Μετοχή Ενεστώτα και Μέλλοντα του ρήματος εἰμί
Τι είναι η μετοχή και γιατί μας απασχολεί εδώ 📖
Η μετοχή είναι —όπως και στα Νέα Ελληνικά— μια λέξη που «κρατάει» τη σημασία ενός ρήματος, αλλά συμπεριφέρεται σαν επίθετο: έχει γένος, αριθμό και πτώση. Στα Νέα Ελληνικά λέμε π.χ. «ο υπάρχων νόμος», «η ούσα κατάσταση» (λόγιοι τύποι που σώζονται ως απολιθώματα!). Στα Αρχαία Ελληνικά, όμως, η μετοχή είναι πολύ πιο ζωντανός και συχνός τύπος, και το ρήμα εἰμί («είμαι, υπάρχω») σχηματίζει τη δική του μετοχή σε δύο χρόνους: στον Ενεστώτα και στον Μέλλοντα.
Η μετοχή του εἰμί μάς ενδιαφέρει ιδιαίτερα επειδή:
- Χρησιμοποιείται πάρα πολύ συχνά σε αρχαία κείμενα (π.χ. «ὁ ὤν», «τὰ ὄντα», «οἱ ἐσόμενοι»).
- Παρόλο που το εἰμί είναι ρήμα ανώμαλο στην κλίση του (δεν κλίνεται σαν τα ρήματα σε -ω), η μετοχή του ακολουθεί έναν πολύ κανονικό κανόνα κλίσης, ίδιο με αυτόν που ακολουθούν και οι μετοχές των άλλων ρημάτων.
- Πολλοί μαθητές μπερδεύουν τη μετοχή Ενεστώτα (ὤν) με τη μετοχή Μέλλοντα (ἐσόμενος), επειδή μοιάζουν αλλά προέρχονται από διαφορετικά θέματα.
Το ρήμα εἰμί είναι από τα αρχαιότερα και πιο ανώμαλα ρήματα της ελληνικής γλώσσας, με ρίζα την ινδοευρωπαϊκή *es- (την ίδια που δίνει το λατινικό esse, το αγγλικό is κ.ά.). Η μετοχή ὤν, οὖσα, ὄν διατηρείται μέχρι σήμερα σε λόγιες εκφράσεις της Νέας Ελληνικής, όπως «τα όντα» (τα πλάσματα που υπάρχουν) ή στη φιλοσοφική έκφραση «το Ον» (η ύπαρξη, η ουσία των πραγμάτων) — απ' όπου προέρχεται και η λέξη οντολογία!
1. Η μετοχή Ενεστώτα του εἰμί: ὁ ὤν, ἡ οὖσα, τὸ ὄν
Παραδείγματα από αρχαία κείμενα
Ας δούμε πρώτα τη μετοχή μέσα σε αυθεντικές προτάσεις, για να καταλάβουμε πώς λειτουργεί:
| Αρχαίο παράδειγμα | Μετάφραση |
|---|---|
| Πολλοὶ ὄντες εὐγενεῖς εἰσὶ κακοί. | Πολλοί, αν και είναι ευγενείς (ευγενικής καταγωγής), είναι κακοί. |
| Ὁ Ἡρακλῆς τέθνηκε Διὸς υἱὸς ὤν. | Ο Ηρακλής πέθανε, ενώ ήταν γιος του Δία. |
| Παιδίον ὄν ἐγίγνωσκε τῆς ὀργῆς κρατεῖν. | Παιδί ενώ ήταν (ακόμα κι ενώ ήταν παιδί), ήξερε να συγκρατεί την οργή του. |
| Ἡ τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ φαίνεται ἀθάνατος οὖσα. | Η ψυχή του ανθρώπου φαίνεται πως είναι αθάνατη (φαίνεται ότι είναι αθάνατη). |
Παρατηρούμε ότι η μετοχή ὤν / οὖσα / ὄν σημαίνει «όντας, ενώ είναι, επειδή είναι, αν και είναι» — αποδίδεται δηλαδή στα Νέα Ελληνικά συνήθως με μια δευτερεύουσα πρόταση (χρονική, αιτιολογική, εναντιωματική) ή με τη μετοχή «όντας».
Η κλίση της μετοχής Ενεστώτα
Η μετοχή Ενεστώτα του εἰμί κλίνεται και στα τρία γένη. Ενικός αριθμός:
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | ὁ ὤν | ἡ οὖσα | τὸ ὄν |
| Γενική | τοῦ ὄντος | τῆς οὔσης | τοῦ ὄντος |
| Δοτική | τῷ ὄντι | τῇ οὔσῃ | τῷ ὄντι |
| Αιτιατική | τὸν ὄντα | τὴν οὖσαν | τὸ ὄν |
| Κλητική | (ὦ) ὤν | (ὦ) οὖσα | (ὦ) ὄν |
(Οι τρεις βασικοί τύποι που πρέπει να απομνημονεύσεις καλά είναι οι ονομαστικές: ὤν, οὖσα, ὄν.)
