Ἰσοκράτους, Εὐαγόρας 51-52
Εισαγωγικό σημείωμα
Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από τον επιτάφιο-εγκωμιαστικό λόγο του Ισοκράτη με τίτλο Εὐαγόρας, γραμμένο προς τιμήν του βασιλιά της Κύπρου Ευαγόρα Α΄ (περ. 435-374 π.Χ.). Στο απόσπασμα 51-52 ο ρήτορας αναφέρεται στις αρετές του Ευαγόρα και στην απήχηση που είχε η συμπεριφορά του στους ανθρώπους της εποχής του. Ο Ισοκράτης επιχειρεί να αποδείξει, μέσα από συγκεκριμένα τεκμήρια, ότι η βασιλεία του Ευαγόρα ήταν δίκαιη, ήπια και ελκυστική — τόσο ώστε άνθρωποι από άλλες ελληνικές πόλεις να εγκαταλείπουν την πατρίδα τους και να έρχονται να εγκατασταθούν στην Κύπρο, αλλά και ώστε ο ίδιος ο Κόνων, ένας από τους πιο τιμημένους στρατηγούς των Ελλήνων, να αναζητήσει καταφύγιο κοντά στον Ευαγόρα σε στιγμή δυστυχίας.
Ο Εὐαγόρας του Ισοκράτη θεωρείται το πρώτο σωζόμενο δείγμα του λογοτεχνικού είδους του εγκωμιαστικού βιογραφικού λόγου στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Γράφτηκε γύρω στο 365 π.Χ., λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Ευαγόρα, πιθανότατα με παραγγελία του γιου του, Νικοκλή, που διαδέχθηκε τον πατέρα του στον θρόνο της Σαλαμίνας της Κύπρου.
Το αρχαίο κείμενο
Μέγιστον δὲ τεκμήριον καὶ τοῦ τρόπου καὶ τῆς ὁσιότητος ἐκείνου· τῶν γὰρ Ἑλλήνων πολλοὶ καὶ καλοὶ κἀγαθοὶ τὰς αὑτῶν πατρίδας ἀπολιπόντες ἦλθον εἰς Κύπρον οἰκήσοντες, ἡγούμενοι κουφοτέραν καὶ νομιμωτέραν εἶναι τὴν Εὐαγόρου βασιλείαν τῶν οἴκοι πολιτειῶν. Ὧν τοὺς μὲν ἄλλους ὀνομαστὶ διελθεῖν πολὺ ἂν ἔργον εἴη· Κόνωνα δὲ τὸν διὰ πλείστας ἀρετὰς πρωτεύσαντα τῶν Ἑλλήνων τίς οὐκ οἶδεν, ὅτι δυστυχησάσης τῆς πόλεως ἐξ ἁπάντων ἐκλεξάμενος ὡς Εὐαγόραν ἦλθε, νομίσας καὶ τῷ σώματι βεβαιοτάτην εἶναι τὴν παρ᾽ ἐκείνῳ καταφυγὴν καὶ τῇ πόλει τάχιστ᾽ ἂν αὐτὸν γενέσθαι βοηθόν;
Το χωρίο αποτελείται στην πραγματικότητα από δύο μεγάλες περιόδους, καθεμία οργανωμένη γύρω από ένα κύριο ρήμα:
- Η πρώτη περίοδος («Μέγιστον δὲ τεκμήριον… τῶν οἴκοι πολιτειῶν») καταλήγει σε δηλωτική πρόταση που λειτουργεί επεξηγηματικά στο «τεκμήριον».
- Η δεύτερη περίοδος («Ὧν τοὺς μὲν ἄλλους… γενέσθαι βοηθόν;») είναι μια ρητορική ερώτηση («τίς οὐκ οἶδεν;») μέσα στην οποία εντάσσεται μια πλατιά ειδική πρόταση («ὅτι δυστυχησάσης… βοηθόν») εξαρτημένη από το «οἶδεν».
