Β΄ Κλίση Ονομάτων

Τι είναι η Β΄ κλίση

Στην αρχαία ελληνική τα ουσιαστικά κατατάσσονται σε τρεις κλίσεις, ανάλογα με τη μορφή της κατάληξής τους στη γενική ενικού. Η Β΄ κλίση περιλαμβάνει ονόματα που η γενική ενικού τους λήγει σε -ου, ενώ η ονομαστική ενικού λήγει σε -ος ή σε -ον.

Στα κείμενα της ενότητας συναντάμε πολλά τέτοια ονόματα, όπως τα: $χρόνον$ , $τοὺς\ ἐναντίους$ , $ἐμπόρων$ , $ἀνθρώπους$ , $αἰχμαλώτοις$ , $λύκων$ , $τεκμήριον$ , $τοῦ\ τρόπου$ , $ἔργον$ . Όλα αυτά κλίνονται σύμφωνα με τη Β΄ κλίση, την οποία θα μελετήσουμε αναλυτικά παρακάτω.

Το ήξερες;

Η ονομασία «κλίσεις» (Α΄, Β΄, Γ΄) δεν υπήρχε στην αρχαιότητα με αυτή τη μορφή· είναι σύγχρονη σχολική ταξινόμηση. Οι αρχαίοι γραμματικοί μιλούσαν για «θέματα» των ονομάτων. Η Β΄ κλίση αντιστοιχεί σε ό,τι σήμερα λέμε θεματική ή ο-κλίση (o-stem), επειδή το θέμα των λέξεων αυτών έληγε αρχικά σε φωνήεν -ο-, το οποίο αργότερα εξελίχθηκε στις γνωστές καταλήξεις -ος/-ον.

Τα δύο γένη της Β΄ κλίσης

Η Β΄ κλίση περιλαμβάνει ονόματα δύο μόνο γενών:

Γένος	Κατάληξη ονομαστικής ενικού	Παράδειγμα
Αρσενικά (σπανιότερα και θηλυκά)	-ος	ὁ ἄνθρωπος, ἡ νῆσος
Ουδέτερα	-ον	τὸ ἔργον

Προσοχή! Ο βασικός κανόνας της Β΄ κλίσης

Η Β΄ κλίση των ονομάτων περιλαμβάνει ονόματα αρσενικά και θηλυκά σε -ος και ουδέτερα σε -ον. Δεν υπάρχουν ονόματα Β΄ κλίσης με ονομαστική σε άλλη κατάληξη.

Τα «θηλυκά σε -ος»

Ενώ η κατάληξη -ος είναι τυπικά αρσενική, ένας μικρός αλλά σημαντικός αριθμός ουσιαστικών με αυτή την κατάληξη είναι θηλυκού γένους. Πρόκειται συνήθως για:

ονόματα νησιών, χωρών και πόλεων: ἡ νῆσος, ἡ Αἴγυπτος, ἡ Κόρινθος
ονόματα δέντρων και φυτών: ἡ ἄμπελος (το κλήμα), ἡ πλάτανος
μερικές άλλες λέξεις καθιερωμένες από τη χρήση: ἡ ὁδός, ἡ νόσος, ἡ ψῆφος, ἡ βίβλος, ἡ νῆσος

Το άρθρο τους (ἡ) είναι αυτό που δηλώνει το γένος τους· η κλίση τους ωστόσο ακολουθεί ακριβώς το πρότυπο των αρσενικών σε -ος, χωρίς καμία διαφορά στις καταλήξεις.