Πληθυντικός αριθμός:
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | οἱ ὄντες | αἱ οὖσαι | τὰ ὄντα |
| Γενική | τῶν ὄντων | τῶν οὐσῶν | τῶν ὄντων |
| Δοτική | τοῖς οὖσι(ν) | ταῖς οὔσαις | τοῖς οὖσι(ν) |
| Αιτιατική | τοὺς ὄντας | τὰς οὔσας | τὰ ὄντα |
Η μετοχή Ενεστώτα του εἰμί δεν κλίνεται μόνη της με δικό της, ξεχωριστό τρόπο. Ακολουθεί τον γενικό κανόνα κλίσης όλων των μετοχών της αρχαίας ελληνικής:
- Το αρσενικό και το ουδέτερο γένος κλίνονται όπως τα αρσενικά και ουδέτερα ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης (δηλαδή σαν λέξεις με θέμα σε -ντ: ὄ-ντ-ος, ὄ-ντ-ι κ.λπ., παρόμοια με το ὁ λέων, τοῦ λέοντος).
- Το θηλυκό γένος κλίνεται όπως τα θηλυκά ουσιαστικά της Α΄ κλίσης (σαν τη λέξη ἡ γλῶσσα ή ἡ τιμή: οὔσ-ης, οὔσ-ῃ κ.λπ.).
Αυτός ο κανόνας ισχύει για τη μετοχή όλων των χρόνων της ενεργητικής φωνής και για όλα τα ρήματα, όχι μόνο για το εἰμί! Γι' αυτό, όποτε μαθαίνεις μια νέα μετοχή ενεργητικής φωνής, αρκεί να θυμάσαι: αρσενικό/ουδέτερο → Γ΄ κλίση, θηλυκό → Α΄ κλίση.
Το θέμα της μετοχής είναι στην πραγματικότητα ὀντ- (θέμα σε -ντ, όπως στα ονόματα της Γ΄ κλίσης). Στην ονομαστική ενικού αρσενικού, το -ντ στο τέλος της λέξης χάνεται και το βραχύ ο εκτείνεται αντισταθμιστικά σε ω: ὀντ-ς → ὤν. Στις υπόλοιπες πτώσεις όμως το -ντ- διατηρείται κανονικά: ὄντ-ος, ὄντ-ι, ὄντ-α. Το ίδιο ακριβώς φαινόμενο θα το ξαναδείς σε κάθε μετοχή Ενεστώτα ενεργητικής φωνής άλλων ρημάτων (π.χ. λύων → λύοντος, παιδεύων → παιδεύοντος).
2. Η μετοχή Μέλλοντα του εἰμί: ὁ ἐσόμενος, ἡ ἐσομένη, τὸ ἐσόμενον
Παραδείγματα από αρχαία κείμενα
| Αρχαίο παράδειγμα | Μετάφραση |
|---|---|
| Ὁ ὢν καὶ ὁ ἐσόμενος. | Αυτός που είναι και αυτός που θα είναι (ο παρών και ο μελλοντικός). |
| Ἐγίγνωσκε τὴν εἰσβολὴν ἐσομένην. | Ήξερε (προέβλεπε) την εισβολή που θα γινόταν (τη μελλοντική εισβολή). |
| Ἐλπίζομέν τι ἀγαθὸν ἐσόμενον ἢ κακὸν μὴ ἐσόμενον. | Ελπίζουμε κάτι καλό να συμβεί στο μέλλον ή κάτι κακό να μη συμβεί. |
Η μετοχή Μέλλοντα δηλώνει κάτι που πρόκειται να συμβεί / να υπάρξει στο μέλλον — αποδίδεται στα Νέα Ελληνικά με «αυτός/αυτή/αυτό που θα είναι» ή με δευτερεύουσα πρόταση μέλλοντα.
