Ο Παρατατικός και ο Αόριστος Ενεργητικής και Μέσης Φωνής
Ο Παρατατικός και ο Αόριστος είναι δύο ρηματικοί χρόνοι που δηλώνουν το παρελθόν. Και οι δύο έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό στον σχηματισμό τους στην Οριστική: παίρνουν αύξηση. Σε αυτή την ενότητα θα μάθεις τι είναι η αύξηση, πόσα είδη υπάρχουν και πώς μετατρέπεται κάθε φωνήεν όταν το ρήμα «αυξάνεται» χρονικά.
Η λέξη «αύξηση» (τοῦ ῥήματος) δεν σημαίνει «μεγέθυνση» με την καθημερινή έννοια, αλλά είναι ο γραμματικός όρος για το πρόσθετο στοιχείο που παίρνει ένα ρήμα στην αρχή του, ώστε να δηλώσει ότι η πράξη έγινε στο παρελθόν. Είναι σαν ένα «σήμα» που λέει στον ακροατή: «αυτό που θα ακούσεις συνέβη ήδη».
1. Πότε χρησιμοποιούμε Παρατατικό και πότε Αόριστο
Και οι δύο χρόνοι αναφέρονται σε παρελθόν, αλλά διαφέρουν ως προς την ποιότητα (το πώς εξελίσσεται) της ενέργειας:
| Χρόνος | Ποιότητα ενέργειας | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Παρατατικός | Ενέργεια που διαρκεί, επαναλαμβάνεται ή είναι σε εξέλιξη στο παρελθόν | ὁ Σωκράτης προσεφέρετο τοῖς νέοις (= συνεχώς, κατ᾽ επανάληψη) |
| Αόριστος | Ενέργεια στιγμιαία, ολοκληρωμένη, χωρίς έμφαση στη διάρκεια | ἐπεχείρησε νά τοὺς πείσῃ (= μία συγκεκριμένη στιγμή/πράξη) |
Στο κείμενο της ενότητας εντοπίζουμε και τους δύο χρόνους:
- Σε Παρατατικό: οι τύποι προσεφέρετο, ἐλοιδορεῖτο, ἐτίμα και ἠθέλησεν — προσοχή, ο τελευταίος (ἠθέλησεν) είναι στην πραγματικότητα Αόριστος (η κατάληξη -σεν το προδίδει), οπότε στο βιβλίο ταξινομείται σωστά μαζί με τους άλλους δύο τύπους Αορίστου.
- Σε Αόριστο: οι τύποι παρίστατο (προσοχή: παρά την όψη, πρόκειται για τύπο Παρατατικού, καθώς λήγει σε -το χωρίς χαρακτήρα -σ-) και ἐπεχείρησε.
Μην ξεγελιέσαι από την όψη του τύπου. Το κριτήριο για να αναγνωρίσεις αν ένας τύπος είναι Παρατατικός ή Αόριστος είναι ο χρονικός χαρακτήρας -σ-: αν υπάρχει (λύ-σ-ω, ἐ-λυ-σ-α), έχουμε Αόριστο· αν απουσιάζει (ἔ-λυ-ον, ἐ-λυ-όμην), έχουμε Παρατατικό. Το θέμα και η αύξηση από μόνα τους δεν αρκούν για να ξεχωρίσεις τους δύο χρόνους.
2. Η αύξηση: το βασικό στοιχείο σχηματισμού
Για να σχηματίσουμε και τον Παρατατικό και τον Αόριστο (στην Οριστική) χρειαζόμαστε την αύξηση, η οποία μπαίνει πριν από το θέμα του ρήματος και δηλώνει το παρελθόν. Η αύξηση είναι δύο ειδών:
2.1 Συλλαβική αύξηση
Παίρνουν τα ρήματα των οποίων το θέμα αρχίζει από σύμφωνο. Προστίθεται ένα ἐ- (με ψιλή) στην αρχή της λέξης, δημιουργώντας μία επιπλέον συλλαβή — γι᾽ αυτό ονομάζεται συλλαβική.
Παράδειγμα:
Δηλαδή το ρήμα λύω (θέμα λυ-, αρχίζει από σύμφωνο) παίρνει μπροστά το ἐ- και γίνεται ἔλυον στον Παρατατικό.
