς (θέμα βασιλευ-, λήγει στο φωνήεν -υ)

β) Συμφωνόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε σύμφωνο. Αυτή είναι η κατηγορία στην οποία θα εστιάσουμε, καθώς σε αυτήν ανήκουν τα ουσιαστικά κτῆσιν, κτημάτων, κτήσεως, βοσκήματα, καταφρόνησις που συναντήσαμε στα κείμενα προς μετάφραση.

Γιατί μας ενδιαφέρει ο χαρακτήρας;

Ο χαρακτήρας (το τελευταίο σύμφωνο του θέματος) καθορίζει ποιες φωνητικές μεταβολές θα συμβούν όταν η κατάληξη (π.χ. -ς της δοτικής πληθυντικού) συναντήσει το σύμφωνο του θέματος. Γι' αυτό η ταξινόμηση των συμφωνόληκτων γίνεται ανάλογα με το είδος του συμφώνου-χαρακτήρα.

Τα συμφωνόληκτα ουσιαστικά: πλήρης ταξινόμηση

Τα συμφωνόληκτα τριτόκλιτα ουσιαστικά χωρίζονται σε δύο μεγάλες υποκατηγορίες: τα αφωνόληκτα και τα ημιφωνόληκτα.

1. Αφωνόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε άφωνο σύμφωνο (δηλαδή σε ένα από τα εννέα άφωνα της αρχαίας ελληνικής: οδοντικά τ, δ, θ — χειλικά π, β, φ — ουρανικά κ, γ, χ). Διακρίνονται σε τρεις υποκατηγορίες, ανάλογα με το ποιο άφωνο αποτελεί τον χαρακτήρα:

i) Οδοντικόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε οδοντικό σύμφωνο: τ, δ ή θ.

Παράδειγμα: ἡ πατρίς, τῆς πατρίδ-ος (θέμα πατριδ-, λήγει στο οδοντικό -δ)

ii) Χειλικόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε χειλικό σύμφωνο: π, β ή φ.

Παράδειγμα: ὁ κώνωψ, τοῦ κώνωπ-ος (θέμα κωνωπ-, λήγει στο χειλικό -π)

iii) Ουρανικόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε ουρανικό σύμφωνο: κ, γ ή χ.

Παράδειγμα: ὁ κόραξ, τοῦ κόρακ-ος (θέμα κορακ-, λήγει στο ουρανικό -κ)

Πίνακας άφωνων συμφώνων ανά κατηγορία

Απομνημόνευσε αυτόν τον πίνακα — είναι το θεμέλιο για την κατανόηση όλων των επόμενων φωνητικών μεταβολών στα συμφωνόληκτα ουσιαστικά:

	Ουρανικά	Χειλικά	Οδοντικά
Ψιλόπνοα	κ	π	τ
Μέσα	γ	β	δ
Δασύπνοα	χ (κ+h)	φ (π+h)	θ (τ+h)

Κάθε στήλη αντιστοιχεί σε έναν «τόπο άρθρωσης» (ουρανικό/χειλικό/οδοντικό), ενώ κάθε γραμμή δείχνει τον «τρόπο άρθρωσης»: τα ψιλόπνοα προφέρονται χωρίς δασεία πνοή, τα μέσα είναι οι ηχηρές εκδοχές, και τα δασύπνοα προκύπτουν από το ψιλόπνοο σύμφωνο + δασεία πνοή (h) — για παράδειγμα το χ = κ + h, το φ = π + h, το θ = τ + h.

2. Ημιφωνόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε ημίφωνο σύμφωνο (σύμφωνο που, σε αντίθεση με τα άφωνα, μπορεί να προφερθεί παρατεταμένα, όπως τα υγρά, τα ένρινα και το σίγμα). Διακρίνονται σε τρεις υποκατηγορίες:

i) Ενρινόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε ένρινο σύμφωνο: μ ή ν.

Παράδειγμα: ὁ Ἕλλην, τοῦ Ἕλλην-ος (θέμα Ἑλλην-, λήγει στο ένρινο -ν)

ii) Υγρόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε υγρό σύμφωνο: λ ή ρ.

Παράδειγμα: ὁ ῥήτωρ, τοῦ ῥήτορ-ος (θέμα ῥητορ-, λήγει στο υγρό -ρ)

iii) Σιγμόληκτα

Το θέμα τους λήγει σε σίγμα (-σ).

Παράδειγμα: τὸ βέλος, τοῦ βέλους (θέμα βελεσ-, λήγει στο -σ)

Συνοπτικός πίνακας ταξινόμησης συμφωνόληκτων

Μεγάλη κατηγορία	Υποκατηγορία	Χαρακτήρας (τελευταίο σύμφωνο θέματος)	Παράδειγμα
Αφωνόληκτα	Οδοντικόληκτα	τ, δ, θ	ἡ πατρίς, -ίδος
	Χειλικόληκτα	π, β, φ	ὁ κώνωψ, -ωπος
	Ουρανικόληκτα	κ, γ, χ	ὁ κόραξ, -ακος
Ημιφωνόληκτα	Ενρινόληκτα	μ, ν	ὁ Ἕλλην, -ηνος
	Υγρόληκτα	λ, ρ	ὁ ῥήτωρ, -ορος
	Σιγμόληκτα	σ	τὸ βέλος, -ους

Τι θα μελετήσετε στη συνέχεια

Στην παρούσα ενότητα θα εξεταστούν αναλυτικά οι καταλήξεις των οδοντικόληκτων, χειλικόληκτων και ουρανικόληκτων ουσιαστικών, δηλαδή των αφωνόληκτων τριτόκλιτων. Πολλά από αυτά τα ονόματα διατηρήθηκαν στη Νέα Ελληνική σε παρόμοια μορφή με αυτήν που είχαν στην Αρχαία Ελληνική γλώσσα — γι' αυτό η εκμάθησή τους διευκολύνει και την κατανόηση σύγχρονων λέξεων.

Ανακεφαλαίωση

Η Γ΄ κλίση περιλαμβάνει τα τριτόκλιτα ουσιαστικά και των τριών γενών, όλα περιττοσύλλαβα, με ίδιες καταλήξεις για αρσενικά και θηλυκά. Ταξινομούνται με τρία κριτήρια: ως προς την κατάληξη (καταληκτικά με -ς στην ονομαστική / ακατάληκτα, όπου ανήκουν όλα τα ουδέτερα), ως προς το θέμα (μονόθεμα με σταθερό θέμα / διπλόθεμα με ισχυρό θέμα στην ονομαστική και ασθενές στη γενική), και ως προς τον χαρακτήρα (φωνηεντόληκτα ή συμφωνόληκτα). Τα συμφωνόληκτα διακρίνονται σε αφωνόληκτα (οδοντικόληκτα σε τ/δ/θ, χειλικόληκτα σε π/β/φ, ουρανικόληκτα σε κ/γ/χ) και ημιφωνόληκτα (ενρινόληκτα σε μ/ν, υγρόληκτα σε λ/ρ, σιγμόληκτα σε σ). Το θέμα κάθε τριτόκλιτου βρίσκεται πάντα αφαιρώντας την κατάληξη -ος από τη γενική ενικού.