Ενεστώτας και Μέλλοντας Ενεργητικής και Μέσης Φωνής
Εισαγωγή: τι θα μελετήσουμε
Στην ενότητα αυτή επαναλαμβάνουμε συστηματικά την κλίση δύο βασικών χρόνων του αρχαιοελληνικού ρήματος —του Ενεστώτα και του Μέλλοντα— και στις δύο φωνές τους, την Ενεργητική και τη Μέση. Πρόκειται για θεμέλιο λίθο της ρηματικής μορφολογίας, αφού πάνω σε αυτό το σχήμα κλίσης στηρίζονται και οι άλλοι χρόνοι του ρηματικού συστήματος.
Το πρότυπο ρήμα που χρησιμοποιούμε σε όλη την ενότητα είναι το λύω (=λύνω), βαρύτονο ρήμα σε -ω, το οποίο κλίνεται κανονικά και στις δύο φωνές.
Το ρήμα λύω χρησιμοποιείται παραδοσιακά ως το «πρότυπο» ρήμα κλίσης στις γραμματικές της Αρχαίας Ελληνικής, ακριβώς επειδή το θέμα του (λυ-) παραμένει αναλλοίωτο σε όλους τους χρόνους και δεν παρουσιάζει φωνηεντικές ή συμφωνικές τροπές. Γι᾽ αυτό το βλέπουμε να χρησιμοποιείται ως «οδηγός» ακόμη και σε σύγχρονα σχολικά εγχειρίδια.
1. Ο σχηματισμός του Μέλλοντα: ο κανόνας-κλειδί
Πριν δούμε τους πίνακες κλίσης, πρέπει να κατανοήσουμε πώς «χτίζεται» ο Μέλλοντας πάνω στον Ενεστώτα. Η μετάβαση από τους τύπους του Ενεστώτα στους τύπους του Μέλλοντα γίνεται με την προσθήκη ενός -σ- ανάμεσα στο θέμα του ρήματος και στην κατάληξη.
Μέλλοντας = θέμα ρήματος + χρονικό (μελλοντικό) -σ- + καταλήξεις Ενεστώτα.
Παράδειγμα: λύ-ω (Ενεστώτας) → λύσ-ω (Μέλλοντας)
Οι καταλήξεις του Μέλλοντα είναι, στη μορφή τους, ίδιες με τις καταλήξεις του Ενεστώτα (τόσο στην Οριστική, όσο και στην Υποτακτική/Ευκτική/Προστακτική/Απαρέμφατο/Μετοχή όπου υπάρχουν). Αυτό που αλλάζει και δηλώνει τον χρόνο είναι το -σ- που παρεμβάλλεται πριν από αυτές.
Στο ρήμα λύω το θέμα λήγει ήδη σε φωνήεν (λυ-), οπότε το -σ- προστίθεται απευθείας: λύ-ω → λύ-σ-ω. Σε ρήματα με σύμφωνο στο τέλος του θέματος (χειλικό, ουρανικό, οδοντικό), το -σ- ενώνεται με το τελικό σύμφωνο και προκύπτουν γνωστές φωνητικές αλλαγές (π.χ. πέμπ-ω → πέμψ-ω, πράττ-ω → πράξ-ω), αλλά η λογική του κανόνα —θέμα + σ + καταλήξεις Ενεστώτα— παραμένει πάντοτε η ίδια.
2. Ενεστώτας και Μέλλοντας Οριστικής, Ενεργητική Φωνή
Ο παρακάτω πίνακας δείχνει την πλήρη κλίση της Οριστικής Ενεστώτα και Μέλλοντα στην Ενεργητική Φωνή, με βάση το ρήμα λύω.
| Πρόσωπο | Ενεστώτας (Ε.Φ.) | Μέλλοντας (Ε.Φ.) |
|---|---|---|
| α΄ εν. | λύω | λύσω |
| β΄ εν. | λύεις | λύσεις |
| γ΄ εν. | λύει | λύσει |
| α΄ πληθ. | λύομεν | λύσομεν |
| β΄ πληθ. | λύετε | λύσετε |
| γ΄ πληθ. | λύουσι(ν) | λύσουσι(ν) |
Παρατήρησε ότι σε κάθε πρόσωπο η μόνη διαφορά ανάμεσα σε Ενεστώτα και Μέλλοντα είναι το -σ-: λύ-ει / λύ-σ-ει, λύ-ομεν / λύ-σ-ομεν κ.ο.κ. Αν συγκρατήσεις την κλίση του Ενεστώτα, ο Μέλλοντας προκύπτει αυτόματα.
