Το Απαρέμφατο Ενεστώτα και Μέλλοντα του ρήματος εἰμί
🎯 Τι θα μάθουμε σήμερα
Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε πώς σχηματίζεται το απαρέμφατο στα κανονικά βαρύτονα ρήματα (όπως το παιδεύω). Το ρήμα εἰμί (=είμαι) όμως είναι ανώμαλο ρήμα και δεν ακολουθεί την ίδια κατάληξη. Σε αυτή την υποενότητα θα μάθουμε συγκεκριμένα δύο μόνο τύπους απαρεμφάτου του εἰμί —αυτούς που χρησιμοποιούνται πολύ συχνά στα αρχαία κείμενα— και θα δούμε πώς μεταφράζονται σωστά στα Νέα Ελληνικά.
📖 Υπενθύμιση: τι είναι το απαρέμφατο
Η λέξη απαρέμφατο προέρχεται από το α (στερητικό) + παρεμφαίνω (=δείχνω παράλληλα, υπονοώ). Ονομάστηκε έτσι επειδή, σε αντίθεση με τους άλλους ρηματικούς τύπους (π.χ. παιδεύω, παιδεύεις, παιδεύει...), δεν φανερώνει πρόσωπο και αριθμό. Είναι, δηλαδή, ένας «ουδέτερος» τύπος του ρήματος, κάτι σαν τον τίτλο του ρήματος όταν το αναφέρουμε γενικά.
Στη Νέα Ελληνική, αλλά και στην κυπριακή διάλεκτο, έχουν επιβιώσει αρχαία απαρέμφατα τα οποία λειτουργούν πια ως ουσιαστικά! Χαρακτηριστικά παραδείγματα: το φαγείν (>το φαΐ), το πιείν, το γράφειν. Ακόμα και η ίδια η λέξη το είναι (η ύπαρξη κάποιου) είναι στην πραγματικότητα το αρχαίο απαρέμφατο Ενεστώτα του ρήματος εἰμί, που έχει «παγώσει» ως ουσιαστικό!
🔑 Οι δύο βασικοί τύποι
Το ρήμα εἰμί σχηματίζει το απαρέμφατό του σε δύο μόνο χρόνους: στον Ενεστώτα και στον Μέλλοντα. (Δεν έχει Αόριστο ούτε Παρακείμενο με τη συνηθισμένη έννοια, αφού πρόκειται για ρήμα που δηλώνει ύπαρξη/κατάσταση και όχι ενέργεια που ολοκληρώνεται.)
| Χρόνος | Απαρέμφατο | Τι δηλώνει |
|---|---|---|
| Ενεστώτας | εἶναι | το να υπάρχει/να είναι κάποιος τώρα |
| Μέλλοντας | ἔσεσθαι | το να πρόκειται κάποιος να είναι/να υπάρξει στο μέλλον |
Παρατήρησε πόσο διαφορετικοί μοιάζουν οι δύο αυτοί τύποι μεταξύ τους — δεν έχουν καμία κοινή κατάληξη με τα ρήματα σε -ω (όπως το παιδεύειν, παιδεύσειν), γιατί το εἰμί χτίζεται πάνω σε δύο διαφορετικά θέματα:
- Ο Ενεστώτας εἶναι προέρχεται από το θέμα ἐσ- (πρβλ. ἐσ-τί = είναι, ἐσ-μέν = είμαστε), το οποίο συναιρέθηκε ιστορικά και έδωσε τη μορφή εἶναι.
- Ο Μέλλοντας ἔσεσθαι διατηρεί καθαρά το θέμα ἐσ- με την προσθήκη του χαρακτηριστικού -σ- του Μέλλοντα και την κατάληξη -εσθαι της μέσης φωνής (το εἰμί δεν έχει ενεργητικό Μέλλοντα, γιατί δεν σημαίνει κάτι που «κάνει» κάποιος σε άλλον, οπότε ο μοναδικός του Μέλλοντας έχει μεσική μορφή κατάληξης).
Η κατάληξη -εσθαι είναι χαρακτηριστική της μέσης φωνής των ρημάτων (πρβλ. παιδεύ-εσθαι). Το εἰμί, όμως, δεν έχει ενεργητική και μέση φωνή με τη διάκριση που ξέρουμε από τα άλλα ρήματα, αφού είναι ρήμα ύπαρξης και όχι ενέργειας. Ο Μέλλοντάς του απλώς «δανείζεται» τη μορφή της μέσης κατάληξης, χωρίς αυτό να σημαίνει παθητική ή μέση σημασία.
🧭 Πώς χρησιμοποιείται το απαρέμφατο του εἰμί στην πρόταση
Το απαρέμφατο εἶναι και ἔσεσθαι δεν λειτουργεί ποτέ μόνο του σαν ρήμα μιας κύριας πρότασης· χρειάζεται πάντα ένα άλλο ρήμα (συνήθως ρήμα ελπίδας, γνώμης, βούλησης κ.λπ.) που να το «διοικεί». Τα πιο συνηθισμένα ρήματα που συνοδεύονται από απαρέμφατο του εἰμί είναι ρήματα όπως βούλομαι (=θέλω), ἐλπίζω, νομίζω, ὁμολογῶ κ.ά.
