Μετοχή Ενεστώτα, Μέλλοντα και Αορίστου βαρύτονων ρημάτων ενεργητικής και μέσης φωνής — σχηματισμός

Τι είναι η μετοχή και γιατί μας ενδιαφέρει 🧩

Η μετοχή είναι ένας από τους πιο ιδιαίτερους τύπους του ρήματος: μετέχει ταυτόχρονα στη φύση του ρήματος και στη φύση του ονόματος (επιθέτου). Γι' αυτό λέγεται «μετοχή» — μετέχει και στα δύο.

Κάτι ανάλογο έχουμε και στη Νέα Ελληνική Γλώσσα, όταν λέμε:

«Το τρέχον έτος» (= το έτος που τρέχει τώρα)
«Ο υπάρχων νόμος»
«Οι ενδιαφερόμενοι πολίτες»

Αυτές οι λέξεις (τρέχον, υπάρχων, ενδιαφερόμενοι) είναι απολιθωμένες μετοχές αρχαίας προέλευσης, που έχουν περάσει στη σημερινή μας γλώσσα ως επίθετα. Στα Νέα Ελληνικά, όμως, η μετοχή ενεργητικής φωνής είναι άκλιτη (π.χ. «τρέχοντας», «περπατώντας» — μία μόνο κατάληξη σε -οντας, για όλα τα γένη, όλες τις πτώσεις).

Η βασική διαφορά Αρχαίας – Νέας Ελληνικής

Στην Αρχαία Ελληνική η μετοχή ενεργητικής φωνής δεν είναι άκλιτη· ανήκει στα κλιτά μέρη του λόγου και κλίνεται σε πτώσεις, γένη και αριθμούς, ακριβώς όπως ένα επίθετο. Η μετοχή μέσης φωνής είναι κλιτή και στις δύο γλώσσες, αλλά με διαφορετικές καταλήξεις από τη σημερινή.

Η μετοχή, επομένως, «δανείζεται» ιδιότητες και από τις δύο πλευρές:

Παίρνει από το ρήμα	Παίρνει από το όνομα
φωνή (ενεργητική / μέση)	γένος (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο)
διάθεση	αριθμό (ενικός, πληθυντικός)
χρόνο (ενεστώτας, μέλλοντας, αόριστος κ.ά.)	πτώση (ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική)

Στην υποενότητα αυτή θα μάθουμε πώς σχηματίζεται η μετοχή Ενεστώτα, Μέλλοντα και Αορίστου των βαρύτονων ρημάτων (δηλαδή των ρημάτων σε -ω, που δεν τονίζονται στη λήγουσα — σε αντίθεση με τα ρήματα σε -έω, -άω κ.λπ. που λέγονται περισπώμενα), στην ενεργητική και στη μέση φωνή.

Ο γενικός τύπος σχηματισμού 🔧

Η μετοχή, όπως κάθε κλιτός τύπος του ρήματος, σχηματίζεται από το θέμα του ρήματος (στον κατάλληλο χρόνο) και μια ειδική κατάληξη μετοχής:

Βασικός τύπος σχηματισμού της μετοχής

Μετοχή = θέμα ρήματος (στον αντίστοιχο χρόνο) + κατάληξη μετοχής

Παράδειγμα: θέμα λυ- (του ρήματος λύω) + κατάληξη -ων → ὁ λύ-ων

Η κατάληξη είναι αυτή που δηλώνει χρόνο, φωνή, γένος — και στη συνέχεια, όταν κλίνουμε τη μετοχή σε όλες τις πτώσεις, δηλώνει και πτώση και αριθμό. Θα δούμε αναλυτικά τις καταλήξεις για κάθε χρόνο και φωνή.

Α. Μετοχή ενεργητικής φωνής

Οι καταλήξεις της μετοχής ενεργητικής φωνής

Οι καταλήξεις που ακολουθούν προστίθενται στο κατάλληλο θέμα — στο θέμα του ενεστώτα για τη μετοχή Ενεστώτα, στο θέμα του μέλλοντα για τη μετοχή Μέλλοντα, στο θέμα του αορίστου για τη μετοχή Αορίστου.

