Απαρέμφατο Παρακειμένου βαρύτονων ρημάτων ενεργητικής φωνής
🎯 Τι θα μάθουμε εδώ
Στο προηγούμενο κομμάτι της θεωρίας μελετήσαμε πώς σχηματίζεται η οριστική του Παρακειμένου και του Υπερσυντελίκου στα βαρύτονα ρήματα ενεργητικής φωνής (π.χ. πέ‑παιδευ‑κ‑α, ἐ‑πε‑παιδεύ‑κ‑ειν). Τώρα θα δούμε πώς από τον ίδιο θέμα φτιάχνουμε το Απαρέμφατο Παρακειμένου ενεργητικής φωνής, δηλαδή τον τύπο που απαντά στο ερώτημα «τι έχει γίνει;» χωρίς να δηλώνει πρόσωπο (π.χ. πε‑παιδευ‑κ‑έναι = «το να έχει μορφώσει / να έχει μορφωθεί»).
Το απαρέμφατο είναι μια άκλιτη ρηματική μορφή· «απαρέμφατο» σημαίνει κυριολεκτικά «αυτό που δεν παίρνει (δεν έχει) πρόσωπο» — από το στερητικό ἀ- και το ρήμα ἐμφαίνω/φαίνω (δηλώνω). Δεν κλίνεται σε πρόσωπα όπως η οριστική, αλλά διατηρεί χρόνο και φωνή. Το γνωρίζουμε ήδη ως βασικό συστατικό για το σχηματισμό περιφράσεων και προτάσεων στην αρχαία ελληνική σύνταξη.
🧩 Υπενθύμιση: πώς χτίζεται ο Παρακείμενος
Πριν περάσουμε στο απαρέμφατο, ας θυμηθούμε τα δύο βασικά χαρακτηριστικά που «χτίζουν» τον Παρακείμενο, γιατί το απαρέμφατο τα κληρονομεί κι αυτό:
- Αναδιπλασιασμός — το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα του Παρακειμένου. Σχηματίζεται συνήθως με επανάληψη του πρώτου συμφώνου του ρήματος + ε (π.χ. λύω → λέ-λυκα, πείθω → πέ-πεικα).
- Χρονικός χαρακτήρας — το σύμφωνο του θέματος του ρήματος τρέπεται σε ένα από τα τρία ψιλά σύμφωνα (κ, π, χ), ανάλογα με την κατηγορία των αφωνόληκτων ρημάτων στην οποία ανήκει το ρήμα.
Ο Παρακείμενος (έχω γράψει) και ο Υπερσυντέλικος (είχα γράψει) διαφέρουν στην αύξηση: μόνο ο Υπερσυντέλικος παίρνει αύξηση (ἐ-πε-παιδεύ-κ-ειν), ενώ ο Παρακείμενος όχι (πε-παίδευ-κ-α). Το απαρέμφατο Παρακειμένου, όπως θα δούμε, δεν παίρνει ποτέ αύξηση — μόνο αναδιπλασιασμό — γιατί η αύξηση είναι χαρακτηριστικό μόνο των ιστορικών χρόνων της οριστικής (Παρατατικός, Αόριστος, Υπερσυντέλικος).
🔑 Οι καταλήξεις του Απαρεμφάτου Παρακειμένου ενεργητικής φωνής
Το απαρέμφατο Παρακειμένου ε.φ. σχηματίζεται πάνω στο θέμα του Παρακειμένου (δηλαδή: αναδιπλασιασμός + θέμα + χρονικός χαρακτήρας), προσθέτοντας την κατάληξη -έναι. Επειδή ο χρονικός χαρακτήρας διαφέρει ανάλογα με την κατηγορία του ρήματος, προκύπτουν τέσσερις μορφές κατάληξης:
| Κατηγορία ρημάτων | Κατάληξη απαρεμφάτου | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Φωνηεντόληκτα (θέμα σε φωνήεν/δίφθογγο) | -κ-έναι | λύω → λε‑λυ‑κέναι |
| Οδοντικόληκτα (θέμα σε τ, δ, θ) | -κ-έναι | πείθω → πε‑πει‑κέναι |
| Χειλικόληκτα (θέμα σε π, β, φ) | -φ-έναι | γράφω → γε‑γρα‑φέναι |
| Ουρανικόληκτα (θέμα σε κ, γ, χ) | -χ-έναι | πράττω (θ. πραγ-) → πε‑πρα‑χέναι |
Θυμήσου τον «πρακτικό κανόνα» που ίσχυε και για την οριστική Παρακειμένου: τα άφωνα σύμφωνα (οδοντικά, χειλικά, ουρανικά) τρέπονται πάντα στο αντίστοιχο ψιλό (χωρίς δασεία) σύμφωνο πριν από το -κ- ή αντίστοιχα πριν από το -φ-/-χ- της κατάληξης:
- οδοντικά (τ, δ, θ) → κ (όπως και στην κατάληξη -κα της οριστικής)
- χειλικά (π, β, φ) → φ
- ουρανικά (κ, γ, χ) → χ
Η ίδια λογική «κρύβεται» και στο -κ-έναι, το -φ-έναι και το -χ-έναι του απαρεμφάτου!
