Απαρεμφατική σύνταξη: Ειδικό και τελικό απαρέμφατο
🎯 Τι θα μάθουμε και γιατί μας χρειάζεται
Στα Νέα Ελληνικά δεν έχουμε πια απαρέμφατο· λέμε «πιστεύω ότι έρχεται» ή «θέλω να έρθει» με πρόταση. Οι αρχαίοι Έλληνες, όμως, χρησιμοποιούσαν πάρα πολύ συχνά το απαρέμφατο αντί για δευτερεύουσα πρόταση. Το ίδιο ακριβώς απαρέμφατο, όμως, δεν σημαίνει πάντα το ίδιο πράγμα συντακτικά — άλλοτε λειτουργεί σαν το δικό μας «ότι/πως» (κάτι που συμβαίνει πραγματικά) κι άλλοτε σαν το δικό μας «να» (κάτι που επιδιώκεται, θέλεται, πρόκειται να γίνει).
Αυτή ακριβώς η διάκριση —ανάμεσα σε ειδικό και τελικό απαρέμφατο— είναι το αντικείμενο του μαθήματος αυτού. Είναι από τα πιο βασικά «κλειδιά» του συντακτικού της αρχαίας ελληνικής, γιατί χωρίς αυτήν δεν μπορούμε να μεταφράσουμε σωστά ούτε μία πρόταση με απαρέμφατο.
Το είδος του απαρεμφάτου (ειδικό ή τελικό) δεν φαίνεται από τον ίδιο τον τύπο του απαρεμφάτου (π.χ. το «λέγειν» θα μπορούσε θεωρητικά να είναι και ειδικό και τελικό). Το είδος καθορίζεται αποκλειστικά από το ρήμα εξάρτησης, δηλαδή από το ρήμα που «φωνάζει» το απαρέμφατο δίπλα του. Άρα ο μαθητής πρέπει να μάθει ποιες κατηγορίες ρημάτων ζητούν ειδικό και ποιες ζητούν τελικό απαρέμφατο — αυτό είναι το κλειδί όλου του μαθήματος.
📖 Τι είναι το ειδικό απαρέμφατο
Το ειδικό απαρέμφατο εξαρτάται από ρήματα που δηλώνουν λεκτικό ή δοξαστικό περιεχόμενο — δηλαδή ρήματα που σημαίνουν «λέω», «νομίζω», «πιστεύω», «μαθαίνω», «ξέρω», «αντιλαμβάνομαι» κ.λπ. Δηλώνει κάτι που πράγματι συμβαίνει, συνέβη ή θα συμβεί — μια πραγματική κατάσταση, ένα γεγονός. Λειτουργεί συντακτικά ως αντικείμενο του ρήματος εξάρτησης (σπανιότερα ως υποκείμενο, όταν το ρήμα είναι απρόσωπο ή παθητικό).
Στη μετάφραση, το ειδικό απαρέμφατο αποδίδεται πάντα με πρόταση εισαγόμενη από το ότι / πως.
| Αρχαία σύνταξη | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| Λέγω αὐτὸν σοφὸν εἶναι. | Λέω ότι αυτός είναι σοφός. |
| Νομίζω αὐτὸν ἥκειν. | Νομίζω ότι αυτός έχει έρθει. |
| Οἶδα σε ἀληθῆ λέγοντα. | Ξέρω ότι εσύ λες αλήθεια. |
Το «ειδικό» απαρέμφατο πήρε το όνομά του επειδή δηλώνει κάτι που το γνωρίζουμε / το ξέρουμε ως πραγματικό γεγονός (από το ρήμα «οἶδα» = ξέρω, ίδια ρίζα με το «εἶδος»). Δεν έχει καμία σχέση με τη λέξη «ειδικός» (specialist) της Νέας Ελληνικής — είναι ψευδόφιλη λέξη!
