Απαρέμφατο Παρακειμένου βαρύτονων ρημάτων μέσης φωνής
🎯 Τι θα μάθουμε
Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε πώς σχηματίζεται η οριστική του Παρακειμένου και του Υπερσυντελίκου στη μέση φωνή των βαρύτονων ρημάτων. Τώρα θα δούμε τη δεύτερη σημαντική έγκλιση του Παρακειμένου: το απαρέμφατο. Το απαρέμφατο Παρακειμένου μέσης φωνής είναι ένας τύπος που συναντάμε πολύ συχνά σε αρχαία κείμενα (π.χ. σε ειδικές προτάσεις, σε ταυτοπροσωπία/ετεροπροσωπία), γι' αυτό είναι απαραίτητο να ξέρουμε με ακρίβεια πώς σχηματίζεται.
Το απαρέμφατο είναι ονοματική (άκλιτη) πτώση του ρήματος. Δεν φανερώνει πρόσωπο, γι' αυτό και ονομάζεται «απαρέμφατο» (= αυτό που δεν παίρνει έμφαση σε συγκεκριμένο πρόσωπο). Κάθε χρόνος έχει το δικό του απαρέμφατο, σε κάθε φωνή. Εμείς εδώ εξετάζουμε το απαρέμφατο του Παρακειμένου στη μέση φωνή, για τα βαρύτονα ρήματα (δηλαδή τα ρήματα σε -ω που δεν τονίζονται στη λήγουσα, σε αντιδιαστολή με τα συνηρημένα ρήματα σε -άω, -έω, -όω).
🧩 Υπενθύμιση: το θέμα του Παρακειμένου μέσης φωνής
Πριν δούμε το απαρέμφατο, θυμόμαστε πώς φτιάχνεται ο τύπος του Παρακειμένου μέσης φωνής γενικά, γιατί το απαρέμφατο βασίζεται ακριβώς στο ίδιο θέμα.
Ο Παρακείμενος μέσης φωνής (σε αντίθεση με την ενεργητική φωνή) δεν παίρνει καμία κατάληξη χρόνου ανάμεσα στο θέμα και στην προσωπική κατάληξη — οι καταλήξεις προστίθενται απευθείας πάνω στο ρηματικό θέμα, αφού πρώτα μπει ο αναδιπλασιασμός. Για παράδειγμα:
πε- + παίδευ- + -μαι
δηλαδή: αναδιπλασιασμός (πε-) + θέμα (παίδευ-) + κατάληξη (-μαι).
Αυτό ακριβώς το θέμα του Παρακειμένου (αναδιπλασιασμός + ρηματικό θέμα) είναι η βάση πάνω στην οποία χτίζεται και το απαρέμφατο.
Πολλά βαρύτονα ρήματα έχουν θέμα που λήγει σε άφωνο σύμφωνο (χειλικό, ουρανικό ή οδοντικό). Όταν η κατάληξη του Παρακειμένου/απαρεμφάτου (που ξεκινά από σ ή θ) συναντά αυτό το άφωνο, γίνονται φωνητικές μεταβολές (συμφωνικά πάθη), ακριβώς όπως στην οριστική. Θα τις δούμε αναλυτικά παρακάτω.
📐 Ο σχηματισμός του απαρεμφάτου Παρακειμένου μέσης φωνής
Ο κανόνας είναι απλός στη διατύπωσή του:
Το απαρέμφατο Παρακειμένου μέσης φωνής σχηματίζεται από το θέμα του Παρακειμένου (δηλαδή: αναδιπλασιασμός + ρηματικό θέμα) + την κατάληξη -σθαι (ή μία από τις παραλλαγές της, ανάλογα με το τελευταίο σύμφωνο του θέματος).
Η κατάληξη δεν είναι πάντα ίδια — αλλάζει ελαφρώς ανάλογα με το αν το ρηματικό θέμα λήγει σε φωνήεν ή σε ποιο είδος συμφώνου. Ας δούμε τον πίνακα των καταλήξεων, όπως δίνεται στη θεωρία:
📋 Πίνακας καταλήξεων απαρεμφάτου Παρακειμένου μέσης φωνής
| Κατηγορία ρημάτων | Κατάληξη | Παράδειγμα ρήματος | Απαρέμφατο Παρακειμένου |
|---|---|---|---|
| Φωνηεντόληκτα (θέμα σε φωνήεν) | -σθαι | λύω | λε-λύ-σθαι |
| Οδοντικόληκτα (θέμα σε τ, δ, θ) | -σθαι | πείθω | πε-πεῖ-σθαι |
| Χειλικόληκτα (θέμα σε π, β, φ) | -φθαι | γράφω | γε-γρά-φθαι |
| Ουρανικόληκτα (θέμα σε κ, γ, χ) | -χθαι | πράττω (πραγ-) | πε-πρᾱ-χθαι |
Η αιτία είναι καθαρά φωνητική: το αρχικό σ της κατάληξης «-σθαι», όταν συναντά ένα άφωνο σύμφωνο (χειλικό ή ουρανικό) στο τέλος του θέματος, «λιώνει» μαζί του και δημιουργεί ένα νέο, ενιαίο δασύ σύμφωνο:
- χειλικό (π, β, φ) + σθαι → φθαι (π.χ. γράφ- + σθαι = γράφθαι → γεγράφθαι)
- ουρανικό (κ, γ, χ) + σθαι → χθαι (π.χ. πραγ- + σθαι = πραχθαι → πεπρᾶχθαι)
- τα οδοντικόληκτα (τ, δ, θ) όμως αποβάλλουν το τελικό τους σύμφωνο μπροστά στο -σθαι, γι' αυτό η κατάληξη μένει -σθαι αναλλοίωτη (π.χ. πειθ- + σθαι = πεῖσθαι, με «απλοποίηση» — το θ του θέματος χάνεται).
