Το Απαρέμφατο των Βαρύτονων Ρημάτων (Ενεστώτας, Μέλλοντας, Αόριστος)
🎯 Τι είναι το απαρέμφατο
Η λέξη απαρέμφατο είναι ένας άκλιτος ρηματικός τύπος του ρήματος. Αυτό σημαίνει ότι:
- Δεν κλίνεται σε πτώσεις, πρόσωπα ή αριθμούς.
- Έχει μία μόνο μορφή για κάθε χρόνο και φωνή — δεν αλλάζει αν το «κάνει» ένα άτομο ή πολλά, το «εγώ» ή το «αυτοί».
- Ακριβώς επειδή η κατάληξή του δεν δηλώνει πρόσωπο και αριθμό, ονομάζεται «απαρέμφατο»: δεν εμφανίζει (δεν φανερώνει) αυτά τα στοιχεία, σε αντίθεση με τους άλλους ρηματικούς τύπους.
Απαρέμφατο = α- (στερητικό μόριο, δηλώνει άρνηση/έλλειψη) + παρεμφαίνω (= δείχνω, εμφανίζω, φανερώνω κάτι παράλληλα). Το απαρέμφατο, λοιπόν, είναι ο τύπος του ρήματος που «δεν εμφανίζει», δηλαδή δεν φανερώνει πρόσωπο και αριθμό, σε αντίθεση με τους οριστικούς, υποτακτικούς, ευκτικούς και προστακτικούς τύπους.
✨ Το απαρέμφατο ως «ουσιαστικό» ρήμα
Παρόλο που είναι ρηματικός τύπος (δηλαδή δηλώνει ενέργεια ή κατάσταση, μπορεί να έχει αντικείμενο, να συνοδεύεται από επιρρήματα κ.λπ.), το απαρέμφατο έχει και μια πολύ σημαντική ιδιότητα: μπορεί να λειτουργεί σαν ουσιαστικό μέσα στην πρόταση. Στα αρχαία ελληνικά συχνά συνοδεύεται μάλιστα από το ουδέτερο άρθρο το, ακριβώς όπως ένα ουσιαστικό ουδέτερου γένους (π.χ. το γράφειν, το λέγειν).
Αυτή η χρήση του απαρεμφάτου ως ουσιαστικού δεν χάθηκε τελείως με τον χρόνο! Στη Νέα Ελληνική Γλώσσα, αλλά και στην κυπριακή διάλεκτο, έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα κάποια αρχαία απαρέμφατα, τα οποία χρησιμοποιούνται πλέον ως ουσιαστικά, με πλήρη κλίση (άρθρο, πτώσεις), και όχι πια ως άκλιτοι ρηματικοί τύποι.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι εκφράσεις όπου το αρχαίο απαρέμφατο έχει «παγώσει» και λειτουργεί σήμερα σαν ουσιαστικό, π.χ. το φαγείν και το πιείν (= το φαγητό και το πιοτό), το γράφειν, το λέγειν (χρησιμοποιείται ακόμη σε εκφράσεις όπως «έχει το λέγειν» = έχει το χάρισμα να μιλάει ωραία), καθώς και άλλες παγιωμένες φράσεις που κρατούν ζωντανή τη μνήμη του αρχαίου απαρεμφάτου μέσα στη σύγχρονη γλώσσα.
📖 Το απαρέμφατο στους τέσσερις χρόνους
Το απαρέμφατο δεν υπάρχει σε όλους τους χρόνους του ρήματος, αλλά μόνο σε τέσσερις:
| Χρόνος απαρεμφάτου |
|---|
| Ενεστώτας |
| Μέλλοντας |
| Αόριστος |
| Παρακείμενος |
Το απαρέμφατο σχηματίζεται σε τέσσερις μόνο χρόνους: Ενεστώτα, Μέλλοντα, Αόριστο και Παρακείμενο. Δεν υπάρχει απαρέμφατο σε άλλους χρόνους (π.χ. δεν υπάρχει απαρέμφατο παρατατικού ή υπερσυντελίκου). Στην παρούσα υποενότητα εξετάζουμε ειδικά το απαρέμφατο Ενεστώτα, Μέλλοντα και Αορίστου των βαρύτονων ρημάτων.
🎓 Τι σημαίνει «βαρύτονα ρήματα»
Τα ρήματα της αρχαίας ελληνικής χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με την κατάληξη του α΄ ενικού προσώπου της οριστικής ενεστώτα:
- Βαρύτονα ρήματα: καταλήγουν σε -ω (π.χ. λύ-ω, παιδεύ-ω, γράφ-ω), και ο τόνος τους δεν πέφτει υποχρεωτικά στη λήγουσα.