Η κλίση των αρσενικών (και θηλυκών) σε -ος

Παράδειγμα: ὁ ἄνθρωπος (ο άνθρωπος)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ὁ ἄνθρωπος	οἱ ἄνθρωποι
Γενική	τοῦ ἀνθρώπου	τῶν ἀνθρώπων
Δοτική	τῷ ἀνθρώπῳ	τοῖς ἀνθρώποις
Αιτιατική	τὸν ἄνθρωπον	τοὺς ἀνθρώπους
Κλητική	(ὦ) ἄνθρωπε	(ὦ) ἄνθρωποι

Παράδειγμα θηλυκού: ἡ νῆσος (το νησί)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ἡ νῆσος	αἱ νῆσοι
Γενική	τῆς νήσου	τῶν νήσων
Δοτική	τῇ νήσῳ	ταῖς νήσοις
Αιτιατική	τὴν νῆσον	τὰς νήσους
Κλητική	(ὦ) νῆσε	(ὦ) νῆσοι

Προσοχή! Οι καταλήξεις των αρσενικών/θηλυκών σε -ος

Απομνημόνευσε τη σειρά καταλήξεων του ενικού και του πληθυντικού:

Ενικός: -ος, -ου, -ῳ, -ον, -ε
Πληθυντικός: -οι, -ων, -οις, -ους, -οι

Παρατήρησε ότι η κλητική πληθυντικού είναι πάντα όμοια με την ονομαστική πληθυντικού (-οι), κανόνας που ισχύει σε όλες τις κλίσεις των ονομάτων.

Η κλίση των ουδετέρων σε -ον

Παράδειγμα: τὸ ἔργον (το έργο)

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	τὸ ἔργον	τὰ ἔργα
Γενική	τοῦ ἔργου	τῶν ἔργων
Δοτική	τῷ ἔργῳ	τοῖς ἔργοις
Αιτιατική	τὸ ἔργον	τὰ ἔργα
Κλητική	(ὦ) ἔργον	(ὦ) ἔργα

Προσοχή! Ο κανόνας των ουδετέρων

Στα ουδέτερα ονόματα (όλων των κλίσεων, όχι μόνο της Β΄) ισχύουν δύο σταθεροί κανόνες που πρέπει να θυμάσαι πάντα:

Η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική έχουν πάντοτε όμοιο τύπο σε κάθε αριθμό (ενικό ή πληθυντικό).
Στον πληθυντικό αριθμό οι τρεις αυτές πτώσεις (ονομαστική, αιτιατική, κλητική) λήγουν πάντα σε -α.

Έτσι, στο ουδέτερο τὸ ἔργον έχουμε: ονομαστική/αιτιατική/κλητική ενικού → ἔργον, και ονομαστική/αιτιατική/κλητική πληθυντικού → ἔργα.

Συγκεντρωτικός πίνακας καταλήξεων Β΄ κλίσης

Πτώση	Αρσ./Θηλ. Ενικός	Αρσ./Θηλ. Πληθυντικός	Ουδέτερο Ενικός	Ουδέτερο Πληθυντικός
Ονομαστική	-ος	-οι	-ον	-α
Γενική	-ου	-ων	-ου	-ων
Δοτική	-ῳ	-οις	-ῳ	-οις
Αιτιατική	-ον	-ους	-ον	-α
Κλητική	-ε	-οι	-ον	-α

Το ήξερες;

Η γενική ενικού -ου (π.χ. τοῦ ἀνθρώπου, τοῦ τρόπου) προήλθε ιστορικά από παλαιότερο τύπο -οιο και ακόμη παλαιότερα -οσιο, όπως δείχνουν ομηρικοί τύποι (π.χ. ἵπποιο). Το -ου της κλασικής αττικής είναι λοιπόν το αποτέλεσμα μιας μακράς φωνητικής συρρίκνωσης αιώνων.

