Οριστική Ενεστώτα και Μέλλοντα Βαρύτονων Ρημάτων Μέσης Φωνής
🎯 Αφετηρία: τα ρήματα του κειμένου
Στο κείμενο «Δεύτερος λόγος του Περικλή προς Αθηναίους» συναντήσαμε έξι ρηματικούς τύπους που δεν ανήκουν στην ενεργητική φωνή, αλλά στη μέση φωνή. Τους βρίσκουμε μέσα σε αυτές τις φράσεις:
Οὐ μόνοι, ὦ Ἀθηναῖοι, ἐπὶ τοὺς πολεμίους στρατευσόμεθα.
…οἱ ἀθρόοι ἐκπορεύσονται.
Οἱ στρατηγοὶ συμβουλεύσονται ἡμῖν περὶ τῆς στρατείας.
Τὰς δ᾽ ὀρθὰς αὐτῶν συμβουλὰς ἀποδεξόμεθα.
…εὐξόμεθα περὶ τῆς νίκης τοῖς θεοῖς.
…ἡμῶν δ᾽ οὐ παύσονται προστατοῦντες.
Όλα αυτά τα ρήματα βρίσκονται σε χρόνο Μέλλοντα. Σε αυτήν την υποενότητα θα μάθουμε πώς κλίνεται η οριστική Ενεστώτα και η οριστική Μέλλοντα των βαρύτονων ρημάτων στη μέση φωνή — δηλαδή ρημάτων σαν το στρατεύομαι, το συμβουλεύομαι, το εὔχομαι.
Τα ρήματα σε -ω χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τα βαρύτονα (π.χ. λύ-ω, παιδεύ-ω, γράφ-ω) και τα περισπώμενα σε -άω/-έω/-όω (π.χ. τιμ-άω, φιλ-έω). Η ονομασία «βαρύτονο» δηλώνει ότι ο τόνος στο α΄ πρόσωπο πέφτει πιο μακριά από τη λήγουσα (π.χ. λύ-ομαι και όχι λυ-ό-μαι με τόνο στη λήγουσα).
🔎 Πώς αναγνωρίζουμε τη μέση φωνή
Όπως παρατηρούμε στα ρήματα του κειμένου, οι καταλήξεις τους είναι διαφορετικές από αυτές της ενεργητικής φωνής (-ω, -εις, -ει, -ομεν, -ετε, -ουσι). Οι καταλήξεις -ομαι, -ῃ/-ει, -εται, -όμεθα, -εσθε, -ονται είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα της μέσης (και της παθητικής) φωνής στον Ενεστώτα και στον Μέλλοντα.
Τα ρήματα στρατευσόμεθα, ἐκπορεύσονται, συμβουλεύσονται, ἀποδεξόμεθα, εὐξόμεθα, παύσονται έχουν καταλήξεις σε -μεθα, -ονται, δηλαδή καταλήξεις της μέσης φωνής. Γενικότερα, όποτε ένα ρήμα λήγει σε -ομαι, -ῃ, -εται, -όμεθα, -εσθε, -ονται, ανήκει στη μέση (ή παθητική) φωνή και όχι στην ενεργητική.
⚙️ Από τον Μέλλοντα στον Ενεστώτα: πώς σχηματίζεται η αντιστοιχία
Ο μαθητής της Α΄ Γυμνασίου γνωρίζει ήδη πώς σχηματίζεται ο Μέλλοντας της ενεργητικής φωνής: προσθέτουμε στο θέμα του ρήματος τον χρονικό χαρακτήρα -σ-. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τη μέση φωνή.
