Το ρήμα εἰμί στον Ενεστώτα και τον Μέλλοντα
Το ρήμα εἰμί είναι από τα σημαντικότερα ρήματα της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Χρησιμοποιείται συνεχώς — τόσο ως ανεξάρτητο ρήμα ύπαρξης όσο και ως συνδετικό ρήμα σε προτάσεις με κατηγορούμενο (π.χ. «ὁ ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν»). Ανήκει στα ρήματα σε -μι και η κλίση του θεωρείται ανώμαλη, γι' αυτό χρειάζεται να την αποστηθίσουμε προσεκτικά, τύπο προς τύπο.
Γενικά χαρακτηριστικά
Το εἰμί είναι τόσο παλιό και θεμελιώδες ρήμα, ώστε διατηρεί τύπους που ανάγονται στην ίδια ινδοευρωπαϊκή ρίζα με το αγγλικό «is» και «am» και με λατινικό «esse» / «est». Γι' αυτό μοιάζει «ανώμαλο»: δεν ακολουθεί τα τακτικά μοτίβα κλίσης, όπως συμβαίνει και στα αντίστοιχα ρήματα άλλων γλωσσών (π.χ. am/is/are, soy/eres/es).
Το εἰμί έχει:
- Ενεστώτα (δηλώνει το «είμαι» στο παρόν)
- Παρατατικό (δηλώνει το «ήμουν» στο παρελθόν — δεν εξετάζεται εδώ)
- Μέλλοντα (δηλώνει το «θα είμαι»)
Δεν διαθέτει Αόριστο ούτε Παρακείμενο με τη συνηθισμένη μορφή, γιατί εκφράζει κατάσταση (ύπαρξη), όχι στιγμιαία ενέργεια. Στα δύο χρόνια που μας ενδιαφέρουν εδώ έχει μόνο οριστική έγκλιση ως βασικό τύπο διδασκαλίας σε αυτό το επίπεδο, στην ενεργητική φωνή (το εἰμί δεν σχηματίζει παθητική φωνή, αφού δεν δηλώνει ενέργεια που μπορεί να «παθαίνεται»).
Η οριστική του Ενεστώτα
Ο Ενεστώτας του εἰμί κλίνεται ως εξής:
| Πρόσωπο | Τύπος | Μετάφραση |
|---|---|---|
| α΄ ενικού | εἰμί | (εγώ) είμαι |
| β΄ ενικού | εἶ | (εσύ) είσαι |
| γ΄ ενικού | ἐστί(ν) | (αυτός/-ή/-ό) είναι |
| α΄ πληθυντικού | ἐσμέν | (εμείς) είμαστε |
| β΄ πληθυντικού | ἐστέ | (εσείς) είστε |
| γ΄ πληθυντικού | εἰσί(ν) | (αυτοί/-ές/-ά) είναι |
Ο κανόνας-κλειδί της κλίσης του εἰμί στον Ενεστώτα:
- Το γ΄ ενικό ἐστί(ν) και το γ΄ πληθυντικό εἰσί(ν) παίρνουν το τελικό -ν (νι εφελκυστικό) όταν η επόμενη λέξη ξεκινά από φωνήεν ή όταν βρίσκονται στο τέλος πρότασης — ακριβώς όπως και σε άλλους ρηματικούς τύπους σε -σι.
- Ο τύπος ἐστί τονίζεται στην παραλήγουσα ως εγκλιτικό· ωστόσο τονίζεται κανονικά στη λήγουσα (γίνεται δηλαδή ἔστι) σε τρεις περιπτώσεις: (α) στην αρχή πρότασης ή περιόδου, (β) όταν σημαίνει «υπάρχει, είναι δυνατόν» (υπαρκτικό εἰμί), και (γ) όταν ακολουθεί τις λέξεις οὐκ, εἰ, ὡς, καί, ἀλλά, τοῦτο και μερικές ακόμη.