Χρόνος	Κατάληξη μετοχής (Αρσ. / Θηλ. / Ουδ.)	Παράδειγμα (ρήμα λύω)
Ενεστώτας	-ων, -ουσα, -ον	ὁ λύων, ἡ λύουσα, τὸ λῦον
Μέλλοντας	-σων, -σουσα, -σον	ὁ λύσων, ἡ λύσουσα, τὸ λῦσον
Αόριστος	-σας, -σασα, -σαν	ὁ λύσας, ἡ λύσασα, τὸ λῦσαν

Η ομοιότητα των τριών χρόνων

Παρατήρησε ότι και οι τρεις χρόνοι έχουν την ίδια «λογική»: το αρσενικό λήγει σε -ν, το θηλυκό σε -α (μετά από -ουσ- ή -σασ-), το ουδέτερο σε σκέτο -ν χωρίς φωνήεν πριν, με έκταση του φωνήεντος του θέματος. Ο Μέλλοντας και ο Αόριστος «φορτώνουν» απλώς ένα -σ- πριν από τις καταλήξεις του Ενεστώτα (-σων/-σουσα/-σον για τον Μέλλοντα, -σας/-σασα/-σαν για τον Αόριστο), γιατί κι αυτοί οι χρόνοι σχηματίζονται με το χαρακτηριστικό σίγμα.

Σχηματισμός με βάση τον χαρακτήρα του ρήματος (βαρύτονα ρήματα)

Τα βαρύτονα ρήματα μπορεί να έχουν χαρακτήρα (τελευταίο γράμμα του θέματος) φωνήεν ή σύμφωνο (ουρανικό, χειλικό, οδοντικό κ.λπ.). Όταν σχηματίζουμε τον Μέλλοντα και τον Αόριστο, το -σ- της κατάληξης συναντά τον χαρακτήρα του ρήματος και γίνονται οι γνωστές φωνηεντικές/συμφωνικές αλλοιώσεις που έχεις ήδη μάθει από την οριστική:

Χαρακτήρας ρήματος	Παράδειγμα ρήματος	Μέλλοντας (θέμα)	Αόριστος (θέμα)
ουρανικός (κ, γ, χ)	διώκ-ω	διώξ-	ἐδίωξ-
χειλικός (π, β, φ)	πέμπ-ω	πέμψ-	ἔπεμψ-
οδοντικός (τ, δ, θ)	πείθ-ω	πείσ-	ἔπεισ-
φωνήεν/δίφθογγος	λύ-ω, κελεύ-ω	λυσ-, κελευσ-	ἐλυσ-, ἐκελευσ-

Έτσι, το θέμα του μέλλοντα ή του αορίστου (χωρίς την αύξηση, αφού η μετοχή δεν παίρνει αύξηση) παίρνει απλώς τις καταλήξεις -σων/-σουσα/-σον (Μέλλοντας) ή -σας/-σασα/-σαν (Αόριστος).

Αναλυμένα παραδείγματα σχηματισμού

Ας δούμε αναλυτικά πώς σχηματίζονται οι μετοχές ενεργητικής φωνής μερικών βαρύτονων ρημάτων:

Ρήμα πιστεύω (θέμα πιστευ-)

Χρόνος	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ενεστώτας	ὁ πιστεύων	ἡ πιστεύουσα	τὸ πιστεῦον
Μέλλοντας	ὁ πιστεύσων	ἡ πιστεύσουσα	τὸ πιστεῦσον
Αόριστος	ὁ πιστεύσας	ἡ πιστεύσασα	τὸ πιστεῦσαν

Ρήμα διώκω (θέμα διωκ-, μέλλ./αόρ. θέμα διωξ-)

Χρόνος	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ενεστώτας	ὁ διώκων	ἡ διώκουσα	τὸ διῶκον
Μέλλοντας	ὁ διώξων	ἡ διώξουσα	τὸ διῶξον
Αόριστος	ὁ διώξας	ἡ διώξασα	τὸ διῶξαν

Ρήμα πέμπω (θέμα πεμπ-, μέλλ./αόρ. θέμα πεμψ-)

Χρόνος	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ενεστώτας	ὁ πέμπων	ἡ πέμπουσα	τὸ πέμπον
Μέλλοντας	ὁ πέμψων	ἡ πέμψουσα	τὸ πέμψον
Αόριστος	ὁ πέμψας	ἡ πέμψασα	τὸ πέμψαν

Γηράσας και συλλαμβάνων — από το κείμενο

Στο κείμενο της ενότητας συναντάμε τους τύπους γηράσας (μετοχή Αορίστου του γηράσκω/γηράω, ε.φ., αρσενικό) και συλλαμβάνων (μετοχή Ενεστώτα του συλλαμβάνω, ε.φ., αρσενικό). Είναι δύο ζωντανά παραδείγματα του σχηματισμού που μόλις είδαμε: θέμα ρήματος + κατάληξη -ας ή -ων.