Νεοελληνική απόδοση
Η μεγαλύτερη όμως απόδειξη τόσο για τον χαρακτήρα όσο και για τη δικαιοσύνη εκείνου (του Ευαγόρα) είναι το εξής: πολλοί από τους Έλληνες, καλοί και ενάρετοι, εγκατέλειψαν τις δικές τους πατρίδες και ήρθαν να εγκατασταθούν στην Κύπρο, επειδή θεωρούσαν ότι η βασιλεία του Ευαγόρα ήταν λιγότερο καταπιεστική και πιο νόμιμη από τα πολιτεύματα της πατρίδας τους. Το να αναφέρω έναν προς έναν, κατ᾽ όνομα, όλους τους άλλους, θα ήταν πολύ δύσκολο έργο· τον Κόνωνα όμως, που ξεπέρασε τους άλλους Έλληνες χάρη στις πάρα πολλές αρετές του, ποιος δεν γνωρίζει ότι, όταν δυστύχησε η πόλη του (η Αθήνα), αυτός, αφού διάλεξε ανάμεσα σε όλους (τους ηγεμόνες) τον Ευαγόρα, ήρθε κοντά του, επειδή πίστεψε ότι και για τη σωματική του ασφάλεια το καταφύγιο κοντά σε εκείνον ήταν το πιο σίγουρο και ότι θα μπορούσε πολύ γρήγορα να γίνει βοηθός στην πόλη του (στην Αθήνα);
Ανάλυση κατά κώλα
Ο πίνακας που ακολουθεί παρουσιάζει το κείμενο χωρισμένο στις νοηματικές του ενότητες (κώλα), με την αντίστοιχη απόδοση δίπλα σε κάθε κώλο, ώστε να γίνεται εμφανής η αντιστοιχία αρχαίου λόγου και νοήματος.
| Αρχαίο κώλο | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| Μέγιστον δὲ τεκμήριον καὶ τοῦ τρόπου καὶ τῆς ὁσιότητος ἐκείνου· | Η μεγαλύτερη απόδειξη για τον χαρακτήρα και τη δικαιοσύνη εκείνου είναι η εξής· |
| τῶν γὰρ Ἑλλήνων πολλοὶ καὶ καλοὶ κἀγαθοὶ | γιατί πολλοί από τους Έλληνες, καλοί κι ενάρετοι, |
| τὰς αὑτῶν πατρίδας ἀπολιπόντες | αφού εγκατέλειψαν τις δικές τους πατρίδες |
| ἦλθον εἰς Κύπρον οἰκήσοντες, | ήρθαν να εγκατασταθούν στην Κύπρο, |
| ἡγούμενοι κουφοτέραν καὶ νομιμωτέραν εἶναι | επειδή νόμιζαν ότι ήταν λιγότερο καταπιεστική και πιο νόμιμη |
| τὴν Εὐαγόρου βασιλείαν τῶν οἴκοι πολιτειῶν. | η βασιλεία του Ευαγόρα από τα πολιτεύματα της πατρίδας τους. |
| Ὧν τοὺς μὲν ἄλλους ὀνομαστὶ διελθεῖν πολὺ ἂν ἔργον εἴη· | Το να αναφέρω κατ᾽ όνομα όλους τους άλλους θα ήταν πολύ δύσκολο έργο· |
| Κόνωνα δὲ τὸν διὰ πλείστας ἀρετὰς πρωτεύσαντα τῶν Ἑλλήνων | τον Κόνωνα όμως, που υπερείχε των άλλων Ελλήνων για τις πάρα πολλές αρετές του, |
| τίς οὐκ οἶδεν, | ποιος δεν γνωρίζει |
| ὅτι δυστυχησάσης τῆς πόλεως | ότι, όταν δυστύχησε η πόλη του, |
| ἐξ ἁπάντων ἐκλεξάμενος | αφού διάλεξε ανάμεσα σε όλους |
| ὡς Εὐαγόραν ἦλθε, | ήρθε κοντά στον Ευαγόρα, |
| νομίσας καὶ τῷ σώματι βεβαιοτάτην εἶναι | επειδή πίστεψε ότι και για τη σωματική του ασφάλεια πιο σίγουρο ήταν |
| τὴν παρ᾽ ἐκείνῳ καταφυγὴν | το καταφύγιο κοντά σε εκείνον |
| καὶ τῇ πόλει τάχιστ᾽ ἂν αὐτὸν γενέσθαι βοηθόν; | και ότι πολύ γρήγορα θα μπορούσε να γίνει βοηθός στην πόλη του; |
Το νοηματικό περιεχόμενο
Το απόσπασμα οργανώνεται γύρω από δύο τεκμήρια που αποδεικνύουν τον χαρακτήρα και τη δικαιοσύνη του Ευαγόρα:
1. Η προτίμηση πολλών Ελλήνων να εγκατασταθούν στην Κύπρο
Πολλοί «καλοὶ κἀγαθοὶ» Έλληνες εγκατέλειψαν την πατρίδα τους και ήρθαν να ζήσουν στην Κύπρο, γιατί θεωρούσαν τη βασιλεία του Ευαγόρα:
- κουφοτέραν — λιγότερο πιεστική, πιο ήπια από τα καθεστώτα της πατρίδας τους,
- νομιμωτέραν — πιο σύννομη, πιο δίκαιη.