Ποια ρήματα ζητούν ειδικό απαρέμφατο
| Κατηγορία ρημάτων | Παραδείγματα ρημάτων | Παράδειγμα πρότασης |
|---|---|---|
| Λεκτικά (λέω) | λέγω, φημί, φάσκω, ἀγορεύω | Λέγουσι τοῦτον σοφὸν εἶναι. |
| Δοξαστικά (νομίζω, πιστεύω) | νομίζω, οἴομαι, ἡγοῦμαι, δοκῶ | Ἡγησάμην αὐτὸν χαλεπὸν εἶναι. |
| Γνωστικά (μαθαίνω, ξέρω) | οἶδα, γιγνώσκω, μανθάνω, ἐπίσταμαι | Οὗτος ἐπίστευε πάντα γιγνώσκειν. |
| Αισθητικά (αντιλαμβάνομαι, βλέπω) | αἰσθάνομαι, ὁρῶ, ἀκούω (ότι) | Ὁρῶ αὐτοὺς ἀπιόντας (ή: ἀπιέναι). |
| Απρόσωπα δοξαστικά | δοκεῖ (μοι), φαίνεται | Δοκεῖ ἡμῖν ταῦτα ἀληθῆ εἶναι. |
Αν μπορείς να βάλεις «ότι» ή «πως» μπροστά από το απαρέμφατο και η μετάφραση βγαίνει λογική, τότε είναι σίγουρα ειδικό. Δοκίμασε: «Λέγουσι τοῦτον σοφὸν εἶναι» → «Λένε ότι αυτός είναι σοφός» ✔️ Βγαίνει νόημα, άρα είναι ειδικό.
🎯 Τι είναι το τελικό απαρέμφατο
Το τελικό απαρέμφατο εξαρτάται από ρήματα που δηλώνουν βούληση, επιδίωξη, δυνατότητα, προσπάθεια, εντολή ή σκοπό — δηλαδή κάτι που δεν έχει ακόμη συμβεί, αλλά επιδιώκεται, θέλεται ή πρόκειται να γίνει. Δηλώνει τον σκοπό ή το περιεχόμενο μιας θέλησης, όχι μια πραγματικότητα. Λειτουργεί συνήθως ως αντικείμενο του ρήματος εξάρτησης.
Στη μετάφραση, το τελικό απαρέμφατο αποδίδεται πάντα με πρόταση εισαγόμενη από το να.
| Αρχαία σύνταξη | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| Βούλομαι μαθεῖν. | Θέλω να μάθω. |
| Δύναμαι τρέχειν. | Μπορώ να τρέξω. |
| Ἐκέλευσεν αὐτοὺς ἀπελθεῖν. | Διέταξε αυτούς να φύγουν. |
Το «τελικό» απαρέμφατο πήρε το όνομά του από τη λέξη «τέλος», με την αρχαία σημασία «σκοπός». Δηλώνει δηλαδή τον σκοπό / στόχο μιας ενέργειας βούλησης — π.χ. «θέλω να [= με σκοπό να] φύγω». Αντίστοιχη σημασία έχει και στο «τελικός σταθμός», «τελική ευθεία».
Ποια ρήματα ζητούν τελικό απαρέμφατο
| Κατηγορία ρημάτων | Παραδείγματα ρημάτων | Παράδειγμα πρότασης |
|---|---|---|
| Βουλητικά (θέλω) | βούλομαι, ἐθέλω, ἐπιθυμῶ | Ἐβούλετο σῴζειν ἀνθρώπους ἀνοήτους. |
| Δυνητικά (μπορώ) | δύναμαι, οἷός τ' εἰμί | Ἡμεῖς οὐ δυνάμεθα στρατεύειν. |
| Προσπάθειας (προσπαθώ) | πειρῶμαι, σπουδάζω, ἐπιχειρῶ | Ἐπειρᾶτο πείθειν τοὺς πολίτας. |
| Προτροπής / εντολής (διατάζω, συμβουλεύω) | κελεύω, παραινῶ, συμβουλεύω, ἀναγκάζω | Ἐκέλευε τοὺς στρατιώτας μάχεσθαι. |
| Έναρξης / παύσης (αρχίζω, σταματώ) | ἄρχομαι, παύομαι (+ μτχ. συνήθως, όχι απαρ.) | — |
| Απρόσωπα βουλητικά/δυνητικά | δεῖ, χρή, ἔξεστι, προσήκει | Δεῖ ἡμᾶς πείθεσθαι τοῖς νόμοις. |
Αν μπορείς να βάλεις «να» μπροστά από το απαρέμφατο και η μετάφραση βγαίνει λογική, τότε είναι σίγουρα τελικό. Δοκίμασε: «Ἐβουλεύοντο τὴν πόλιν τειχίζειν» → «Σκέφτονταν να τειχίσουν την πόλη» ✔️ Βγαίνει νόημα, άρα είναι τελικό.
