Συντακτικό: Το Κατηγορούμενο
Τι είναι το κατηγορούμενο 🎯
Κατηγορούμενο ονομάζεται η λέξη (συνήθως ουσιαστικό ή επίθετο) που φανερώνει ποιο γνώρισμα, δηλαδή ποια ιδιότητα, αποδίδεται στο υποκείμενο.
Το κατηγορούμενο δεν στέκεται μόνο του μέσα στην πρόταση· χρειάζεται πάντα ένα ρήμα που να «συνδέει» νοηματικά το υποκείμενο με αυτό. Το ρήμα αυτό ονομάζεται συνδετικό ρήμα (ή ρήμα-σύνδεσμος), ακριβώς επειδή η βασική του λειτουργία δεν είναι να δηλώσει μια ενέργεια, αλλά να «ενώσει» το υποκείμενο με το γνώρισμα που του αποδίδεται.
Κατηγορούμενο είναι η λέξη που δηλώνει ιδιότητα ή γνώρισμα του υποκειμένου (ή, σε άλλες περιπτώσεις, άλλης λέξης της πρότασης) και συνδέεται με αυτό μέσω ενός συνδετικού ρήματος. Το κατηγορούμενο βρίσκεται πάντοτε στην ίδια πτώση με τη λέξη στην οποία αναφέρεται (συνήθως στην ονομαστική, όπως και το υποκείμενο).
Το συνδετικό ρήμα 🔗
Συνδετικό ρήμα λέγεται το ρήμα που ενώνει το υποκείμενο με το κατηγορούμενο. Τα πιο συνηθισμένα συνδετικά ρήματα της αρχαίας ελληνικής είναι:
| Συνδετικό ρήμα | Σημασία |
|---|---|
| εἰμί | είμαι |
| γίγνομαι | γίνομαι |
| ὑπάρχω | υπάρχω, είμαι |
| πέφυκα | είμαι από τη φύση μου |
| φαίνομαι | φαίνομαι |
| δοκῶ | φαίνομαι, νομίζομαι |
| καλοῦμαι, ὀνομάζομαι, λέγομαι | ονομάζομαι |
| αἱροῦμαι, ἀποδείκνυμαι, καθίσταμαι | εκλέγομαι, ανακηρύσσομαι, καθίσταμαι |
| διατελῶ | εξακολουθώ να είμαι, παραμένω |
| ἡγοῦμαι, νομίζω (με κατηγορούμενο) | θεωρώ κάτι ως |
Το ρήμα εἰμί είναι το πιο «καθαρό» συνδετικό ρήμα της αρχαίας ελληνικής, γιατί δεν προσθέτει καμία δική του σημασία στην πρόταση παρά μόνο ενώνει το υποκείμενο με το κατηγορούμενο. Γι' αυτό λέγεται και ρήμα-σύνδεσμος. Αντίθετα, ρήματα όπως το γίγνομαι ή το καθίσταμαι προσθέτουν και μια επιπλέον σημασία (τη μεταβολή, το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας), γι' αυτό ονομάζονται και ρήματα με σημασία εξέλιξης ή κατάληξης.
Κατηγορούμενο του υποκειμένου
Η πιο συνηθισμένη περίπτωση είναι το κατηγορούμενο να αναφέρεται στο υποκείμενο της πρότασης. Σε αυτή την περίπτωση:
- Το υποκείμενο βρίσκεται σε πτώση ονομαστική.
- Το κατηγορούμενο βρίσκεται και αυτό σε πτώση ονομαστική, αφού συμφωνεί με το υποκείμενο.
- Ανάμεσά τους μεσολαβεί πάντα ένα συνδετικό ρήμα.
Παραδείγματα δομής (υποκείμενο – συνδετικό ρήμα – κατηγορούμενο):
| Πρόταση | Υποκείμενο | Συνδετικό ρήμα | Κατηγορούμενο |
|---|---|---|---|
| Ὁ πόλεμος αἴτιος πολλῶν κακῶν ἐστι. | ὁ πόλεμος | ἐστι | αἴτιος |
| Ἐγὼ καὶ σὺ φίλοι ἐσμέν. | ἐγὼ καὶ σύ | ἐσμέν | φίλοι |
| Κῦρος βασιλεὺς ἐγένετο. | Κῦρος | ἐγένετο | βασιλεύς |
| Ἡρακλῆς τῆς Ἑλλάδος εὐεργέτης κατέστη. | Ἡρακλῆς | κατέστη | εὐεργέτης |
| Ἀνυπόδητος καὶ ἀχίτων διατελεῖς. | (σύ, εννοούμενο) | διατελεῖς | ἀνυπόδητος, ἀχίτων |
| Ξενοφῶν ᾑρέθη ἄρχων. | Ξενοφῶν | ᾑρέθη | ἄρχων |
| Δερκυλίδας ἐπεκαλεῖτο Σίσυφος. | Δερκυλίδας | ἐπεκαλεῖτο | Σίσυφος |
Στο παράδειγμα «Ὁ πόλεμος αἴτιος πολλῶν κακῶν ἐστι», δηλαδή ο πόλεμος είναι αιτία πολλών κακών, το επίθετο αἴτιος δεν δηλώνει ενέργεια· δηλώνει μια ιδιότητα που αποδίδεται στο «ὁ πόλεμος» μέσω του συνδετικού ρήματος ἐστι (γ΄ ενικό του εἰμί).