Η κλίση της μετοχής Μέλλοντα
Η μετοχή Μέλλοντα του εἰμί σχηματίζεται από το θέμα ἐσο- (το ίδιο θέμα του Μέλλοντα εἰμί → ἔσομαι) + την κατάληξη -μενος, -μένη, -μενον, δηλαδή κλίνεται ακριβώς όπως ένα συνηθισμένο επίθετο σε -ος, -η, -ον (όπως καλός-καλή-καλόν). Ενικός αριθμός:
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | ὁ ἐσόμενος | ἡ ἐσομένη | τὸ ἐσόμενον |
| Γενική | τοῦ ἐσομένου | τῆς ἐσομένης | τοῦ ἐσομένου |
| Δοτική | τῷ ἐσομένῳ | τῇ ἐσομένῃ | τῷ ἐσομένῳ |
| Αιτιατική | τὸν ἐσόμενον | τὴν ἐσομένην | τὸ ἐσόμενον |
| Κλητική | (ὦ) ἐσόμενε | (ὦ) ἐσομένη | (ὦ) ἐσόμενον |
Πληθυντικός αριθμός:
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | οἱ ἐσόμενοι | αἱ ἐσόμεναι | τὰ ἐσόμενα |
| Γενική | τῶν ἐσομένων | τῶν ἐσομένων | τῶν ἐσομένων |
| Δοτική | τοῖς ἐσομένοις | ταῖς ἐσομέναις | τοῖς ἐσομένοις |
| Αιτιατική | τοὺς ἐσομένους | τὰς ἐσομένας | τὰ ἐσόμενα |
Πρόσεξε πολύ αυτό το σημείο, γιατί είναι η πιο συνηθισμένη παγίδα: η μετοχή Μέλλοντα του εἰμί δεν κλίνεται σαν τη μετοχή Ενεστώτα. Κλίνεται σαν τα τριγενή επίθετα σε -ος, -η, -ον (τύπου καλός, καλή, καλόν ή σοφός, σοφή, σοφόν):
- αρσενικό → Β΄ κλίση (ὁ ἐσόμεν-ος, τοῦ ἐσομέν-ου…)
- θηλυκό → Α΄ κλίση σε -η (ἡ ἐσομέν-η, τῆς ἐσομέν-ης…)
- ουδέτερο → Β΄ κλίση (τὸ ἐσόμεν-ον, τοῦ ἐσομέν-ου…)
Ο κανόνας «αρσενικό/ουδέτερο = Γ΄ κλίση, θηλυκό = Α΄ κλίση» ισχύει μόνο για τη μετοχή Ενεστώτα (και ανάλογα και για τη μετοχή Μέλλοντα/Αορίστου των συνηθισμένων ρημάτων σε -ω, που λήγει σε -ων, -ουσα, -ον, π.χ. λύσων-λύσουσα-λῦσον). Το εἰμί, όμως, έχει τη δική του ξεχωριστή μετοχή Μέλλοντα σε -όμενος, που μοιάζει μορφολογικά με μετοχή Μέσης φωνής, και γι' αυτό κλίνεται σαν κοινό επίθετο σε -ος, -η, -ον.
3. Σύγκριση: Ενεστώτας vs. Μέλλοντας — να μην τους μπερδεύεις
| Μετοχή Ενεστώτα | Μετοχή Μέλλοντα | |
|---|---|---|
| Θέμα | ὀντ- (από το εἰμί) | ἐσο- (από το ἔσομαι, μέλλοντας του εἰμί) |
| Αρσενικό (ονομ. εν.) | ὤν | ἐσόμενος |
| Θηλυκό (ονομ. εν.) | οὖσα | ἐσομένη |
| Ουδέτερο (ονομ. εν.) | ὄν | ἐσόμενον |
| Τρόπος κλίσης αρσ./ουδ. | Γ΄ κλίση (θέμα σε -ντ) | Β΄ κλίση (σε -ος, -ον) |
| Τρόπος κλίσης θηλ. | Α΄ κλίση (σε -α: οὔσης) | Α΄ κλίση (σε -η: ἐσομένης) |
| Σημασία | όντας, ενώ/επειδή/αν και είναι | αυτός/-ή/-ό που θα είναι, όντας πρόκειται να είναι |
Θυμήσου: η μετοχή Μέλλοντα ἐσόμενος μοιάζει —και ηχητικά και μορφολογικά— με το ἔσομαι (α΄ ενικό πρόσωπο Μέλλοντα του εἰμί, «θα είμαι»). Αν θυμηθείς το «ἔσομαι» θα θυμηθείς αμέσως και το θέμα ἐσο- της μετοχής. Αντίθετα, η μετοχή Ενεστώτα ὤν δεν μοιάζει καθόλου με το α΄ ενικό ενεστώτα (εἰμί) — είναι από τους λεγόμενους ανώμαλους τύπους που πρέπει απλώς να τους αποστηθίσεις.
4. Ο γενικός κανόνας κλίσης μετοχών (υπενθύμιση – ισχύει παντού)
Επειδή το φαινόμενο αυτό θα το συναντήσεις ξανά και ξανά σε κάθε ρήμα που θα διδαχθείς, ας το δούμε ως έναν ενιαίο, γενικό κανόνα:
Σε όλους τους χρόνους (Ενεστώτα, Μέλλοντα, Αόριστο) της ενεργητικής φωνής:
- Το αρσενικό και το ουδέτερο γένος της μετοχής κλίνονται όπως τα αρσενικά και ουδέτερα ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης (π.χ. λύων, λύοντος… όπως ὁ λέων, λέοντος).