- Όλοι οι υπόλοιποι τύποι του Ενεστώτα (εἰμί, εἶ, ἐσμέν, ἐστέ, εἰσί) είναι επίσης εγκλιτικοί και συνήθως δεν τονίζονται μόνοι τους παρά μόνο όταν βρίσκονται στην αρχή πρότασης ή δίνεται έμφαση.
Παραδείγματα χρήσης στον Ενεστώτα
- Ἐγὼ εἰμὶ διδάσκαλος. — Εγώ είμαι δάσκαλος.
- Σὺ εἶ ἄριστος μαθητής. — Εσύ είσαι άριστος μαθητής.
- Ὁ ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν. — Ο άνθρωπος είναι δίκαιος.
- Ἡμεῖς ἐσμὲν ἄλκιμοι νεανίαι. — Εμείς είμαστε γενναίοι νέοι.
- Ὑμεῖς ἐστὲ στρατηγοί. — Εσείς είστε στρατηγοί.
- Οἱ ἄνδρες εἰσὶ πιστοὶ φίλοι. — Οι άνδρες είναι πιστοί φίλοι.
Η οριστική του Μέλλοντα
Ο Μέλλοντας του εἰμί («θα είμαι») σχηματίζεται με το θέμα ἐσ- και κλίνεται όπως τα ρήματα σε -ομαι (μέση φωνή στη μορφή, ενεργητική στη σημασία — γι' αυτό ονομάζεται και μέλλων μέσης διαθέσεως με ενεργητική σημασία):
| Πρόσωπο | Τύπος | Μετάφραση |
|---|---|---|
| α΄ ενικού | ἔσομαι | (εγώ) θα είμαι |
| β΄ ενικού | ἔσῃ (ή ἔσει) | (εσύ) θα είσαι |
| γ΄ ενικού | ἔσται | (αυτός/-ή/-ό) θα είναι |
| α΄ πληθυντικού | ἐσόμεθα | (εμείς) θα είμαστε |
| β΄ πληθυντικού | ἔσεσθε | (εσείς) θα είστε |
| γ΄ πληθυντικού | ἔσονται | (αυτοί/-ές/-ά) θα είναι |
Ο κανόνας-κλειδί της κλίσης του εἰμί στον Μέλλοντα:
- Όλοι οι τύποι του Μέλλοντα τονίζονται σταθερά στην προπαραλήγουσα ή παραλήγουσα με περισπωμένη ή οξεία ανάλογα με τον κανόνα τονισμού — π.χ. ἔσομαι (προπαραλήγουσα οξεία), ἔσται (παραλήγουσα περισπωμένη, γιατί η λήγουσα -αι λογίζεται βραχύχρονη στον τονισμό, οπότε πρέπει η λέξη να τονίζεται εκεί που θα τονιζόταν αν η λήγουσα ήταν βραχύχρονη).
- Ο τύπος του γ΄ ενικού είναι ἔσται (με -ται, όχι ἔστι!) — μην τον συγχέεις με τον Ενεστώτα ἐστί. Είναι από τα πιο συχνά λάθη των μαθητών.
- Σε αντίθεση με τον Ενεστώτα, οι τύποι του Μέλλοντα δεν είναι εγκλιτικοί: κρατούν πάντα τον δικό τους τόνο.
Παραδείγματα χρήσης στον Μέλλοντα
- Ἐγὼ ἔσομαι στρατιώτης. — Εγώ θα είμαι στρατιώτης.
- Σὺ ἔσῃ σοφός. — Εσύ θα είσαι σοφός.
- Ὁ ἄνθρωπος δίκαιος ἔσται. — Ο άνθρωπος θα είναι δίκαιος.
- Ἡμεῖς ἐσόμεθα φιλάργυροι. — Εμείς θα είμαστε φιλάργυροι.