Κλίση της μετοχής ενεργητικής φωνής

Αφού σχηματιστεί ο ονομαστικός τύπος, η μετοχή ε.φ. κλίνεται σε όλες τις πτώσεις: το αρσενικό και το ουδέτερο ακολουθούν την Γ΄ κλίση (όπως π.χ. τα ουσιαστικά σε -ων, -ον), ενώ το θηλυκό ακολουθεί την Α΄ κλίση (σε -ουσα/-ασα, όπως τα θηλυκά σε -α). Στην υποενότητα αυτή μαθαίνουμε τον σχηματισμό (δηλαδή τη μορφή της ονομαστικής ενικού)· η πλήρης κλίση σε όλες τις πτώσεις διδάσκεται ξεχωριστά.

Β. Μετοχή μέσης φωνής

Οι καταλήξεις της μετοχής μέσης φωνής

Η μετοχή μέσης φωνής έχει πολύ πιο απλή και ενιαία λογική σχηματισμού απ' ό,τι η ενεργητική: και στους τρεις χρόνους κλίνεται σαν επίθετο δεύτερης κλίσης (τριγενές, σε -ος, -η, -ον), με το -σ- να προστίθεται στον Μέλλοντα και τον Αόριστο, όπως ακριβώς και στην ενεργητική φωνή.

Χρόνος	Κατάληξη μετοχής μέσης φωνής (Αρσ. / Θηλ. / Ουδ.)
Ενεστώτας	-όμενος, -ομένη, -όμενον
Μέλλοντας	-σόμενος, -σομένη, -σόμενον
Αόριστος	-σάμενος, -σαμένη, -σάμενον

Ο κεντρικός κανόνας της μετοχής μέσης φωνής

Η μετοχή μέσης φωνής σχηματίζεται πάντοτε με το χαρακτηριστικό -μεν- ανάμεσα στο θέμα και στην κατάληξη του επιθέτου (-ος, -η, -ον). Αυτό το -μεν- είναι το «σήμα κατατεθέν» της μέσης φωνής σε όλους τους χρόνους: Ενεστώτας (-όμενος), Μέλλοντας (-σόμενος) και Αόριστος (-σάμενος).

Αναλυμένα παραδείγματα σχηματισμού

Ρήμα λύομαι (θέμα λυ-)

Ενεστώτας	Μέλλοντας	Αόριστος
ὁ λυόμενος	ὁ λυσόμενος	ὁ λυσάμενος
ἡ λυομένη	ἡ λυσομένη	ἡ λυσαμένη
τὸ λυόμενον	τὸ λυσόμενον	τὸ λυσάμενον

Ρήμα τάττομαι (θέμα ταττ- / ταγ-, χαρακτήρας ουρανικός → μέλλ./αόρ. θέμα ταξ-)

Ενεστώτας	Μέλλοντας	Αόριστος
ὁ ταττόμενος	ὁ ταξόμενος	ὁ ταξάμενος

Ρήμα γράφομαι (χαρακτήρας χειλικός → μέλλ./αόρ. θέμα γραψ-)

Ενεστώτας	Μέλλοντας	Αόριστος
ὁ γραφόμενος	ὁ γραψόμενος	ὁ γραψάμενος

Ρήμα πείθομαι (χαρακτήρας οδοντικός → μέλλ./αόρ. θέμα πεισ-)

Ενεστώτας	Μέλλοντας	Αόριστος
ὁ πειθόμενος	ὁ πεισόμενος	ὁ πεισάμενος

Δυνάμενος, παραγενόμενα, παραγενομένη — από το κείμενο

Στο κείμενο της ενότητας συναντάμε τους τύπους δυνάμενος (μετοχή Ενεστώτα του δύναμαι, μ.φ.), τὰ παραγενόμενα (μετοχή Αορίστου του παραγίγνομαι, μ.φ., ουδέτερο πληθυντικού) και παραγενομένη (μετοχή Αορίστου του παραγίγνομαι, μ.φ., θηλυκό). Είναι τρία ζωντανά παραδείγματα μετοχών μέσης φωνής: παρατήρησε το -μεν- σε κάθε τύπο.

Κλίση της μετοχής μέσης φωνής

Πώς κλίνεται η μετοχή μέσης φωνής σε γένος και κλίση

Το αρσενικό και το ουδέτερο γένος της μετοχής μέσης φωνής, σε όλους τους χρόνους, κλίνονται όπως τα αντίστοιχα αρσενικά και ουδέτερα της Β΄ κλίσης (π.χ. όπως ο ἄνθρωπος, το δῶρον), ενώ το θηλυκό κλίνεται όπως τα θηλυκά της Α΄ κλίσης (π.χ. όπως η χώρα).