- Ρήματα σε -μι: καταλήγουν σε -μι (π.χ. τίθη-μι, δίδω-μι) και έχουν διαφορετική κλίση, την οποία θα μελετήσουμε σε άλλη ενότητα.
Στη συγκεκριμένη υποενότητα ασχολούμαστε αποκλειστικά με το απαρέμφατο των βαρύτονων ρημάτων (σε -ω), και μάλιστα και στις δύο φωνές που μας ενδιαφέρουν: την ενεργητική και τη μέση.
🧩 Σχηματισμός του απαρεμφάτου: Ενεργητική φωνή
Απαρέμφατο Ενεστώτα Ενεργητικής Φωνής
Σχηματίζεται με το θέμα του ενεστώτα + την κατάληξη -ειν.
| Ρήμα | Θέμα Ενεστώτα | Απαρέμφατο Ενεστώτα |
|---|---|---|
| λύω | λυ- | λύ-ειν |
| παιδεύω | παιδευ- | παιδεύ-ειν |
| γράφω | γραφ- | γράφ-ειν |
| λέγω | λεγ- | λέγ-ειν |
Απαρέμφατο Μέλλοντα Ενεργητικής Φωνής
Σχηματίζεται με το θέμα του μέλλοντα (θέμα ενεστώτα + χαρακτηριστικό σύμφωνο -σ-) + την κατάληξη -ειν.
| Ρήμα | Θέμα Μέλλοντα | Απαρέμφατο Μέλλοντα |
|---|---|---|
| λύω | λυσ- | λύσ-ειν |
| παιδεύω | παιδευσ- | παιδεύσ-ειν |
| γράφω | γραψ- | γράψ-ειν |
| λέγω (ρίζα λεγ-) | ερ-/λεξ- | λέξ-ειν / ἐρεῖν |
Απαρέμφατο Αορίστου Ενεργητικής Φωνής
Σχηματίζεται με το θέμα του αορίστου (χωρίς την αύξηση!) + την κατάληξη -αι.
| Ρήμα | Θέμα Αορίστου (χωρίς αύξηση) | Απαρέμφατο Αορίστου |
|---|---|---|
| λύω | λυσ- | λῦσ-αι |
| παιδεύω | παιδευσ- | παιδεῦσ-αι |
| γράφω | γραψ- | γράψ-αι |
| ἄρχω | ἀρξ- | ἄρξ-αι |
Στην οριστική του αορίστου, το ρήμα παίρνει αύξηση (π.χ. ἔ-λυσα). Όμως στο απαρέμφατο αορίστου η αύξηση φεύγει, γιατί η αύξηση δηλώνει χρόνο παρελθόντα και εμφανίζεται μόνο στην οριστική. Έτσι, το απαρέμφατο αορίστου του λύω δεν είναι «ἐλῦσαι» αλλά λῦσαι. Πρόσεξε επίσης ότι ο τόνος στο απαρέμφατο αορίστου ενεργητικής φωνής είναι πάντα περισπωμένη στη λήγουσα (π.χ. λῦσαι, παιδεῦσαι, ἄρξαι) — αυτό είναι σταθερός κανόνας τονισμού.
🧩 Σχηματισμός του απαρεμφάτου: Μέση φωνή
Απαρέμφατο Ενεστώτα Μέσης Φωνής
Σχηματίζεται με το θέμα του ενεστώτα + την κατάληξη -εσθαι.
| Ρήμα | Θέμα Ενεστώτα | Απαρέμφατο Ενεστώτα (Μέση) |
|---|---|---|
| λύομαι | λυ- | λύ-εσθαι |
| παιδεύομαι | παιδευ- | παιδεύ-εσθαι |
| γράφομαι | γραφ- | γράφ-εσθαι |
Απαρέμφατο Μέλλοντα Μέσης Φωνής
Σχηματίζεται με το θέμα του μέλλοντα (θέμα + -σ-) + την κατάληξη -εσθαι.
| Ρήμα | Θέμα Μέλλοντα | Απαρέμφατο Μέλλοντα (Μέση) |
|---|---|---|
| λύομαι | λυσ- | λύσ-εσθαι |
| παιδεύομαι | παιδευσ- | παιδεύσ-εσθαι |
| γράφομαι | γραψ- | γράψ-εσθαι |
Απαρέμφατο Αορίστου Μέσης Φωνής
Σχηματίζεται με το θέμα του αορίστου (χωρίς αύξηση) + την κατάληξη -ασθαι.