2.2 Χρονική (φωνηεντική) αύξηση
Παίρνουν τα ρήματα των οποίων το θέμα αρχίζει από φωνήεν ή δίφθογγο. Σε αυτή την περίπτωση δεν προστίθεται νέα συλλαβή· αντίθετα, το αρχικό (βραχύχρονο) φωνήεν μετατρέπεται στο αντίστοιχο μακρόχρονό του. Ονομάζεται χρονική, επειδή αλλάζει ο χρόνος (η διάρκεια προφοράς) του φωνήεντος, από βραχύ σε μακρό.
Να τον απομνημονεύσεις πλήρως — είναι απαραίτητος για τον σχηματισμό Παρατατικού και Αορίστου σε κάθε ρήμα που αρχίζει από φωνήεν:
| Αρχικό φωνήεν/δίφθογγος | Μετατρέπεται σε | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| α | η | ἀγοράζω → ἠγόραζον |
| αυ | ηυ | αὐξάνω → ηὔξανον |
| ε | η | ἐρίζω → ἤριζον, ἔχω → εἶχον |
| ευ | ηυ | εὑρίσκω → ηὕρισκον |
| αι | ῃ | αἰχμαλωτίζω → ᾐχμαλώτιζον |
| ει | ῃ | εἰκάζω → ᾔκαζον |
| ο | ω | ὀνομάζω → ὠνόμαζον |
| οι | ῳ | οἰκτίρω → ᾤκτιρον |
| ι (βραχύ) | ῑ (μακρό, χωρίς αλλαγή γράμματος) | ἱκετεύω → ἱκέτευον (με μακρό ι, ῑ) |
| υ (βραχύ) | ῡ (μακρό, χωρίς αλλαγή γράμματος) | ὑβρίζω → ὕβριζον (με μακρό υ, ῡ) |
Το ι και το υ έχουν ήδη μία και μόνη γραφή είτε είναι βραχύχρονα είτε μακρόχρονα (δεν υπάρχει ξεχωριστό γράμμα για το μακρό ι ή το μακρό υ, όπως συμβαίνει με το ε/η ή το ο/ω). Γι᾽ αυτό, όταν ένα ρήμα αρχίζει από ι ή υ, η αύξηση είναι «αόρατη» στη γραφή — φαίνεται μόνο στην προφορά/μετρική ποσότητα. Για παράδειγμα, το ἱκετεύω στον Παρατατικό γράφεται ἱκέτευον, αλλά το αρχικό ι προφέρεται τώρα μακρό.
2.3 Εξαίρεση: το έψιλον όταν δεν έχει διπλωθεί
Το φωνήεν ε ακολουθεί κανονικά τον κανόνα ε→η (π.χ. ἐλπίζω → ἤλπιζον), αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου το ε ανήκει σε δίφθογγο με άλλο αποτέλεσμα (π.χ. ἔχω → εἶχον, όπου η αρχική συλλαβή ἐχ- «μακραίνει» σε εἰχ- εξαιτίας ιστορικών φωνητικών λόγων — πρόκειται για ανώμαλη αύξηση που πρέπει να απομνημονευτεί ως εξαίρεση).
3. Ο χρονικός χαρακτήρας -σ- του Αορίστου
Ο Αόριστος, εκτός από την αύξηση, παίρνει και έναν επιπλέον χρονικό χαρακτήρα, το -σ-, ανάμεσα στο θέμα του ρήματος και στην κατάληξη.
Αντίθετα, ο Παρατατικός δεν παίρνει -σ-, παρά μόνο την αύξηση και τις καταλήξεις του ατελούς (π.χ. ἔ-λυ-ον).
Όταν ο χρονικός χαρακτήρας -σ- του Αορίστου συναντήσει στο τέλος του θέματος ένα άφωνο σύμφωνο, προκύπτουν οι ίδιες μεταβολές που έμαθες ήδη στον σχηματισμό του Μέλλοντα (Ενότητα 2):
| Ομάδα άφωνων | Μεταβολή με -σ- | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| κ, γ, χ (ουρανικά) | + σ → ξ | διώκω → διώξω, ἐδίωξα |
| π, β, φ (χειλικά) | + σ → ψ | γράφω → γράψω, ἔγραψα |
| τ, δ, θ (οδοντικά) | + σ → σ (το οδοντικό φθόγγος «σβήνει» πριν από το -σ-) | πείθω → πείσω, ἔπεισα |
Δηλαδή: διώκω → ἐδίωξα, γράφω → ἔγραψα, πείθω → ἔπεισα. Η λογική είναι ακριβώς ίδια με αυτή που εφαρμόσατε στον σχηματισμό του Μέλλοντα.