Άρα, για να περάσουμε από τον τύπο του Μέλλοντα στον αντίστοιχο τύπο του Ενεστώτα, αφαιρούμε το -σ- (τον χρονικό χαρακτήρα) και κρατάμε το ίδιο θέμα με τις ίδιες καταλήξεις:
| Μέλλοντας (κείμενο) | Αφαιρούμε το -σ- | Ενεστώτας |
|---|---|---|
| στρατευσόμεθα | στρατευ-όμεθα | στρατευόμεθα |
| ἐκπορεύσονται | ἐκπορεύ-ονται | ἐκπορεύονται |
| συμβουλεύσονται | συμβουλεύ-ονται | συμβουλεύονται |
| ἀποδεξσόμεθα → ἀποδέχ- | ἀποδεχ-όμεθα | ἀποδεχόμεθα |
| εὐξσόμεθα → εὐχ- | εὐχ-όμεθα | εὐχόμεθα |
| παύσονται | παύ-ονται | παύονται |
Η μόνη διαφορά ανάμεσα στην οριστική Ενεστώτα και στην οριστική Μέλλοντα ενός βαρύτονου ρήματος μέσης φωνής είναι το -σ-, δηλαδή ο χρονικός χαρακτήρας του Μέλλοντα, που προστίθεται στο θέμα του ρήματος. Οι καταλήξεις (-ομαι, -ῃ, -εται, -όμεθα, -εσθε, -ονται) παραμένουν ίδιες και στους δύο χρόνους.
📖 Η πλήρης κλίση: Ενεστώτας μέσης φωνής
Πρότυπο ρήμα είναι το λύομαι («λύνομαι» ή, ανάλογα με το νόημα, «εξαγοράζομαι», «ελευθερώνομαι»). Δίπλα δίνεται η κλίση του ρήματος στρατεύομαι («εκστρατεύω, βαδίζω σε εκστρατεία»), όπως ζητά το βιβλίο.
| Πρόσωπο | λύ-ομαι (πρότυπο) | στρατεύ-ομαι |
|---|---|---|
| ἐγώ | λύ**-ομαι** | στρατεύ**-ομαι** |
| σύ | λύ**-ῃ** | στρατεύ**-ῃ** |
| οὗτος | λύ**-εται** | στρατεύ**-εται** |
| ἡμεῖς | λυ**-όμεθα** | στρατευ**-όμεθα** |
| ὑμεῖς | λύ**-εσθε** | στρατεύ**-εσθε** |
| οὗτοι | λύ**-ονται** | στρατεύ**-ονται** |
Η κατάληξη του β΄ ενικού προσώπου γράφεται -ῃ (με υπογεγραμμένη), π.χ. λύ-ῃ, στρατεύ-ῃ. Προσέξτε ότι δεν είναι -εις όπως στην ενεργητική φωνή (λύ-εις)! Στην ουσία προέρχεται από παλαιότερο -εσαι, που συνεσταλμένο έδωσε -ῃ.
⏩ Η πλήρης κλίση: Μέλλοντας μέσης φωνής
Πρότυπο ρήμα είναι το λύσομαι. Δίπλα η κλίση του ρήματος συμβουλεύσομαι («θα συσκεφθώ, θα συμβουλευτώ»).
| Πρόσωπο | λύ-σ-ομαι (πρότυπο) | συμβουλεύ-σ-ομαι |
|---|---|---|
| ἐγώ | λύ-σ**-ομαι** | συμβουλεύ-σ**-ομαι** |
| σύ | λύ-σ**-ῃ** | συμβουλεύ-σ**-ῃ** |
| οὗτος | λύ-σ**-εται** | συμβουλεύ-σ**-εται** |
| ἡμεῖς | λυ-σ**-όμεθα** | συμβουλευ-σ**-όμεθα** |
| ὑμεῖς | λύ-σ**-εσθε** | συμβουλεύ-σ**-εσθε** |
| οὗτοι | λύ-σ**-ονται** | συμβουλεύ-σ**-ονται** |
Συγκρίνοντας τους δύο πίνακες βλέπουμε ξεκάθαρα: η οριστική Ενεστώτα (λύομαι) και η οριστική Μέλλοντα (λύσομαι) έχουν ακριβώς τις ίδιες καταλήξεις σε κάθε πρόσωπο· η μοναδική τους διαφορά είναι το -σ- που εμφανίζεται στον Μέλλοντα ανάμεσα στο θέμα και στην κατάληξη.