Αυτό αποτελεί έμμεση, αλλά ισχυρή, μαρτυρία: άνθρωποι που είχαν επιλογή προτίμησαν οικειοθελώς να ζήσουν κάτω από την εξουσία του Ευαγόρα.
2. Η περίπτωση του Κόνωνα
Ο Κόνων, ο πιο διακεκριμένος στρατηγός των Ελλήνων («τὸν διὰ πλείστας ἀρετὰς πρωτεύσαντα τῶν Ἑλλήνων»), όταν η πατρίδα του (η Αθήνα) βρέθηκε σε δυσχερή θέση, διάλεξε ανάμεσα σε όλους τον Ευαγόρα ως καταφύγιο. Δύο ήταν οι λόγοι της επιλογής του:
- πίστευε ότι κοντά στον Ευαγόρα θα είχε τη μεγαλύτερη σωματική ασφάλεια («βεβαιοτάτην… καταφυγήν»),
- πίστευε ότι από εκεί θα μπορούσε γρηγορότερα να βοηθήσει την πατρίδα του («τάχιστ᾽ ἂν αὐτὸν γενέσθαι βοηθόν»).
Το γεγονός ότι ένας τόσο τιμημένος και έμπειρος άνδρας επέλεξε τον Ευαγόρα ανάμεσα σε όλους τους δυνατούς προστάτες αποτελεί, κατά τον Ισοκράτη, αδιάψευστη απόδειξη της αξιοπιστίας και της δύναμης του Κύπριου βασιλιά.
Ο Ισοκράτης χρησιμοποιεί εδώ τη μέθοδο του τεκμηρίου εκ των έργων: αντί να εξυμνήσει αφηρημένα τις αρετές του Ευαγόρα, παραθέτει συγκεκριμένα, επαληθεύσιμα γεγονότα (τη μαζική μετανάστευση Ελλήνων στην Κύπρο και την επιλογή του Κόνωνα) που τεκμηριώνουν έμπρακτα τον ισχυρισμό του. Αυτή η τεχνική ενισχύει την πειστικότητα του εγκωμίου, καθώς δεν βασίζεται μόνο σε υποκειμενικές κρίσεις αλλά σε πράξεις τρίτων προσώπων που επιβεβαιώνουν την αξία του εγκωμιαζόμενου.
Η ρητορική ερώτηση «τίς οὐκ οἶδεν;»
Η φράση «τίς οὐκ οἶδεν;» («ποιος δεν γνωρίζει;») είναι μια χαρακτηριστική ρητορική ερώτηση. Δεν αναμένει πραγματική απάντηση, αλλά υπονοεί ότι η υπόθεση (η προσφυγή του Κόνωνα στον Ευαγόρα) είναι τόσο γνωστή και αναμφισβήτητη, ώστε κανείς δεν θα μπορούσε να την αγνοεί ή να την αμφισβητήσει. Με αυτόν τον τρόπο ο ρήτορας:
- ενισχύει την αξιοπιστία του επιχειρήματός του, εμφανίζοντάς το ως κοινώς αποδεκτό γεγονός,
- εμπλέκει συναισθηματικά τον ακροατή/αναγνώστη, καλώντας τον σιωπηρά να συμφωνήσει,
- αποφεύγει την ανάγκη περαιτέρω απόδειξης, αφού το γεγονός θεωρείται αυτονόητο.