🆚 Ειδικό vs Τελικό: ο πίνακας-κλειδί
| Κριτήριο | Ειδικό απαρέμφατο | Τελικό απαρέμφατο |
|---|---|---|
| Ρήματα εξάρτησης | λέω, νομίζω, ξέρω, αντιλαμβάνομαι | θέλω, μπορώ, διατάζω, προσπαθώ |
| Δηλώνει | κάτι πραγματικό (γεγονός) | κάτι επιδιωκόμενο (σκοπό, θέληση) |
| Χρόνος αναφοράς | συνήθως ίδιος με το ρήμα εξάρτησης ή προγενέστερος | συνήθως μεταγενέστερος (κάτι μελλοντικό ως προς το ρήμα) |
| Μετάφραση | με ότι / πως | με να |
| Δοκιμή | «λέγω/νομίζω ότι …» βγάζει νόημα | «θέλω/μπορώ να …» βγάζει νόημα |
Ορισμένα ρήματα (σπανιότερα) μπορούν να πάρουν και τα δύο είδη απαρεμφάτου, ανάλογα με τη σημασία τους στη συγκεκριμένη πρόταση. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι το φημί: όταν σημαίνει «λέω ότι…» παίρνει ειδικό, αλλά σε άλλες χρήσεις μπορεί η σημασία να πλησιάζει προτροπή. Ο κανόνας-οδηγός παραμένει πάντα ο ίδιος: ρωτάμε τι σημαίνει το ρήμα εξάρτησης εδώ και εφαρμόζουμε τη δοκιμή του «ότι» ή του «να».
🧩 Πλήρως αναλυμένα παραδείγματα
Ας δούμε βήμα-βήμα πώς αναγνωρίζουμε το είδος του απαρεμφάτου σε ολόκληρες προτάσεις.
Παράδειγμα 1: Λέγουσι τοῦτον σοφὸν εἶναι.
- Ρήμα εξάρτησης: λέγουσι (= λένε) → λεκτικό ρήμα.
- Απαρέμφατο: εἶναι.
- Δοκιμή: «Λένε ότι αυτός είναι σοφός» ✔️ βγάζει νόημα.
- Συμπέρασμα: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του «λέγουσι».
Παράδειγμα 2: Ἐβούλετο σῴζειν ἀνθρώπους ἀνοήτους.
- Ρήμα εξάρτησης: ἐβούλετο (= ήθελε) → βουλητικό ρήμα.
- Απαρέμφατο: σῴζειν.
- Δοκιμή: «Ήθελε να σώζει ανόητους ανθρώπους» ✔️ βγάζει νόημα.
- Συμπέρασμα: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του «ἐβούλετο».
Παράδειγμα 3: Ἡμεῖς οὐ δυνάμεθα στρατεύειν.
- Ρήμα εξάρτησης: δυνάμεθα (= μπορούμε) → δυνητικό ρήμα.
- Δοκιμή: «Δεν μπορούμε να εκστρατεύσουμε» ✔️.
- Συμπέρασμα: τελικό απαρέμφατο.
Παράδειγμα 4: Αἰσχύνομαι ὑμῖν λέγειν τἀληθῆ.