Παράδειγμα εφαρμογής
- στρατεύω (Ενεστώτας) → στρατεύσω (Μέλλοντας): Ἐγὼ στρατεύω / στρατεύσω ἐπὶ τοὺς πολεμίους (= Εγώ εκστρατεύω / θα εκστρατεύσω εναντίον των εχθρών).
- δικαιῶ / δικαιῷ (Ενεστώτας, ρήμα σε -όω) → δικαιώσω (Μέλλοντας): Σὺ δικαιοῖς / δικαιώσεις (= Εσύ αποδίδεις / θα αποδώσεις δικαιοσύνη).
- γράφω (Ενεστώτας) → γράψω (Μέλλοντας): Οὗτος γράφει / γράψει ἐπιστολήν (= Αυτός γράφει / θα γράψει επιστολή).
- πείθω (Ενεστώτας) → πείσω (Μέλλοντας): Ἡμεῖς πείθομεν / πείσομεν τοὺς δικαστάς (= Εμείς πείθουμε / θα πείσουμε τους δικαστές).
- πράττω (Ενεστώτας) → πράξω (Μέλλοντας): Ὑμεῖς πράττετε / πράξετε τὸ πρέπον (= Εσείς πράττετε / θα πράξετε το πρέπον).
- βλάπτω (Ενεστώτας) → βλάψω (Μέλλοντας): Οὗτοι βλάπτουσι(ν) / βλάψουσιν ὑμᾶς (= Αυτοί βλάπτουν / θα βλάψουν εσάς).
3. Ενεστώτας και Μέλλοντας Οριστικής, Μέση Φωνή
Στη Μέση Φωνή οι καταλήξεις είναι διαφορετικές από αυτές της Ενεργητικής, αλλά ο ίδιος κανόνας για τον σχηματισμό του Μέλλοντα ισχύει: θέμα + -σ- + καταλήξεις Ενεστώτα Μέσης Φωνής.
| Πρόσωπο | Ενεστώτας (Μ.Φ.) | Μέλλοντας (Μ.Φ.) |
|---|---|---|
| α΄ εν. | λύομαι | λύσομαι |
| β΄ εν. | λύῃ / λύει | λύσῃ / λύσει |
| γ΄ εν. | λύεται | λύσεται |
| α΄ πληθ. | λυόμεθα | λυσόμεθα |
| β΄ πληθ. | λύεσθε | λύσεσθε |
| γ΄ πληθ. | λύονται | λύσονται |
Το β΄ ενικό πρόσωπο της Μέσης Φωνής (Ενεστώτα και Μέλλοντα) εμφανίζεται σε δύο μορφές: την πλήρη -ῃ / -σῃ και τη συνηρημένη -ει / -σει (από το αρχικό -εσαι, -σεσαι με απώλεια του -σ- ενδιάμεσα και συναίρεση). Και οι δύο μορφές είναι σωστές και ισοδύναμες· απλώς πρόκειται για δύο εκδοχές του ίδιου τύπου.
Παράδειγμα εφαρμογής
- βλάπτομαι (Ενεστώτας) → βλάψομαι (Μέλλοντας): εγώ βλάπτομαι / θα βλαφτώ.
- πολιτεύῃ / πολιτεύει (Ενεστώτας, β΄ εν.) → πολιτεύσῃ / πολιτεύσει (Μέλλοντας): εσύ πολιτεύεσαι / θα πολιτευτείς.
- πείθομαι (Ενεστώτας) → πείσομαι (Μέλλοντας): πείθομαι / θα πειστώ.
- παιδεύεται (Ενεστώτας) → παιδεύσεται (Μέλλοντας): εκπαιδεύεται / θα εκπαιδευτεί.
- λύονται (Ενεστώτας) → λύσονται (Μέλλοντας): λύνονται / θα λυθούν (με τη σημασία «θα εξαγοράσουν/απελευθερώσουν κάποιον δικό τους»).
- διώκῃ / διώκει (Ενεστώτας) → διώξῃ / διώξει (Μέλλοντας): διώκεσαι / θα διωχθείς.