Παραδείγματα (βασισμένα στο σχολικό εγχειρίδιο):
| Νέα Ελληνικά | Αρχαία Ελληνικά |
|---|---|
| Θέλω να μιλώ. | Βούλομαι ὁμιλεῖν. (άλλο ρήμα, εδώ ως πρότυπο σύνταξης) |
| Πιστεύουμε ότι είσαστε πιστοί φίλοι. | Νομίζομεν ὑμᾶς πιστοὺς φίλους εἶναι. |
| Αναγνωρίζεις ότι είμαι καλός. | Ὁμολογεῖς με ἀγαθὸν εἶναι. |
| Αυτός ήλπιζε ότι θα γίνει πλούσιος. | Οὗτος ἤλπιζε πλούσιος ἔσεσθαι. |
Πρόσεξε κάτι πολύ σημαντικό στη σύγκριση: εκεί όπου εμείς σήμερα λέμε μια δευτερεύουσα πρόταση με «ότι» (πιστεύουμε ότι είσαστε), οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν συχνά απαρέμφατο (νομίζομεν... εἶναι). Είναι η γνωστή ειδική απαρεμφατική σύνταξη, που θα τη μελετήσεις αναλυτικότερα στο συντακτικό — προς το παρόν αρκεί να αναγνωρίζεις ότι το εἶναι εκεί μεταφράζεται συχνά ως «ότι είναι/είσαστε» και το ἔσεσθαι ως «ότι θα είναι/θα γίνει».
Μην ξεγελαστείς από τη μορφή! Το απαρέμφατο δεν κλίνεται σε πρόσωπα, αλλά ο χρόνος του έχει σημασία για τη μετάφραση:
- εἶναι (Ενεστώτας) → μεταφράζεται με ενεστώτα ή σε πλάγιο λόγο ως «ότι είναι/είμαι/είσαι»
- ἔσεσθαι (Μέλλοντας) → μεταφράζεται πάντα με μέλλοντα, δηλαδή «ότι θα είναι / θα γίνει»
Ποτέ μην μεταφράσεις το ἔσεσθαι σαν να ήταν ενεστώτας — ο μέλλοντας χρόνος του πρέπει να φαίνεται στη νεοελληνική απόδοση!
🔗 Σύνδεση με το ρήμα εἰμί που ήδη ξέρεις
Θυμήσου την οριστική του εἰμί στον Ενεστώτα (εἰμί, εἶ, ἐστί, ἐσμέν, ἐστέ, εἰσί) και στον Μέλλοντα (ἔσομαι, ἔσῃ, ἔσται, ἐσόμεθα, ἔσεσθε, ἔσονται). Το απαρέμφατο εἶναι «γεννιέται» από την ίδια οικογένεια τύπων με την οριστική Ενεστώτα, ενώ το ἔσεσθαι μοιράζεται το ίδιο θέμα ἐσ- με την οριστική Μέλλοντα (ἔσ-ομαι). Αν λοιπόν θυμάσαι την κλίση του εἰμί, θα αναγνωρίζεις εύκολα την «οικογενειακή» καταγωγή των δύο απαρεμφάτων του.
Το ρήμα εἰμί συγγενεύει ετυμολογικά με το λατινικό esse (απ' όπου προέρχεται το γαλλικό être και το ιταλικό essere), αλλά και με το αγγλικό is και το γερμανικό ist. Όλα προέρχονται από την ίδια πανάρχαια ινδοευρωπαϊκή ρίζα es-, που δήλωνε την ύπαρξη. Το θέμα ἐσ- που είδαμε στο ἔσεσθαι είναι λοιπόν μια από τις πιο παλιές ρίζες της ελληνικής γλώσσας!
📝 Ανακεφαλαίωση
- Το ρήμα εἰμί είναι ανώμαλο ρήμα και σχηματίζει απαρέμφατο μόνο σε δύο χρόνους: Ενεστώτα και Μέλλοντα.
- εἶναι = απαρέμφατο Ενεστώτα του εἰμί (θέμα ἐσ-, συνηρημένη μορφή).
- ἔσεσθαι = απαρέμφατο Μέλλοντα του εἰμί (θέμα ἐσ- + -σ- + κατάληξη -εσθαι της μέσης φωνής, αφού δεν υπάρχει ενεργητικός Μέλλοντας για το εἰμί).
- Το απαρέμφατο του εἰμί συνοδεύει συχνά ρήματα όπως νομίζω, ἐλπίζω, ὁμολογῶ, βούλομαι και αποδίδεται στα Νέα Ελληνικά συνήθως με πρόταση «ότι...» — με ενεστώτα για το εἶναι και με μέλλοντα για το ἔσεσθαι.
- Το αρχαίο απαρέμφατο εἶναι έχει επιβιώσει μέχρι σήμερα ως ουσιαστικό στη φράση «το είναι» κάποιου.
Με αυτούς τους δύο μικρούς αλλά πολύτιμους τύπους —εἶναι και ἔσεσθαι— μπορείς πλέον να αναγνωρίζεις σε οποιοδήποτε αρχαίο κείμενο πότε το ρήμα εἰμί χρησιμοποιείται ως απαρέμφατο και να αποδίδεις σωστά τον χρόνο του στη μετάφρασή σου. ✨