- Ρήμα εξάρτησης: αἰσχύνομαι (= ντρέπομαι). Εδώ το «λέγειν» δεν δηλώνει κάτι που πράγματι συμβαίνει ως γεγονός γνώσης, αλλά μια ενέργεια που σκέφτεται/επιδιώκει το υποκείμενο.
- Δοκιμή: «Ντρέπομαι να σας πω την αλήθεια» ✔️.
- Συμπέρασμα: τελικό απαρέμφατο (τα ρήματα ψυχικού πάθους όπως το «αἰσχύνομαι» συντάσσονται συνήθως με τελικό απαρέμφατο).
Παράδειγμα 5: Τίς ἀγορεύειν βούλεται;
- Ρήμα εξάρτησης: βούλεται (= θέλει) → βουλητικό.
- Δοκιμή: «Ποιος θέλει να μιλήσει;» ✔️.
- Συμπέρασμα: τελικό απαρέμφατο.
Θυμήσου: το ειδικό ξεκινά από «ε», όπως και το «είδηση» — δηλαδή δηλώνει κάτι που το ξέρουμε/μαθαίνουμε ως είδηση, ως γεγονός. Το τελικό ξεκινά από «τ», όπως το «τώρα θέλω» — δηλαδή κάτι που θέλουμε να γίνει. Δύο μικρές λέξεις-γέφυρες: ειδικό = ότι, τελικό = να.
📌 Έναρθρο και άναρθρο απαρέμφατο (συμπλήρωμα)
Το απαρέμφατο (ειδικό ή τελικό) μπορεί να εμφανίζεται με ή χωρίς το ουδέτερο άρθρο («τό», «τοῦ», «τῷ»):
| Τύπος | Παράδειγμα | Παρατήρηση |
|---|---|---|
| Άναρθρο απαρέμφατο | Λέγουσι τοῦτον σοφὸν εἶναι. | Το πιο συνηθισμένο· λειτουργεί απευθείας ως αντικείμενο/υποκείμενο. |
| Έναρθρο απαρέμφατο | Τὸ Λακωνίζειν ἐστὶ φιλοσοφεῖν. | Το άρθρο δείχνει ότι το απαρέμφατο έχει ουσιαστικοποιηθεί πλήρως και λειτουργεί σαν ουσιαστικό (εδώ, ως υποκείμενο). |
Το κριτήριο είναι απλό: αν το απαρέμφατο συνοδεύεται από το άρθρο «τό / τοῦ / τῷ», είναι έναρθρο. Αν εμφανίζεται χωρίς άρθρο, είναι άναρθρο. Το έναρθρο απαρέμφατο διατηρεί πάντα το είδος του (ειδικό ή τελικό) που θα είχε και χωρίς το άρθρο — το άρθρο απλώς το «ουσιαστικοποιεί» ακόμη περισσότερο, χωρίς να αλλάζει τη σημασιολογική του κατηγορία.
Ανακεφαλαίωση 📝
- Το ειδικό απαρέμφατο εξαρτάται από ρήματα λεκτικά/δοξαστικά/γνωστικά (λέω, νομίζω, ξέρω) και δηλώνει κάτι πραγματικό· μεταφράζεται με ότι/πως.
- Το τελικό απαρέμφατο εξαρτάται από ρήματα βουλητικά/δυνητικά/προτρεπτικά (θέλω, μπορώ, διατάζω) και δηλώνει κάτι επιδιωκόμενο· μεταφράζεται με να.
- Το είδος του απαρεμφάτου καθορίζεται πάντα από το ρήμα εξάρτησης, ποτέ από τον ίδιο τον τύπο του απαρεμφάτου.
- Γρήγορη δοκιμή: δοκίμασε νοερά «ότι» και «να» — όποιο βγάζει νόημα, δείχνει και το είδος.
- Το απαρέμφατο μπορεί να είναι άναρθρο (χωρίς άρθρο, το συνηθέστερο) ή έναρθρο (με το «τό»), χωρίς αυτό να αλλάζει το βασικό του είδος.