- Το θηλυκό γένος της μετοχής κλίνεται όπως τα θηλυκά ουσιαστικά της Α΄ κλίσης (π.χ. λύουσα, λυούσης… όπως ἡ γλῶσσα, γλώσσης).
- Η μετοχή Αορίστου (σε οποιαδήποτε φωνή) δεν έχει αναδιπλασιασμό (αυτό είναι χαρακτηριστικό μόνο του Παρακειμένου), ακριβώς όπως συμβαίνει και στην Οριστική Αορίστου.
Το εἰμί ακολουθεί πιστά αυτόν τον κανόνα στη μετοχή Ενεστώτα (ὤν/οὖσα/ὄν), αλλά ξεφεύγει από αυτόν στη μετοχή Μέλλοντα (ἐσόμενος/ἐσομένη/ἐσόμενον), η οποία κλίνεται σαν απλό τριγενές επίθετο σε -ος, -η, -ον.
5. Πώς να αναγνωρίζεις τη μετοχή του εἰμί σε ένα κείμενο
Για να αναγνωρίσεις σωστά έναν τύπο μετοχής του εἰμί, ακολούθησε αυτά τα βήματα:
- Δες την κατάληξη. Αν βλέπεις ὤν / ὄντος / ὄντι / ὄντα / οὖσα / οὔσης ή τον πληθυντικό ὄντες / ὄντων / οὖσι(ν), πρόκειται για μετοχή Ενεστώτα.
- Αν βλέπεις ἐσόμενος / ἐσομένου / ἐσομένῳ / ἐσομένην κ.λπ., πρόκειται για μετοχή Μέλλοντα.
- Εντόπισε το γένος, τον αριθμό και την πτώση από την κατάληξη, χρησιμοποιώντας τους παραπάνω πίνακες.
- Θυμήσου τη σημασία: Ενεστώτας = «όντας, ενώ είναι» (κάτι που ισχύει τώρα)· Μέλλοντας = «αυτός που θα είναι» (κάτι που πρόκειται να συμβεί στο μέλλον).
Ο τύπος ὄν (ουδέτερο μετοχής Ενεστώτα) μοιάζει γραφικά με άλλες μικρές λέξεις της αρχαίας — π.χ. το άρθρο τόν (αιτιατική αρσενικού του άρθρου) ή τον σύνδεσμο οὖν («λοιπόν»). Πρόσεξε τα πνεύματα και τους τόνους: το ὄν (μετοχή, ψιλή + οξεία) διαφέρει από το οὖν (περισπωμένη, δασεία). Η προσεκτική ανάγνωση των διακριτικών σημαδιών (τόνοι, πνεύματα) είναι απαραίτητη για τη σωστή αναγνώριση!
Ανακεφαλαίωση ✅
- Το ρήμα εἰμί σχηματίζει μετοχή σε δύο χρόνους: Ενεστώτα (ὁ ὤν, ἡ οὖσα, τὸ ὄν) και Μέλλοντα (ὁ ἐσόμενος, ἡ ἐσομένη, τὸ ἐσόμενον).
- Η μετοχή Ενεστώτα σημαίνει «όντας, ενώ/επειδή/αν και είναι» και κλίνεται με το αρσενικό/ουδέτερο σαν ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης (θέμα σε -ντ: ὄντος, ὄντι…) και το θηλυκό σαν ουσιαστικό της Α΄ κλίσης (οὔσης, οὔσῃ…).
- Η μετοχή Μέλλοντα σημαίνει «αυτός που θα είναι» και κλίνεται σαν απλό τριγενές επίθετο σε -ος, -η, -ον (ἐσομένου, ἐσομένης, ἐσομένῳ…) — δεν ακολουθεί τον κανόνα Γ΄/Α΄ κλίσης.
- Ο γενικός κανόνας «αρσενικό/ουδέτερο μετοχής = Γ΄ κλίση, θηλυκό μετοχής = Α΄ κλίση» ισχύει σε όλους τους χρόνους της ενεργητικής φωνής των περισσότερων ρημάτων, αλλά το εἰμί κάνει εξαίρεση στον Μέλλοντα.
- Η σωστή αναγνώριση στηρίζεται στην κατάληξη (θέμα ὀντ- για Ενεστώτα, θέμα ἐσο- για Μέλλοντα) και στην προσεκτική ανάγνωση τόνων και πνευμάτων.