Το Απαρέμφατο: Έναρθρο και Άναρθρο
🎯 Τι θα μάθουμε σήμερα
Το απαρέμφατο είναι μια ιδιότυπη ρηματική μορφή: γεννιέται από το ρήμα, αλλά συχνά συμπεριφέρεται σαν ουσιαστικό. Στην αρχαία ελληνική, αυτό το «σαν ουσιαστικό» μπορεί να φανεί με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο, που δεν υπάρχει στα νέα ελληνικά: το απαρέμφατο μπορεί να πάρει άρθρο! Σε αυτή την ενότητα θα μάθουμε τη βασική διάκριση ανάμεσα σε έναρθρο και άναρθρο απαρέμφατο.
📚 Τι είναι το απαρέμφατο — μια γρήγορη υπενθύμιση
Το απαρέμφατο είναι ένας ρηματικός τύπος (π.χ. λέγειν, γράφειν, λῦσαι, ἄρχειν) που:
- δεν έχει πρόσωπο (δεν λέμε «εγώ λέγειν», «εσύ λέγειν»)· δεν κλίνεται δηλαδή όπως τα ρήματα σε -ω, -εις, -ει κ.λπ.
- έχει όμως χρόνο και φωνή (ενεστώτα, μέλλοντα, αόριστο, παρακείμενο· ενεργητική, μέση, παθητική)
- μπορεί να έχει υποκείμενο και αντικείμενο, ακριβώς όπως ένα ρήμα
- μπορεί, επιπλέον, να λειτουργεί μέσα στην πρόταση σαν ουσιαστικό — να είναι δηλαδή υποκείμενο, αντικείμενο ή άλλος όρος της πρότασης
Αυτή η διπλή του φύση —μισό ρήμα, μισό όνομα— είναι που το κάνει τόσο ιδιαίτερο, και είναι ακριβώς αυτή η «ονοματική» πλευρά του που μας οδηγεί στο σημερινό μάθημα: αφού συμπεριφέρεται σαν ουσιαστικό, μπορεί —όπως κάθε ουσιαστικό— να συνοδεύεται από άρθρο.
Η λέξη «απαρέμφατο» προέρχεται από το στερητικό ἀ- και το ρήμα ἐμφαίνω (= δείχνω, φανερώνω). Δηλαδή «α-παρ-έμφατο» = αυτό που δεν φανερώνει (πρόσωπο). Είναι ο ρηματικός τύπος που «κρύβει» ποιος κάνει την πράξη, αφήνοντας αυτό να δηλωθεί ξεχωριστά, ως υποκείμενό του.
🔑 Η βασική διάκριση: έναρθρο ή άναρθρο;
Στην αρχαία ελληνική το απαρέμφατο εμφανίζεται σε δύο μορφές, ανάλογα με το αν συνοδεύεται ή όχι από το ουδέτερο άρθρο (τό, τοῦ, τῷ κ.λπ.):
| Είδος απαρεμφάτου | Ορισμός | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Έναρθρο απαρέμφατο | Το απαρέμφατο που συνοδεύεται από το άρθρο τό (σε όποια πτώση κι αν βρίσκεται) | τὸ λέγειν, τοῦ λέγειν, τῷ λέγειν |
| Άναρθρο απαρέμφατο | Το απαρέμφατο που δεν συνοδεύεται από κανένα άρθρο | λέγειν, ἄρχειν, γράψαι |
Η μόνη διαφορά ανάμεσα στα δύο είδη είναι η παρουσία ή απουσία του άρθρου μπροστά από το απαρέμφατο. Δεν αλλάζει τίποτε άλλο στη μορφή του ίδιου του απαρεμφάτου — το ρήμα παραμένει στον ίδιο χρόνο και στην ίδια φωνή. Απλώς άλλοτε «ντύνεται» με άρθρο και άλλοτε όχι.
Το άρθρο του έναρθρου απαρεμφάτου
Επειδή το απαρέμφατο είναι άκλιτο ως προς το γένος και τον αριθμό (έχει πάντα την ίδια μορφή, π.χ. πάντα λέγειν), το άρθρο που το συνοδεύει είναι πάντα το άρθρο του ουδετέρου γένους, ενικού αριθμού — αλλά κλίνεται στις τέσσερις πτώσεις, ανάλογα με τη συντακτική θέση που έχει το απαρέμφατο μέσα στην πρόταση:
| Πτώση άρθρου | Μορφή | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ονομαστική | τό | τὸ λέγειν ἀληθῆ καλόν ἐστιν |
| Γενική | τοῦ | οὐδεὶς ἀπέσχετο τοῦ κλέπτειν |
| Δοτική | τῷ | ηὐφράνθη τῷ λέγειν |
| Αιτιατική | τό | ἐπιθυμῶ τὸ μανθάνειν |
Παρατηρούμε πως το ίδιο απαρέμφατο (λέγειν) μπορεί να συνδυαστεί με το άρθρο σε οποιαδήποτε από τις τέσσερις πτώσεις, ανάλογα με το ρόλο που παίζει στην πρόταση (υποκείμενο, αντικείμενο, συμπλήρωμα κ.λπ.).