| Ρήμα | Θέμα Αορίστου (χωρίς αύξηση) | Απαρέμφατο Αορίστου (Μέση) |
|---|---|---|
| λύομαι | λυσ- | λύσ-ασθαι |
| παιδεύομαι | παιδευσ- | παιδεύσ-ασθαι |
| γράφομαι | γραψ- | γράψ-ασθαι |
📋 Συγκεντρωτικός πίνακας καταλήξεων
Το πιο χρήσιμο εργαλείο για να θυμάσαι το απαρέμφατο των βαρύτονων ρημάτων είναι οι καταλήξεις, οι οποίες είναι σταθερές:
| Χρόνος | Κατάληξη Ενεργητικής Φωνής | Κατάληξη Μέσης Φωνής |
|---|---|---|
| Ενεστώτας | -ειν | -εσθαι |
| Μέλλοντας | -σειν | -σεσθαι (θέμα + σ + εσθαι) |
| Αόριστος | -σαι | -σασθαι (θέμα + σ + ασθαι) |
Παρατήρησε ότι η μέση φωνή «θυμάται» πάντα το -σθαι στο τέλος (εσθαι, σεσθαι, σασθαι), ενώ η ενεργητική φωνή χρησιμοποιεί πιο σύντομες καταλήξεις (-ειν, -σειν, -σαι). Αν μάθεις καλά αυτόν τον πίνακα, μπορείς να σχηματίσεις το απαρέμφατο οποιουδήποτε βαρύτονου ρήματος, αρκεί να ξέρεις το κατάλληλο ρηματικό θέμα.
🔍 Πώς αναγνωρίζουμε το απαρέμφατο σε ένα κείμενο
Όταν συναντάς μια λέξη σε αρχαίο κείμενο και θέλεις να ελέγξεις αν είναι απαρέμφατο, ρώτησε τον εαυτό σου:
- Τελειώνει σε -ειν, -σειν, -σαι, -εσθαι, -σεσθαι ή -σασθαι; Αν ναι, είναι πιθανό να πρόκειται για απαρέμφατο ενεστώτα, μέλλοντα ή αορίστου.
- Δηλώνει πρόσωπο και αριθμό; Το απαρέμφατο δεν αλλάζει ανάλογα με το ποιος κάνει την ενέργεια — δεν υπάρχει «απαρέμφατο α΄ ενικού» ή «απαρέμφατο γ΄ πληθυντικού». Έχει μία και μοναδική μορφή.
- Συνοδεύεται από άρθρο ουδετέρου γένους (το, του, τω, τα); Αν ναι, τότε λειτουργεί ως ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο μέσα στην πρόταση.
🏛️ Το απαρέμφατο ως συντακτικός όρος
Μέσα στην πρόταση, το απαρέμφατο μπορεί να λειτουργεί με δύο βασικούς τρόπους:
- Ως ρήμα δεύτερης πρότασης (τελικό, ειδικό ή άλλο απαρέμφατο), εξαρτώμενο από άλλο ρήμα (π.χ. βούλομαι μαθεῖν = θέλω να μάθω).
- Ως ουσιαστικοποιημένος όρος, όταν συνοδεύεται από άρθρο, λειτουργώντας ως υποκείμενο, αντικείμενο ή άλλος ονοματικός όρος της πρότασης (π.χ. τὸ γράφειν = το γράψιμο / η πράξη του να γράφει κανείς).
Αυτή η διπλή φύση —ρηματική και ονοματική ταυτόχρονα— είναι το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα του απαρεμφάτου και εξηγεί γιατί τόσα αρχαία απαρέμφατα «επέζησαν» στη γλώσσα μας ως ουσιαστικά.
📝 Ανακεφαλαίωση
Το απαρέμφατο είναι άκλιτος ρηματικός τύπος που δεν δηλώνει πρόσωπο και αριθμό, αλλά μπορεί να λειτουργεί και ως ουσιαστικό (συχνά με το άρθρο «το»). Υπάρχει σε τέσσερις χρόνους: Ενεστώτα, Μέλλοντα, Αόριστο και Παρακείμενο. Για τα βαρύτονα ρήματα (σε -ω), οι καταλήξεις του απαρεμφάτου στην ενεργητική φωνή είναι -ειν (ενεστώτας), -σειν (μέλλοντας) και -σαι (αόριστος, χωρίς αύξηση), ενώ στη μέση φωνή είναι -εσθαι (ενεστώτας), -σεσθαι (μέλλοντας) και -σασθαι (αόριστος, χωρίς αύξηση). Τέλος, αξίζει να θυμάσαι ότι αρχαία απαρέμφατα έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα στη Νέα Ελληνική και στην κυπριακή διάλεκτο ως ουσιαστικά, δείχνοντάς μας πόσο ζωντανή παραμένει η αρχαία γλώσσα μέσα στη σημερινή μας ομιλία.