Αυτό σημαίνει ότι η μετοχή μέσης φωνής, μόλις σχηματιστεί ο τύπος σε -όμενος/-ομένη/-όμενον (ή -σόμενος/-σαμένη κ.λπ.), κλίνεται με τις ίδιες καταλήξεις πτώσεων που ήδη γνωρίζεις από τα ουσιαστικά της Β΄ και Α΄ κλίσης — δεν χρειάζεται να μάθεις νέο σύστημα πτώσεων, παρά μόνο να θυμάσαι ότι πρόκειται για επίθετο τριών καταλήξεων.

Γ. Κοινή παρατήρηση: η μετοχή Αορίστου δεν έχει αύξηση

Προσοχή! Η μετοχή Αορίστου δεν παίρνει αύξηση

Όπως και στην ενεργητική, έτσι και στη μέση φωνή, η μετοχή του Αορίστου δεν έχει αύξηση — παρόλο που ο Αόριστος στην Οριστική έχει (π.χ. ἔλυσα → ἐλυσάμην). Η αύξηση είναι χαρακτηριστικό μόνο της Οριστικής των ιστορικών χρόνων και δεν εμφανίζεται σε καμία άλλη έγκλιση ή μετοχή. Γι' αυτό:

Οριστική Αορίστου ε.φ.: ἔλυσα (ΜΕ αύξηση)
Μετοχή Αορίστου ε.φ.: λύσας (ΧΩΡΙΣ αύξηση)
Οριστική Αορίστου μ.φ.: ἐλυσάμην (ΜΕ αύξηση)
Μετοχή Αορίστου μ.φ.: λυσάμενος (ΧΩΡΙΣ αύξηση)

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο βλέπουμε στο κείμενο τον τύπο γηράσας (και όχι ἐγηράσας) και τον τύπο παραγενόμενα/παραγενομένη (και όχι ἐπαραγενόμενα): πρόκειται για μετοχές, όχι για Οριστική.

Συγκεντρωτικός πίνακας: όλες οι καταλήξεις μαζί

Για γρήγορη ανασκόπηση, δες τον πλήρη πίνακα με τις καταλήξεις μετοχής και για τις δύο φωνές:

Χρόνος	Ενεργητική φωνή (Αρσ. / Θηλ. / Ουδ.)	Μέση φωνή (Αρσ. / Θηλ. / Ουδ.)
Ενεστώτας	-ων, -ουσα, -ον	-όμενος, -ομένη, -όμενον
Μέλλοντας	-σων, -σουσα, -σον	-σόμενος, -σομένη, -σόμενον
Αόριστος	-σας, -σασα, -σαν	-σάμενος, -σαμένη, -σάμενον

Γιατί ονομάζονται «βαρύτονα» τα ρήματα;

Βαρύτονα ονομάζονται τα ρήματα σε -ω που δεν συναιρούν το φωνήεν του θέματος με την κατάληξη, όπως το λύω, το πιστεύω, το διώκω. Ονομάστηκαν έτσι επειδή ο τόνος τους δεν «βαραίνει» τη λήγουσα με ένταση περισπωμένης, αντίθετα με τα συνηρημένα (περισπώμενα) ρήματα.

Ανακεφαλαίωση 📌

Η μετοχή είναι κλιτός τύπος του ρήματος στην Αρχαία Ελληνική (αντίθετα με τη Νέα Ελληνική, όπου η μετοχή ε.φ. είναι άκλιτη) και σχηματίζεται πάντα με τον τύπο θέμα ρήματος + κατάληξη μετοχής. Στην ενεργητική φωνή οι καταλήξεις είναι -ων/-ουσα/-ον (Ενεστώτας), -σων/-σουσα/-σον (Μέλλοντας) και -σας/-σασα/-σαν (Αόριστος), με το αρσενικό και το ουδέτερο να κλίνονται στη Γ΄ κλίση και το θηλυκό στην Α΄ κλίση. Στη μέση φωνή οι καταλήξεις είναι -όμενος/-ομένη/-όμενον (Ενεστώτας), -σόμενος/-σομένη/-σόμενον (Μέλλοντας) και -σάμενος/-σαμένη/-σάμενον (Αόριστος), με το αρσενικό και το ουδέτερο να κλίνονται στη Β΄ κλίση και το θηλυκό στην Α΄ κλίση. Και στις δύο φωνές, η μετοχή Αορίστου δεν παίρνει ποτέ αύξηση, ενώ ο Μέλλοντας και ο Αόριστος «φορτώνουν» χαρακτηριστικό σίγμα πριν από τις καταλήξεις, με τις γνωστές φωνηεντικές αλλοιώσεις ανάλογα με τον χαρακτήρα του ρήματος.