✨ Γιατί μπαίνει άρθρο στο απαρέμφατο;
Το άρθρο μπροστά στο απαρέμφατο λειτουργεί ακριβώς όπως λειτουργεί και μπροστά σε ένα ουσιαστικό: το ουσιαστικοποιεί, δηλαδή τονίζει και ξεκαθαρίζει ότι το απαρέμφατο λειτουργεί εδώ ως όνομα (ως αφηρημένη έννοια), και επιπλέον δηλώνει με σαφήνεια σε ποια πτώση —άρα και σε ποιον συντακτικό ρόλο— βρίσκεται.
Σκεφτείτε το ως εξής: όπως το ρήμα τρέχω μπορεί να γίνει ουσιαστικό ως το τρέξιμο, έτσι και το απαρέμφατο λέγειν μπορεί να «απογειωθεί» σε κάτι σαν «το λέγειν» = «η πράξη του να λέει κανείς», «η ομιλία».
Στα νέα ελληνικά δεν έχουμε πια απαρέμφατο (χάθηκε στην εξέλιξη της γλώσσας), οπότε δεν μπορούμε να βάλουμε άρθρο μπροστά σε ρήμα. Όμως έχουμε κρατήσει την ίδια λογική με άλλο τρόπο: χρησιμοποιούμε το ουσιαστικοποιημένο ρήμα (γερούνδιο-ουσιαστικό) με άρθρο, π.χ. «το να διαβάζεις κάνει καλό» ή «το διάβασμα κάνει καλό». Η λειτουργία του «τὸ λέγειν» είναι παρόμοια με το δικό μας «το να λες» ή «η ομιλία».
🧩 Πού χρησιμοποιείται το καθένα
Το έναρθρο απαρέμφατο
Το έναρθρο απαρέμφατο, ακριβώς επειδή λειτουργεί σαν πλήρες ουσιαστικό, μπορεί να αναλάβει οποιονδήποτε ονοματικό ρόλο μέσα στην πρόταση:
- Υποκείμενο: τὸ λέγειν ἀληθῆ καλόν ἐστιν (= το να λέει κανείς αλήθεια είναι καλό)
- Αντικείμενο: οὐδεὶς ἀπέσχετο τοῦ κλέπτειν (= κανείς δεν απείχε από το να κλέβει)
- Ονοματικός προσδιορισμός (γενική κτητική/υποκειμενική κ.ά.): ὁ καιρὸς τοῦ λέγειν (= ο κατάλληλος χρόνος για ομιλία)
Παρατηρήστε ότι το έναρθρο απαρέμφατο μπαίνει συχνά και ως αντικείμενο πρόθεσης, κάτι που το άναρθρο απαρέμφατο δεν μπορεί να κάνει ποτέ — αφού οι προθέσεις της αρχαίας θέλουν πάντα μετά τους ονοματικό όρο με συγκεκριμένη πτώση, και το απαρέμφατο μπορεί να δηλώσει πτώση μόνο μέσω του άρθρου του.
Το άναρθρο απαρέμφατο
Το άναρθρο απαρέμφατο είναι το πιο συνηθισμένο και συναντάται κυρίως ως συμπλήρωμα άλλου ρήματος — δηλαδή εξαρτάται από ρήματα που «περιμένουν» ένα απαρέμφατο δίπλα τους για να ολοκληρώσουν το νόημά τους. Τέτοια ρήματα είναι, για παράδειγμα:
- ρήματα βούλησης: βούλομαι γράφειν (θέλω να γράφω)
- ρήματα δυνατότητας: δύναμαι λέγειν (μπορώ να λέω)
- ρήματα γνώμης/νομίζειν: νομίζουσιν ἀγαθοὶ εἶναι (νομίζουν ότι είναι καλοί)
- ρήματα προσταγής: ἐκέλευσεν αὐτοὺς διαβαίνειν (τους διέταξε να διαβούν)
- ρήματα γνώσης/επιστήμης: ἐπίσταμαι τοξεύειν (ξέρω να τοξεύω)
Στα επόμενα μαθήματα θα δούμε ότι το άναρθρο απαρέμφατο χωρίζεται περαιτέρω σε δύο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με το είδος του ρήματος από το οποίο εξαρτάται:
| Είδος άναρθρου απαρεμφάτου | Εξαρτάται από | Ενδεικτικός σύνδεσμος στα νέα ελληνικά |
|---|---|---|
| Ειδικό απαρέμφατο | ρήματα λεκτικά, γνωστικά, δοξαστικά (νομίζω, λέγω, οἶδα...) | ότι/πως |
| Τελικό απαρέμφατο | ρήματα βούλησης, δυνατότητας, προσταγής (βούλομαι, δύναμαι, κελεύω...) | να |
Η διάκριση έναρθρο/άναρθρο αφορά μόνο το αν υπάρχει ή όχι άρθρο μπροστά από το απαρέμφατο. Η διάκριση ειδικό/τελικό (που θα εξετάσουμε στη συνέχεια) αφορά μόνο τα άναρθρα απαρέμφατα, και συγκεκριμένα το είδος του ρήματος εξάρτησης από το οποίο προέρχονται. Ένα έναρθρο απαρέμφατο δεν χαρακτηρίζεται ποτέ ως «ειδικό» ή «τελικό».