- στρατεύομαι (Ενεστώτας) → στρατεύσομαι (Μέλλοντας): στρατεύομαι / θα στρατευτώ.
- ταράττονται (Ενεστώτας) → ταράξονται (Μέλλοντας): ταράζονται / θα ταραχτούν.
- γράφεται (Ενεστώτας) → γράψεται (Μέλλοντας): γράφεται / θα γραφτεί.
- ἀλλάττεται (Ενεστώτας) → ἀλλάξεται (Μέλλοντας): αλλάζει / θα αλλάξει.
- πράττονται (Ενεστώτας) → πράξονται (Μέλλοντας): πράττονται / θα πραχτούν.
- παύεσθε (Ενεστώτας, β΄ πληθ.) → παύσεσθε (Μέλλοντας): σταματάτε / θα σταματήσετε.
- δεχόμεθα (Ενεστώτας, α΄ πληθ.) → δεξόμεθα (Μέλλοντας): δεχόμαστε / θα δεχτούμε.
- εὔχομαι (Ενεστώτας) → εὔξομαι (Μέλλοντας): εύχομαι / θα ευχηθώ.
Στη Μέση Φωνή, όταν το θέμα λήγει σε ουρανικό σύμφωνο (κ, γ, χ) ή σε -ττ/-σσ (που συχνά προέρχεται από ουρανικό), το -σ- του Μέλλοντα ενώνεται μαζί του και δίνει -ξ- (π.χ. διώκ-ομαι → διώξ-ομαι, ταράττ-ομαι → ταράξ-ομαι, ἀλλάττ-ομαι → ἀλλάξ-ομαι, πράττ-ομαι → πράξ-ομαι). Είναι ο ίδιος μηχανισμός που ισχύει και στην Ενεργητική Φωνή.
4. Οι μετοχές Ενεστώτα, Μέλλοντα (και Αορίστου) — υπενθύμιση
Συνδεδεμένη με την κλίση των χρόνων αυτών είναι και η μετοχή, η οποία στα Αρχαία Ελληνικά είναι ρηματικό επίθετο: έχει τρία γένη (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο), σχηματίζεται από το θέμα του ρήματος και φανερώνει ταυτόχρονα διάθεση (Ενεργητική ή Μέση/Παθητική) και χρόνο.
Οι μετοχές του αρσενικού και του ουδετέρου γένους (σε όλους τους χρόνους και τις φωνές, εκτός από τη Μέση Φωνή) ακολουθούν ιδιαίτερη κλίση (Γ΄ κλίση), ενώ οι μετοχές της Μέσης Φωνής (σε -μενος, -μένη, -μενον) κλίνονται —και στα τρία γένη— σύμφωνα με τη Β΄ κλίση των ουσιαστικών, όπως ακριβώς τα επίθετα σε -ος, -η, -ον.
| Γένος | Ενεστώτας Ε.Φ. | Μέλλοντας Ε.Φ. | Αόριστος Ε.Φ. |
|---|---|---|---|
| Αρσ. | ὁ λύων | ὁ λύσων | ὁ λύσας |
| Θηλ. | ἡ λύουσα | ἡ λύσουσα | ἡ λύσασα |
| Ουδ. | τὸ λῦον | τὸ λῦσον | τὸ λῦσαν |
| Γένος | Ενεστώτας Μ.Φ. | Μέλλοντας Μ.Φ. | Αόριστος Μ.Φ. |
|---|---|---|---|
| Αρσ. | ὁ λυόμενος | ὁ λυσόμενος | ὁ λυσάμενος |
| Θηλ. | ἡ λυομένη | ἡ λυσομένη | ἡ λυσαμένη |
| Ουδ. | τὸ λυόμενον | τὸ λυσόμενον | τὸ λυσάμενον |
Μόνο οι μετοχές της Μέσης Φωνής (Ενεστώτα, Μέλλοντα και Αορίστου), με κατάληξη -μενος (αρσ.), -μένη (θηλ.), -μενον (ουδ.), κλίνονται όπως το αρσενικό και το ουδέτερο ουσιαστικό της Β΄ κλίσης (π.χ. όπως το ὁ ἄνθρωπος και το τὸ δῶρον). Το θηλυκό τους σε -μένη κλίνεται όπως τα θηλυκά της Α΄ κλίσης σε -η. Αντίθετα, οι μετοχές της Ενεργητικής Φωνής (λύων, λύσας κ.λπ.) έχουν τη δική τους ιδιαίτερη κλίση (Γ΄ κλίση) και δεν ακολουθούν τη Β΄ κλίση.