🛠️ Βήμα προς βήμα: πώς φτιάχνω το απαρέμφατο
Ας δούμε αναλυτικά τη διαδικασία με το ρήμα βλάπτω (θέμα βλαβ-, χειλικόληκτο):
| Βήμα | Ενέργεια | Αποτέλεσμα |
|---|---|---|
| 1 | Αναδιπλασιασμός (επανάληψη πρώτου συμφώνου + ε) | βε- |
| 2 | Θέμα ρήματος | βλαβ- |
| 3 | Τροπή χειλικού συμφώνου σε ψιλό (β → φ) + κατάληξη | -φέναι |
| Σύνολο | βεβλαφέναι |
Και με το φωνηεντόληκτο ρήμα πιστεύω:
| Βήμα | Ενέργεια | Αποτέλεσμα |
|---|---|---|
| 1 | Αναδιπλασιασμός | πε- |
| 2 | Θέμα ρήματος | πιστευ- |
| 3 | Κατάληξη φωνηεντόληκτων | -κέναι |
| Σύνολο | πεπιστευκέναι |
📖 Παραδείγματα από βαρύτονα ρήματα κάθε κατηγορίας
Παρακάτω βλέπεις πώς μεταβαίνουμε από το α΄ ενικό πρόσωπο της οριστικής Παρακειμένου στο αντίστοιχο απαρέμφατο — πρόσεξε ότι το θέμα και ο αναδιπλασιασμός μένουν ίδια, αλλάζει μόνο η κατάληξη:
| Ρήμα | Οριστική Παρακ. (α΄ ενικό) | Απαρέμφατο Παρακειμένου |
|---|---|---|
| πιστεύω | πε‑πίστευ‑κ‑α | πε‑πιστευ‑κέναι |
| φυτεύω | πε‑φύτευ‑κ‑α | πε‑φυτευ‑κέναι |
| διώκω | δε‑δίωχ‑α | δε‑διω‑χέναι |
| γράφω | γέ‑γραφ‑α | γε‑γρα‑φέναι |
| πείθω | πέ‑πεικ‑α | πε‑πει‑κέναι |
| πράττω (θ. πραγ-) | πέ‑πραχ‑α | πε‑πρα‑χέναι |
Ό,τι κι αν συμβεί, το απαρέμφατο Παρακειμένου κρατά πάντα τον αναδιπλασιασμό, ακριβώς όπως και η οριστική. Αυτό είναι λογικό, αφού και οι δύο τύποι ανήκουν στο ίδιο «οικογενειακό» θέμα του Παρακειμένου. Η μόνη διαφορά της οριστικής από το απαρέμφατο είναι η κατάληξη: η οριστική παίρνει προσωπικές καταλήξεις (-α, -ας, -ε(ν) κ.λπ.), ενώ το απαρέμφατο παίρνει πάντα μία από τις σταθερές καταλήξεις -κέναι / -φέναι / -χέναι.
🏛️ Ρήματα σύνθετα με πρόθεση
Όταν το ρήμα είναι σύνθετο με πρόθεση, ο αναδιπλασιασμός (ή η αύξηση, στην περίπτωση του Υπερσυντελίκου) μπαίνει μετά την πρόθεση και όχι στην αρχή της λέξης. Ο ίδιος κανόνας ισχύει φυσικά και στο απαρέμφατο:
- ἀπολύω → ἀπολέλυκα (οριστική) → ἀπολελυκέναι (απαρέμφατο)
- περιγράφω → περιγέγραφα (οριστική) → περιγεγραφέναι (απαρέμφατο)
ἐκπέπομφας είναι ακριβώς ένα τέτοιο παράδειγμα σύνθετου ρήματος που συναντάμε στα κείμενα της ενότητας: η πρόθεση ἐκ- προηγείται, και ο αναδιπλασιασμός -πε- ακολουθεί αμέσως μετά, πριν από το θέμα -πομφ-.
🧠 Γιατί χρησιμεύει αυτή η γνώση
Το απαρέμφατο Παρακειμένου δεν είναι απλώς ένας ακόμη τύπος για αποστήθιση: χρησιμοποιείται συχνά σε προτάσεις ειδικές και ταυτοπροσωπικές/ετεροπροσωπικές κατασκευές με απαρέμφατο, όπου δηλώνεται ότι μια ενέργεια έχει ήδη ολοκληρωθεί. Αναγνωρίζοντάς το εύκολα σε ένα κείμενο (χάρη στον αναδιπλασιασμό + την κατάληξη -κέναι/-φέναι/-χέναι), μπορείς αμέσως να καταλάβεις:
- Ότι πρόκειται για Παρακείμενο (και όχι Ενεστώτα ή Αόριστο).
- Ότι η ενέργεια θεωρείται περατωμένη με αποτέλεσμα που εξακολουθεί να ισχύει.
- Σε ποια κατηγορία ρημάτων (φωνηεντόληκτα, οδοντικόληκτα, χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα) ανήκει το ρήμα, από την ίδια την κατάληξη!
✨ Ανακεφαλαίωση
- Το Απαρέμφατο Παρακειμένου ενεργητικής φωνής σχηματίζεται πάνω στο θέμα του Παρακειμένου: αναδιπλασιασμός + θέμα + κατάληξη.
- Οι καταλήξεις είναι: -κέναι (φωνηεντόληκτα και οδοντικόληκτα), -φέναι (χειλικόληκτα), -χέναι (ουρανικόληκτα).
- Το απαρέμφατο διατηρεί πάντα τον αναδιπλασιασμό, όπως και η οριστική Παρακειμένου, αλλά δεν παίρνει ποτέ αύξηση (η αύξηση αφορά μόνο ιστορικούς χρόνους της οριστικής, όχι απαρέμφατα).
- Στα σύνθετα με πρόθεση ρήματα, ο αναδιπλασιασμός τοποθετείται μετά την πρόθεση.
- Αναγνωρίζοντας την κατάληξη του απαρεμφάτου, μπορείς να εντοπίσεις αμέσως σε ποια κατηγορία βαρύτονων ρημάτων ανήκει το ρήμα.