- Ὑμεῖς ἔσεσθε τέκνα ἀγαθῶν φιλοσόφων. — Εσείς θα είστε παιδιά καλών φιλοσόφων.
- Μέτοικοι πολλοὶ ἔσονται ἐν Ἀθήναις. — Πολλοί μέτοικοι θα είναι στην Αθήνα.
Σύγκριση Ενεστώτα – Μέλλοντα (πίνακας ανασκόπησης)
| Πρόσωπο | Ενεστώτας | Μέλλοντας |
|---|---|---|
| α΄ ενικού | εἰμί | ἔσομαι |
| β΄ ενικού | εἶ | ἔσῃ / ἔσει |
| γ΄ ενικού | ἐστί(ν) | ἔσται |
| α΄ πληθυντικού | ἐσμέν | ἐσόμεθα |
| β΄ πληθυντικού | ἐστέ | ἔσεσθε |
| γ΄ πληθυντικού | εἰσί(ν) | ἔσονται |
Παρατήρησε ότι όλοι οι τύποι του Μέλλοντα ξεκινούν με το θέμα ἐσ-: αυτό είναι το αρχικό θέμα του ρήματος (το ίδιο θέμα που κρύβεται και στο ἐσ-μέν, ἐσ-τέ του Ενεστώτα). Αν θυμάσαι το θέμα ἐσ-, μπορείς να «χτίσεις» ευκολότερα όλο τον Μέλλοντα προσθέτοντας τις γνωστές μέσες καταλήξεις -ομαι, -ῃ, -ται, -όμεθα, -εσθε, -ονται.
Πρακτικές συμβουλές εκμάθησης
- Μην ξεχνάς το νι εφελκυστικό: το ἐστί και το εἰσί παίρνουν -ν όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή στο τέλος πρότασης, ακριβώς όπως συμβαίνει με άλλα ρήματα σε -σι (π.χ. λύουσιν, τιθέασιν).
- Θυμήσου τη διαφορά ἐστί (Ενεστώτας) – ἔσται (Μέλλοντας): η μία γράμμα -τι έναντι -ται είναι κρίσιμη διαφορά χρόνου.
- Το εἰμί ως συνδετικό ρήμα: όταν βλέπεις κάποιον τύπο του εἰμί ανάμεσα σε ονοματικό υποκείμενο και επίθετο/ουσιαστικό σε ονομαστική, έχεις σχεδόν σίγουρα δομή υποκειμένου–συνδετικού ρήματος–κατηγορουμένου (π.χ. «ὁ πόλεμος αἴτιος πολλῶν κακῶν ἐστι»).
- Οι τόνοι είναι σημαντικοί: επειδή οι περισσότεροι τύποι του Ενεστώτα είναι εγκλιτικοί, χρειάζεται προσοχή στο πότε παίρνουν δικό τους τόνο και πότε όχι· αντίθετα, ο Μέλλοντας έχει πάντα σταθερό τόνο.
Ανακεφαλαίωση
Το ρήμα εἰμί κλίνεται ανώμαλα και χρησιμοποιείται συχνότατα ως υπαρκτικό ή ως συνδετικό ρήμα. Στον Ενεστώτα οι τύποι είναι: εἰμί, εἶ, ἐστί(ν), ἐσμέν, ἐστέ, εἰσί(ν) — οι περισσότεροι εγκλιτικοί, με το ἐστί να παίρνει κανονικό τόνο (ἔστι) σε συγκεκριμένες περιστάσεις. Στον Μέλλοντα, με θέμα ἐσ- και μεσοπαθητικές καταλήξεις, οι τύποι είναι: ἔσομαι, ἔσῃ, ἔσται, ἐσόμεθα, ἔσεσθε, ἔσονται — με σταθερό, μη εγκλιτικό τονισμό. Η καλή αποστήθιση αυτών των δώδεκα τύπων είναι απαραίτητη βάση για την κατανόηση κάθε αρχαιοελληνικού κειμένου.