Παραδείγματα κλίσης τύπων της Μέσης Φωνής σύμφωνα με τη Β΄ κλίση: τοὺς ἁλισκομένους (γεν./αιτ. πληθ. αρσ., όπως τοὺς ἀνθρώπους), βοηθόν (αιτ. εν. ενός ουσιαστικού Β΄ κλίσης), ἡγούμενοι (ονομ. πληθ. αρσ., όπως οἱ ἄνθρωποι). Η ομοιότητα αυτή στην κατάληξη διευκολύνει την αναγνώριση: όποτε συναντάς έναν τύπο σε -μενος/-μένη/-μενον, ξέρεις ότι πρόκειται για μετοχή Μέσης Φωνής και ότι κλίνεται με τον ίδιο τρόπο που κλίνονται τα ουσιαστικά/επίθετα σε -ος, -η, -ον.
5. Πώς αναγνωρίζουμε γρήγορα Ενεστώτα από Μέλλοντα
Για να ξεχωρίσεις με ασφάλεια αν ένας ρηματικός τύπος βρίσκεται σε Ενεστώτα ή σε Μέλλοντα, ακολούθησε αυτά τα βήματα:
- Εντόπισε το θέμα του ρήματος (αφαιρώντας το -ω από το α΄ ενικό, π.χ. λύ-ω → θέμα λυ-).
- Ψάξε για το χαρακτηριστικό -σ- ανάμεσα στο θέμα και στην κατάληξη. Αν υπάρχει (ή αν εμφανίζεται συγχωνευμένο ως -ψ- σε χειλικόληκτα ή -ξ- σε ουρανικόληκτα/σε -ττ,-σσ ρήματα), πρόκειται για Μέλλοντα.
- Αν δεν υπάρχει κανένα ίχνος -σ-/-ψ-/-ξ- στο θέμα σε σχέση με το α΄ ενικό του ρήματος, πρόκειται για Ενεστώτα.
- Πρόσεξε τις καταλήξεις: είναι ίδιες στα δύο χρόνια (τόσο στην Ενεργητική όσο και στη Μέση Φωνή), οπότε δεν βοηθούν από μόνες τους στη διάκριση — το κλειδί είναι πάντα το -σ-.
Το ίδιο -σ- που σχηματίζει τον Μέλλοντα («σίγμα του μέλλοντα») χρησιμοποιείται και στον σχηματισμό του Αορίστου (π.χ. ἔ-λυ-σ-α), γι᾽ αυτό οι δύο αυτοί χρόνοι μοιάζουν μορφολογικά πολύ μεταξύ τους. Η βασική διαφορά είναι ότι ο Αόριστος στην Οριστική παίρνει επιπλέον αύξηση (ἐ-) στην αρχή του ρήματος, ενώ ο Μέλλοντας ποτέ δεν παίρνει αύξηση.
Ανακεφαλαίωση
- Ο Μέλλοντας σχηματίζεται από το θέμα του ρήματος + το χαρακτηριστικό -σ- + τις καταλήξεις του Ενεστώτα, τόσο στην Ενεργητική όσο και στη Μέση Φωνή.
- Στην Ενεργητική Φωνή οι καταλήξεις Ενεστώτα/Μέλλοντα είναι: -ω, -εις, -ει, -ομεν, -ετε, -ουσι(ν).
- Στη Μέση Φωνή οι καταλήξεις Ενεστώτα/Μέλλοντα είναι: -ομαι, -ῃ/-ει, -εται, -όμεθα, -εσθε, -ονται.
- Το -σ- του Μέλλοντα, όταν συναντά χειλικό σύμφωνο δίνει -ψ-, όταν συναντά ουρανικό (ή -ττ/-σσ) δίνει -ξ-, ενώ σε φωνηεντόληκτα θέματα (όπως το λύω) προστίθεται απευθείας.
- Οι μετοχές Μέσης Φωνής (σε -μενος, -μένη, -μενον, σε όλους τους χρόνους) κλίνονται όπως τα ουσιαστικά/επίθετα της Β΄ κλίσης — αντίθετα από τις μετοχές Ενεργητικής Φωνής, που έχουν τη δική τους ιδιαίτερη (Γ΄ κλίση) κλίση.