🔬 Παραδείγματα ανά κατηγορία
Ας δούμε αναλυτικά πώς φτάνουμε στον τελικό τύπο, ξεκινώντας από το ρηματικό θέμα:
Φωνηεντόληκτο ρήμα: λύω (θέμα λυ-)
θέμα Παρακειμένου λε-λυ- + σθαι → λελύσθαι
Οδοντικόληκτο ρήμα: πείθω (θέμα πειθ-)
θέμα Παρακειμένου πε-πειθ- + σθαι → με απλοποίηση του θ → πεπεῖσθαι
Χειλικόληκτο ρήμα: γράφω (θέμα γραφ-)
θέμα Παρακειμένου γε-γραφ- + σθαι → γεγράφθαι
Ουρανικόληκτο ρήμα: πράττω (θέμα πραγ-)
θέμα Παρακειμένου πε-πραγ- + σθαι → πεπρᾶχθαι
Το απαρέμφατο Παρακειμένου μέσης φωνής έχει δύο σταθερές ιδιότητες, που δεν αλλάζουν ποτέ:
- Διατηρεί πάντοτε τον αναδιπλασιασμό — όσο μακριά κι αν βρίσκεται η κατάληξη, η αρχή του τύπου έχει πάντα το χαρακτηριστικό «διπλό» συλλαβικό στοιχείο (π.χ. λε-λύσθαι, γε-γράφθαι, πε-πραχθαι).
- Τονίζεται πάντοτε στην παραλήγουσα — δηλαδή στη συλλαβή πριν την τελευταία. Παραδείγματα: λελύσθαι, πεπεῖσθαι, γεγράφθαι, πεπρᾶχθαι. Ο τονισμός αυτός είναι σταθερός κανόνας και δεν εξαρτάται από το πού τονιζόταν το ρήμα στον Ενεστώτα.
🗂️ Συγκεντρωτικός πίνακας παραδειγμάτων
| Ρήμα (Ενεστώτας) | Κατηγορία θέματος | Θέμα Παρακειμένου | Απαρέμφατο Παρακειμένου μ.φ. |
|---|---|---|---|
| λύω | φωνηεντόληκτο | λε-λυ- | λελύσθαι |
| παιδεύω | φωνηεντόληκτο | πε-παιδευ- | πεπαιδεῦσθαι |
| πείθω | οδοντικόληκτο (θ) | πε-πειθ- | πεπεῖσθαι |
| κομίζω | οδοντικόληκτο (δ, με μεταβολή) | κε-κομιδ- | κεκομίσθαι |
| γράφω | χειλικόληκτο (φ) | γε-γραφ- | γεγράφθαι |
| βλάπτω | χειλικόληκτο (π) | βε-βλαβ- | βεβλάφθαι |
| διώκω | ουρανικόληκτο (κ) | δε-διωγ- | δεδιῶχθαι |
| πράττω | ουρανικόληκτο (γ) | πε-πραγ- | πεπρᾶχθαι |
🧭 Πώς να αναγνωρίσεις γρήγορα το απαρέμφατο
Όταν βλέπεις έναν τύπο σε κείμενο και θέλεις να ελέγξεις αν είναι απαρέμφατο Παρακειμένου μέσης φωνής, ψάξε για αυτά τα «σημάδια»:
- Αναδιπλασιασμός στην αρχή (π.χ. λε-, πε-, γε-, δε-, κε-).
- Κατάληξη σε -σθαι / -φθαι / -χθαι στο τέλος της λέξης.
- Τόνος στην παραλήγουσα (τη συλλαβή πριν την τελευταία).
Αν και οι τρεις προϋποθέσεις ισχύουν, έχεις μπροστά σου απαρέμφατο Παρακειμένου μέσης φωνής!
🌉 Σύνδεση με την οριστική Παρακειμένου
Είναι χρήσιμο να θυμάσαι ότι το απαρέμφατο δεν είναι ανεξάρτητο — μοιράζεται το ίδιο θέμα με την οριστική. Αν ξέρεις το γ΄ ενικό πρόσωπο της οριστικής Παρακειμένου μέσης φωνής, μπορείς εύκολα να βρεις και το απαρέμφατο, αφαιρώντας την προσωπική κατάληξη και προσθέτοντας -σθαι (με τις αναγκαίες φωνητικές προσαρμογές):
| Οριστική Παρακειμένου (γ΄ εν.) | Απαρέμφατο Παρακειμένου |
|---|---|
| πέπεισται | πεπεῖσθαι |
| γέγραπται | γεγράφθαι |
| πέπρακται | πεπρᾶχθαι |
| λέλυται | λελύσθαι |
✨ Ανακεφαλαίωση
Το απαρέμφατο Παρακειμένου μέσης φωνής των βαρύτονων ρημάτων σχηματίζεται με το θέμα του Παρακειμένου (αναδιπλασιασμός + ρηματικό θέμα) και κατάληξη -σθαι για τα φωνηεντόληκτα και τα οδοντικόληκτα, -φθαι για τα χειλικόληκτα και -χθαι για τα ουρανικόληκτα. Διατηρεί πάντα τον αναδιπλασιασμό και τονίζεται πάντα στην παραλήγουσα. Γνωρίζοντας αυτούς τους δύο σταθερούς κανόνες και τον πίνακα των τριών καταλήξεων, μπορείς να σχηματίσεις ή να αναγνωρίσεις με ασφάλεια οποιοδήποτε τέτοιο απαρέμφατο σε αρχαίο κείμενο.