Η διαφορά ανάμεσα στους δύο χρόνους (Ενεστώτα και Μέλλοντα), η οποία βρίσκεται —όπως θα δούμε αργότερα— και στον Αόριστο, λέγεται χρονικός χαρακτήρας. Για τον σχηματισμό του Μέλλοντα μέσης φωνής ισχύουν ακριβώς όσα ισχύουν και για τον σχηματισμό του Μέλλοντα της ενεργητικής φωνής.
🧩 Ο χρονικός χαρακτήρας -σ- ανάλογα με το θέμα του ρήματος
Το -σ- του Μέλλοντα δεν εμφανίζεται πάντα «καθαρό». Η μορφή του εξαρτάται από το τελευταίο σύμφωνο (τον θεματικό χαρακτήρα) του ρηματικού θέματος. Διακρίνουμε δύο μεγάλες κατηγορίες ρημάτων:
α) Φωνηεντόληκτα ρήματα
Στα ρήματα των οποίων το θέμα λήγει σε φωνήεν ή δίφθογγο (π.χ. λύ-, στρατευ-, συμβουλευ-), ο χρονικός χαρακτήρας -σ- προστίθεται απλά και καθαρά, τόσο στον Μέλλοντα όσο και στον Αόριστο, ενεργητικής και μέσης φωνής:
- λύ-σ-ω (Μέλλ. ενεργ.) — λύ-σ-ομαι (Μέλλ. μέσ.)
- ἔ-λυ-σ-α (Αόρ. ενεργ.) — ἐ-λυ-σ-άμην (Αόρ. μέσ.)
β) Αφωνόληκτα ρήματα
Στα ρήματα των οποίων το θέμα λήγει σε άφωνο σύμφωνο (κ, γ, χ — π, β, φ — τ, δ, θ), το σύμφωνο αυτό συγχωνεύεται με το -σ- και δίνει διαφορετικό αποτέλεσμα ανάλογα με την κατηγορία του:
| Κατηγορία θεματικού χαρακτήρα | Σύμφωνα | Συνένωση με -σ- | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Ουρανικόληκτα | κ, γ, χ | + σ = ξ | διώκ-ω → διώξ-ομαι, λέγ-ω → λέξ-ομαι, ταράττ-ομαι (θέμα ταραχ-) → ταράξ-ομαι |
| Χειλικόληκτα | π, β, φ | + σ = ψ | τρέπ-ομαι → τρέψ-ομαι, βλάπτ-ομαι (θέμα βλαβ-) → βλάψ-ομαι, γράφ-ομαι → γράψ-ομαι |
| Οδοντικόληκτα | τ, δ, θ | σβήνονται πριν το σ (τ, δ, θ + σ = σ) | θαυμάζ-ομαι (θέμα θαυματ-) → θαυμά-σ-ομαι, ψεύδ-ομαι → ψεύ-σ-ομαι, πείθ-ομαι → πεί-σ-ομαι |
Απομνημόνευσε τους παρακάτω τύπους — θα τους χρειάζεσαι σε κάθε χρόνο με χρονικό χαρακτήρα -σ- (Μέλλοντα και Αόριστο, ενεργητικής και μέσης φωνής):
- Ουρανικόληκτα (κ, γ, χ) + σ = ξ — π.χ. διώκω → διώξω / διώξομαι
- Χειλικόληκτα (π, β, φ) + σ = ψ — π.χ. γράφω → γράψω / γράψομαι
- Οδοντικόληκτα (τ, δ, θ) + σ = σ (το τ/δ/θ εξαφανίζεται) — π.χ. πείθω → πείσω / πείσομαι
Μερικά ρήματα δεν φανερώνουν εύκολα το πραγματικό τους θέμα στον Ενεστώτα, γιατί έχουν υποστεί φωνητικές αλλαγές. Χρειάζεται να ανατρέξουμε σε συγγενικές λέξεις για να το βρούμε:
- φυλάσσομαι / φυλάττομαι: θέμα φυλακ- (< φυλακή) → Μέλλ. φυλάξομαι
- ταράσσομαι / ταράττομαι: θέμα ταραχ- (< ταραχή) → Μέλλ. ταράξομαι
- βλάπτομαι: θέμα βλαβ- (< βλάβη) → Μέλλ. βλάψομαι
- ἐλπίζομαι: θέμα ἐλπιδ- (< ἐλπίς, ἐλπίδος) → Μέλλ. ἐλπιοῦμαι (με ιδιαίτερο σχηματισμό)
- θαυμάζομαι: θέμα θαυματ- (< θαῦμα, θαύματος) → Μέλλ. θαυμάσομαι
📝 Εφαρμογή: σχηματισμός Μέλλοντα ανά κατηγορία
Ας δούμε συγκεντρωτικά πώς σχηματίζεται ο Μέλλοντας μέσης φωνής σε ρήματα κάθε κατηγορίας, με βάση το θέμα τους στον Ενεστώτα:
| Κατηγορία | Ενεστώτας | Πραγματικό θέμα | Μέλλοντας |
|---|---|---|---|
| Οδοντικόληκτα | θαυμάζομαι | θαυματ- | θαυμάσομαι |
| Οδοντικόληκτα | ψεύδομαι | ψευδ- | ψεύσομαι |
| Οδοντικόληκτα | πείθομαι | πειθ- | πείσομαι |
| Χειλικόληκτα | τρέπομαι | τρεπ- | τρέψομαι |
| Χειλικόληκτα | βλάπτομαι | βλαβ- | βλάψομαι |
| Χειλικόληκτα | γράφομαι | γραφ- | γράψομαι |
| Ουρανικόληκτα | διώκομαι | διωκ- | διώξομαι |
| Ουρανικόληκτα | λέγομαι | λεγ- | λέξομαι |
| Ουρανικόληκτα | ταράττομαι | ταραχ- | ταράξομαι |
Σε κάθε περίπτωση, μόλις σχηματίσουμε το θέμα του Μέλλοντα (θέμα + χρονικός χαρακτήρας σε ξ/ψ/σ), προσθέτουμε τις ίδιες καταλήξεις της μέσης φωνής που μάθαμε παραπάνω: -ομαι, -ῃ, -εται, -όμεθα, -εσθε, -ονται. Για παράδειγμα, το θαυμάσομαι κλίνεται: θαυμάσομαι, θαυμάσῃ, θαυμάσεται, θαυμασόμεθα, θαυμάσεσθε, θαυμάσονται.
✨ Ανακεφαλαίωση
- Τα ρήματα σε -ομαι, -ῃ, -εται, -όμεθα, -εσθε, -ονται βρίσκονται στη μέση (ή παθητική) φωνή.
- Η οριστική Ενεστώτα και η οριστική Μέλλοντα μέσης φωνής έχουν τις ίδιες καταλήξεις· η μόνη διαφορά τους είναι ο χρονικός χαρακτήρας -σ- του Μέλλοντα.
- Στα φωνηεντόληκτα ρήματα το -σ- προστίθεται απλά (λύ-ομαι → λύ-σ-ομαι).
- Στα αφωνόληκτα ρήματα το -σ- συνενώνεται με το τελευταίο σύμφωνο του θέματος: κ, γ, χ + σ = ξ / π, β, φ + σ = ψ / τ, δ, θ + σ = σ (το τ/δ/θ χάνεται).
- Πολλά ρήματα κρύβουν το πραγματικό τους θέμα (π.χ. θαυμάζομαι από θέμα θαυματ-, ταράττομαι από θέμα ταραχ-) — για να το βρούμε, σκεφτόμαστε συγγενικές λέξεις.