4. Η εσωτερική αύξηση στα σύνθετα ρήματα
Στα ρήματα που είναι σύνθετα με πρόθεση (π.χ. συν-λέγω → συλλέγω, δια-τρίβω → διατρίβω), η αύξηση δεν μπαίνει στην αρχή ολόκληρης της λέξης, αλλά ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρηματικό θέμα. Αυτό το είδος αύξησης ονομάζεται εσωτερική αύξηση.
Παραδείγματα:
| Σύνθετο ρήμα | Ενεστώτας | Αόριστος (με εσωτερική αύξηση) |
|---|---|---|
| συν- + λέγω | συλλέγω | συνέλεξα |
| δια- + τρίβω | διατρίβω | διέτριψα |
Δηλαδή η αύξηση «εισχωρεί» ανάμεσα στα δύο συνθετικά μέρη της λέξης (πρόθεση + ρήμα), και όχι πριν από ολόκληρη τη λέξη.
Η εσωτερική αύξηση επιβιώνει μέχρι σήμερα στα Νέα Ελληνικά, στην περίπτωση που η αύξηση τονίζεται:
- ἐγκρίνω → εν-έ-κρινα (η αύξηση τονίζεται) αλλά ενα-κρίναμε (χωρίς αύξηση, όταν ο τόνος πάει αλλού)
- ἐκθέτω → εξ-έ-θετα αλλά εκ-θέτατε
- ἐκφράζω → εξ-έ-φραζα αλλά εκ-φράζατε
Παρατήρησε: η αύξηση εμφανίζεται μόνο όταν πέφτει επάνω της ο τόνος (π.χ. ενέκρινα, εξέθετα)· όταν ο τόνος μετατοπίζεται σε άλλη συλλαβή (π.χ. εγκρίναμε, εκθέτατε), η αύξηση εξαφανίζεται. Είναι ένα ζωντανό «απομεινάρι» της αρχαίας γραμματικής μέσα στη σημερινή μας γλώσσα!
5. Σύνοψη της διαδικασίας σχηματισμού
Για να σχηματίσεις σωστά τον Παρατατικό ή τον Αόριστο ενός ρήματος, ακολούθησε αυτά τα βήματα με τη σειρά:
- Εντόπισε το θέμα του ρήματος (αφαιρώντας την κατάληξη του Ενεστώτα).
- Έλεγξε πώς αρχίζει το θέμα:
- Αν αρχίζει από σύμφωνο → πρόσθεσε συλλαβική αύξηση (ἐ-).
- Αν αρχίζει από φωνήεν/δίφθογγο → εφάρμοσε χρονική αύξηση σύμφωνα με τον πίνακα της ενότητας 2.2.
- Αν το ρήμα είναι σύνθετο με πρόθεση → βάλε την αύξηση ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρηματικό θέμα (εσωτερική αύξηση).
- Αν σχηματίζεις Αόριστο, πρόσθεσε επιπλέον τον χρονικό χαρακτήρα -σ- (με τις αναγκαίες φωνηεντικές μεταβολές αν το θέμα λήγει σε άφωνο).
- Αν σχηματίζεις Παρατατικό, χρησιμοποίησε τις καταλήξεις του παρελθοντικού χρόνου χωρίς το -σ-.
Ανακεφαλαίωση
Ο Παρατατικός δηλώνει διαρκή ή επαναλαμβανόμενη ενέργεια στο παρελθόν, ενώ ο Αόριστος δηλώνει στιγμιαία, ολοκληρωμένη ενέργεια στο παρελθόν. Και οι δύο χρόνοι σχηματίζονται με αύξηση: συλλαβική (ἐ- πριν από θέμα που αρχίζει από σύμφωνο) ή χρονική (μετατροπή βραχύχρονου φωνήεντος σε μακρόχρονο, π.χ. α→η, ο→ω, αι→ῃ, οι→ῳ). Ο Αόριστος διακρίνεται επιπλέον από τον χαρακτηριστικό -σ- ανάμεσα στο θέμα και στην κατάληξη, ο οποίος προκαλεί τις γνωστές φωνηεντικές μεταβολές με τα άφωνα σύμφωνα (κ,γ,χ+σ→ξ · π,β,φ+σ→ψ · τ,δ,θ+σ→σ). Στα σύνθετα ρήματα με πρόθεση η αύξηση μπαίνει εσωτερικά, ανάμεσα στην πρόθεση και το ρηματικό θέμα — ένα φαινόμενο που διατηρείται ζωντανό ακόμη και στα Νέα Ελληνικά.