Παρατηρήσεις για την εφαρμογή του κανόνα

1. Ο τονισμός ακολουθεί το θέμα, με εξαιρέσεις στη γενική/δοτική. Ο τόνος στα ονόματα της Β΄ κλίσης παραμένει, κατά κανόνα, στην ίδια συλλαβή όπου βρισκόταν στην ονομαστική ενικού (νόμος περιορισμού), εκτός αν το επιτρέπει η κατάληξη να ανέβει ψηλότερα. Ωστόσο, όταν η ονομαστική τονίζεται στη λήγουσα με περισπωμένη ή η λέξη είναι οξύτονη, στη γενική και δοτική (ενικού και πληθυντικού) ο τόνος γίνεται συχνά περισπωμένος στη λήγουσα, π.χ. ὁ τρόπος → τοῦ τρόπου, τῷ τρόπῳ (εδώ παραμένει στην παραλήγουσα επειδή είναι μακρόχρονη κατάληξη· η ακριβής εφαρμογή του τονισμού διδάσκεται αναλυτικά στο κεφάλαιο της Προσωδίας).

2. Το άρθρο δηλώνει πάντοτε το γένος. Επειδή η κατάληξη -ος καλύπτει και αρσενικά και θηλυκά, το άρθρο (ὁ / ἡ) είναι το ασφαλές κριτήριο αναγνώρισης του γένους ενός ονόματος σε -ος. Για παράδειγμα, ὁ ξένος (αρσενικό) αλλά ἡ ὁδός (θηλυκό) — η κλίση τους είναι ολόιδια, μόνο το άρθρο αλλάζει γένος.

3. Η κλητική ενικού. Στα αρσενικά/θηλυκά σε -ος η κλητική ενικού σχηματίζεται με κατάληξη -ε (π.χ. ὦ φίλε, ὦ ἄνθρωπε), ενώ στα ουδέτερα σε -ον η κλητική ενικού ταυτίζεται πάντα με την ονομαστική (ὦ ἔργον).

Εφαρμογή σε λέξεις των κειμένων της ενότητας

Ας δούμε πώς εντάσσονται στη Β΄ κλίση μερικά από τα ονόματα που συναντήσαμε στα κείμενα:

Λέξη στο κείμενο	Ονομαστική ενικού	Γένος	Κατηγορία
χρόνον	ὁ χρόνος	αρσενικό	-ος
τοὺς ἐναντίους	ὁ ἐναντίος	αρσενικό	-ος
ἐμπόρων	ὁ ἔμπορος	αρσενικό	-ος
ἀνθρώπους	ὁ ἄνθρωπος	αρσενικό	-ος
αἰχμαλώτοις	ὁ αἰχμάλωτος	αρσενικό	-ος
λύκων	ὁ λύκος	αρσενικό	-ος
τεκμήριον	τὸ τεκμήριον	ουδέτερο	-ον
τοῦ τρόπου	ὁ τρόπος	αρσενικό	-ος
ἔργον	τὸ ἔργον	ουδέτερο	-ον

Παρατηρούμε ότι η πλειονότητα είναι αρσενικά σε -ος, με δύο ουδέτερα σε -ον (τεκμήριον, ἔργον) — ακριβώς η αναλογία που περιμένουμε, αφού τα αρσενικά σε -ος είναι πολύ περισσότερα από τα ουδέτερα σε -ον στη γλώσσα γενικότερα.

Άλλωστε, λέξεις όπως το φίλος που συναντάμε σε κείμενα περί φιλίας κλίνονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο με το ἄνθρωπος.

Ανακεφαλαίωση

Η Β΄ κλίση περιλαμβάνει αρσενικά και θηλυκά σε -ος (με κοινές καταλήξεις: -ος, -ου, -ῳ, -ον, -ε στον ενικό και -οι, -ων, -οις, -ους, -οι στον πληθυντικό) και ουδέτερα σε -ον (με καταλήξεις -ον, -ου, -ῳ, -ον, -ον στον ενικό και -α, -ων, -οις, -α, -α στον πληθυντικό). Στα ουδέτερα ισχύει πάντα ο κανόνας: ονομαστική = αιτιατική = κλητική, και στον πληθυντικό οι τρεις αυτές πτώσεις λήγουν σε -α. Λίγα ονόματα σε -ος (κυρίως νησιά, χώρες και δέντρα) είναι θηλυκού γένους, χωρίς όμως καμία διαφοροποίηση στην κλίση τους από τα αρσενικά.