Λεξιλογικός πίνακας
| Αρχαία λέξη | Ερμηνεία |
|---|---|
| τρόπος | ο χαρακτήρας |
| ὁσιότης | η δικαιοσύνη, η ευσέβεια |
| ἀπολείπω | εγκαταλείπω |
| ἡγοῦμαι | νομίζω |
| κοῦφος, -η, -ον (συγκρ. κουφότερος) | εύκολος, ελαφρός· (συγκριτικός) λιγότερο πιεστικός |
| ὀνομαστί (ὀνομαστί) | ονομαστικά, κατ᾽ όνομα |
| πολὺ ἂν ἔργον εἴη διελθεῖν | θα ήταν πολύ δύσκολο να αναφέρω/να εξιστορήσω |
| οἶδα | γνωρίζω |
| ἐκλέγομαι | εκλέγω, διαλέγω για τον εαυτό μου |
Η αναφορά στον Κόνωνα δεν είναι τυχαία επιλογή του Ισοκράτη. Ο Κόνων, μετά τη συντριπτική ήττα του αθηναϊκού στόλου στους Αιγός Ποταμούς το 405 π.Χ., κατέφυγε στην αυλή του Ευαγόρα στη Σαλαμίνα της Κύπρου. Από εκεί, με την υποστήριξη του Κύπριου βασιλιά και αργότερα του Πέρση βασιλιά, ανασυγκρότησε ναυτική δύναμη και το 394 π.Χ. συνέτριψε τον σπαρτιατικό στόλο στη ναυμαχία της Κνίδου, βοηθώντας έτσι αποφασιστικά την πατρίδα του, ακριβώς όπως προέβλεπε το κείμενο («τάχιστ᾽ ἂν αὐτὸν γενέσθαι βοηθόν»). Το ιστορικό αυτό γεγονός επιβεβαιώνει εκ των υστέρων την ορθότητα της επιλογής του Κόνωνα και ενισχύει τη ρητορική δύναμη του επιχειρήματος του Ισοκράτη.
Η έννοια της φιλανθρωπίας στο κείμενο
Το Κείμενο 2 συνδέεται θεματικά με την ενότητα «Η φιλανθρωπία», καθώς παρουσιάζει μια διαφορετική, έμμεση εκδήλωση φιλάνθρωπης στάσης: δεν περιγράφεται εδώ κάποια συγκεκριμένη πράξη περίθαλψης ή φροντίδας (όπως σε άλλα κείμενα του Ευαγόρα), αλλά η γενικότερη φήμη δικαιοσύνης και ηπιότητας του βασιλιά, η οποία:
- προσελκύει ανθρώπους από άλλες πόλεις να εγκατασταθούν εκεί ελεύθερα και οικειοθελώς,
- καθιστά τον Ευαγόρα ελκυστικό καταφύγιο ακόμη και για επιφανείς και ισχυρούς άνδρες, όπως ο Κόνων.
Η φιλανθρωπία, δηλαδή, εκδηλώνεται εδώ ως πολιτική αρετή: ο δίκαιος και ήπιος τρόπος διακυβέρνησης λειτουργεί ως έμπρακτη απόδειξη ανθρωπιάς, αφού δημιουργεί ασφάλεια και εμπιστοσύνη σε όσους αναζητούν προστασία.
Ανακεφαλαίωση
Στο απόσπασμα Εὐαγόρας 51-52 ο Ισοκράτης τεκμηριώνει τον χαρακτήρα και τη δικαιοσύνη του βασιλιά Ευαγόρα μέσα από δύο συγκεκριμένα παραδείγματα: την οικειοθελή εγκατάσταση πολλών Ελλήνων στην Κύπρο, λόγω της ήπιας και νόμιμης διακυβέρνησής του, και την επιλογή του διάσημου στρατηγού Κόνωνα να καταφύγει κοντά του μετά τη δυστυχία της πατρίδας του. Η ρητορική ερώτηση «τίς οὐκ οἶδεν;» ενισχύει την πειστικότητα του επιχειρήματος, παρουσιάζοντας το γεγονός ως αδιαμφισβήτητο. Το κείμενο συνδέεται με τη θεματική της φιλανθρωπίας, καθώς αναδεικνύει τη δικαιοσύνη και την ηπιότητα του ηγεμόνα ως μορφή έμπρακτης ανθρωπιάς που εμπνέει εμπιστοσύνη και προσελκύει ανθρώπους.