🔍 Παραδείγματα για εμπέδωση
Ας δούμε μερικές προτάσεις για να ξεχωρίσουμε καθαρά τα δύο είδη:
Έναρθρο απαρέμφατο (προσέξτε το άρθρο πριν από το απαρέμφατο):
- Τὸ λύειν τὰς σπονδὰς δεινόν ἐστιν. (= Το να αθετεί κανείς τις συνθήκες ειρήνης είναι φοβερό.) — εδώ τὸ λύειν είναι υποκείμενο του δεινόν ἐστιν.
- Τὴν πόλιν παρέδωκεν αὐτοῖς φυλάττειν... όμως προσοχή: εδώ το φυλάττειν είναι άναρθρο (απλό αντικείμενο του παρέδωκεν)· η αιτιατική τὴν πόλιν είναι αντικείμενο του ίδιου του απαρεμφάτου.
- Οὐδεὶς τοῦ κακοῦ τὴν χώραν ἀπαλλάξαι ἠδύνατο — εδώ ξανά το ἀπαλλάξαι είναι άναρθρο, συμπλήρωμα του ἠδύνατο.
- Οἱ πλεῖστοι ἀπέχουσι τοῦ φιλοσοφεῖν. (= Οι περισσότεροι απέχουν από τη φιλοσοφία / από το να φιλοσοφούν.) — εδώ τοῦ φιλοσοφεῖν είναι έναρθρο, σε γενική, ως αντικείμενο του ρήματος ἀπέχουσι (με πρόθεση).
Άναρθρο απαρέμφατο (χωρίς κανένα άρθρο, εξαρτημένο από άλλο ρήμα):
- Τίς ἀγορεύειν βούλεται; (= Ποιος θέλει να μιλήσει;)
- Βούλομαι γράφειν ταῦτα. (= Θέλω να γράψω αυτά.)
- Οὗτοι νομίζουσιν ἀγαθοὶ εἶναι. (= Αυτοί νομίζουν ότι είναι καλοί.)
- Οὐκ ἐπίσταμαι τοξεύειν. (= Δεν ξέρω να τοξεύω.)
- Ἐκέλευσεν αὐτοὺς διαβαίνειν τὸν ποταμόν. (= Τους διέταξε να διαβούν τον ποταμό.)
Όταν διαβάζετε ένα αρχαίο κείμενο και θέλετε γρήγορα να ξεχωρίσετε το είδος του απαρεμφάτου, κοιτάξτε αμέσως τη λέξη ή τις λέξεις πριν από αυτό: αν υπάρχει τὸ/τοῦ/τῷ (και όχι κάποιο άλλο άρθρο, γιατί αυτά τα τρία είναι τα μόνα δυνατά, αφού το απαρέμφατο είναι πάντα ουδέτερο ενικού), τότε είναι έναρθρο. Αν δεν υπάρχει τίποτα, ψάξτε ποιο ρήμα το συνοδεύει — αυτό θα σας πει αργότερα αν είναι ειδικό ή τελικό.
📝 Ανακεφαλαίωση
Το απαρέμφατο στα αρχαία ελληνικά μπορεί να εμφανίζεται με δύο τρόπους:
- Έναρθρο απαρέμφατο = απαρέμφατο + άρθρο (τό/τοῦ/τῷ), το οποίο λειτουργεί πλήρως σαν ουσιαστικό και μπορεί να αναλάβει οποιονδήποτε ονοματικό ρόλο (υποκείμενο, αντικείμενο, ονοματικό προσδιορισμό, ακόμη και αντικείμενο πρόθεσης).
- Άναρθρο απαρέμφατο = απαρέμφατο χωρίς άρθρο, το οποίο συνήθως συμπληρώνει το νόημα άλλου ρήματος και διακρίνεται περαιτέρω σε ειδικό και τελικό, ανάλογα με το ρήμα εξάρτησης.
Η κατανόηση αυτής της βασικής διάκρισης είναι το πρώτο και απαραίτητο βήμα για να μπορέσουμε στη συνέχεια να αναλύουμε σωστά τη λειτουργία κάθε απαρεμφάτου μέσα στην πρόταση.