Στο παράδειγμα «Κῦρος βασιλεὺς ἐγένετο», δηλαδή ο Κύρος έγινε βασιλιάς, το ουσιαστικό βασιλεύς είναι το κατηγορούμενο που αποδίδεται στο υποκείμενο Κῦρος μέσω του συνδετικού ρήματος ἐγένετο (γ΄ ενικό αορίστου β΄ του γίγνομαι).
Στο παράδειγμα «Δερκυλίδας ἐπεκαλεῖτο Σίσυφος», δηλαδή ο Δερκυλίδας αποκαλούνταν Σίσυφος, το κύριο όνομα Σίσυφος λειτουργεί ως κατηγορούμενο στο υποκείμενο Δερκυλίδας.
Ποιες λέξεις μπορεί να είναι κατηγορούμενο
Το κατηγορούμενο, όπως ακριβώς και το υποκείμενο, δεν είναι πάντα μονολεκτικό ουσιαστικό. Μπορεί να είναι:
- Ουσιαστικό — π.χ. Κῦρος βασιλεὺς ἐγένετο.
- Επίθετο — π.χ. Ὁ πόλεμος αἴτιος πολλῶν κακῶν ἐστι.
- Κύριο όνομα, όταν δηλώνει το πώς αποκαλείται ή ονομάζεται κάποιος — π.χ. Δερκυλίδας ἐπεκαλεῖτο Σίσυφος.
- Δύο ή περισσότερες ομοιόπτωτες λέξεις στο ίδιο υποκείμενο — π.χ. Ἀνυπόδητος καὶ ἀχίτων διατελεῖς, όπου έχουμε δύο κατηγορούμενα («ἀνυπόδητος» και «ἀχίτων») στο ίδιο (εννοούμενο) υποκείμενο.
- Μετοχή, αντωνυμία ή και ολόκληρη πρόταση, σε ειδικές περιπτώσεις, με τον ίδιο τρόπο που και το υποκείμενο μπορεί να έχει ποικίλη μορφή.
Πώς εντοπίζω το κατηγορούμενο σε μια πρόταση
Για να εντοπίσει κανείς σωστά το κατηγορούμενο, χρειάζεται να ακολουθήσει τα εξής βήματα:
- Εντοπίζω το ρήμα της πρότασης.
- Ελέγχω αν είναι συνδετικό (εἰμί, γίγνομαι, καθίσταμαι, φαίνομαι, καλοῦμαι κ.λπ.) — δηλαδή αν δεν έχει πλήρη σημασία δράσης, αλλά απλώς «συνδέει».
- Εντοπίζω το υποκείμενο του ρήματος (σε ονομαστική πτώση).
- Ψάχνω για μια λέξη ή φράση που αποδίδει ιδιότητα ή γνώρισμα στο υποκείμενο, στην ίδια πτώση με αυτό· αυτή είναι το κατηγορούμενο.
Το κατηγορούμενο δεν πρέπει να συγχέεται με το αντικείμενο. Το αντικείμενο δέχεται την ενέργεια ενός μεταβατικού ρήματος και συνήθως βρίσκεται σε αιτιατική, γενική ή δοτική πτώση. Το κατηγορούμενο, αντίθετα, δεν δηλώνει ενέργεια αλλά ιδιότητα και βρίσκεται στην ίδια πτώση με τη λέξη στην οποία αναφέρεται (συχνότατα στην ονομαστική, όταν αναφέρεται στο υποκείμενο).
Η δομή υποκείμενο – συνδετικό ρήμα – κατηγορούμενο
Η δομή αυτή είναι θεμελιώδης για την κατανόηση πολλών προτάσεων της αρχαίας ελληνικής. Σχηματικά:
Εφαρμογή του σχήματος στο «Ξενοφῶν ᾑρέθη ἄρχων»: Ξενοφῶν (υποκείμενο, ονομαστική) — ᾑρέθη (συνδετικό ρήμα, «εκλέχθηκε») — ἄρχων (κατηγορούμενο, ονομαστική) → «Ο Ξενοφώντας εκλέχθηκε άρχοντας».
Ανακεφαλαίωση
Το κατηγορούμενο είναι η λέξη (ουσιαστικό, επίθετο, κύριο όνομα ή και περισσότερες ομοιόπτωτες λέξεις) που αποδίδει ένα γνώρισμα ή μια ιδιότητα στο υποκείμενο μιας πρότασης. Η σύνδεσή του με το υποκείμενο γίνεται πάντοτε μέσω ενός συνδετικού ρήματος (εἰμί, γίγνομαι, καθίσταμαι, φαίνομαι, καλοῦμαι, αἱροῦμαι κ.ά.), το οποίο δεν εκφράζει ενέργεια αλλά λειτουργεί ως «γέφυρα» νοήματος ανάμεσα στο υποκείμενο και το γνώρισμά του. Βασικός κανόνας: το κατηγορούμενο βρίσκεται στην ίδια πτώση με τη λέξη στην οποία αναφέρεται — συνήθως στην ονομαστική, όπως και το υποκείμενο.