Δεύτερος Λόγος του Περικλή προς τους Αθηναίους

🎯 Πού βρισκόμαστε

Μετά τον πρώτο λόγο του Περικλή (όπου ο μεγάλος Αθηναίος πολιτικός καλούσε τους συμπολίτες του να μη φοβούνται τον πόλεμο με τη Σπάρτη, γιατί η Αθήνα διέθετε ισχυρό στόλο και οικονομική δύναμη), ο συγγραφέας μάς παρουσιάζει ένα δεύτερο, σύντομο απόσπασμα λόγου του ίδιου προσώπου. Το κείμενο είναι πλασματό (κατασκευασμένο για διδακτικούς σκοπούς, στο ύφος του Θουκυδίδη) και μας δείχνει τον Περικλή τη στιγμή που ανακοινώνει στους Αθηναίους ότι η εκστρατεία θα ξεκινήσει όχι μόνοι, αλλά μαζί με συμμάχους, και ότι πριν φύγουν οι στρατιώτες θα γίνουν θυσίες στους θεούς για τη νίκη.

📖 Το αρχαίο κείμενο

Το απόσπασμα προέρχεται από το Δημητρίου Φιλικού, Αναγνωστικόν της Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσης και είναι γραμμένο σε απλή αττική διάλεκτο, ώστε να είναι προσιτό σε μαθητές.

Οὐ μόνοι, ὦ Ἀθηναῖοι, ἐπὶ τοὺς πολεμίους στρατευσόμεθα. Ἔχομεν συμμάχους πιστοὺς καὶ ἀνδρείους, οἳ ἀθρόοι ἐκπορεύσονται. Οἱ τούτων στρατηγοὶ συμβουλεύσονται ἡμῖν περὶ τῆς στρατείας, τὰς δ᾽ ὀρθὰς αὐτῶν συμβουλὰς ἀποδεξόμεθα. Πρὸ δὲ τῆς στρατείας, ὦ πολῖται, εὐξόμεθα περὶ τῆς νίκης τοῖς θεοῖς, οἳ τοῖς μὲν πολεμίοις οὐ βοηθήσουσιν, ὅτι τὴν εἰρήνην ἔλυσαν, ἡμῶν δ᾽ οὐ παύσονται προστατοῦντες.

— Δημητρίου Φιλικού, Ἀναγνωστικόν τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσης

📚 Λεξιλόγιο του κειμένου

Ο πίνακας δείχνει τους τύπους του κειμένου, το ρήμα από το οποίο προέρχονται (σε πρώτο ενικό πρόσωπο, ενεστώτα) και τη σημασία τους στα Νέα Ελληνικά:

✨ Ανάλυση σε νοηματικές ενότητες (κατά κώλα)

Το κείμενο χωρίζεται σε μικρές νοηματικές ενότητες («κώλα»), όπως γίνεται συνήθως στην ανάλυση αρχαίων κειμένων, ώστε να γίνεται πιο εύκολη η κατανόηση και η μετάφρασή του. Δίπλα σε κάθε κώλο σημειώνεται και ο συντακτικός του ρόλος (π.χ. αν είναι κύρια πρόταση ή αναφορική δευτερεύουσα πρόταση):

🌿 Πλήρης νεοελληνική απόδοση

Δεν θα εκστρατεύσουμε μόνοι μας, Αθηναίοι, εναντίον των εχθρών. Έχουμε πιστούς και γενναίους συμμάχους, οι οποίοι θα εκστρατεύσουν όλοι μαζί. Οι στρατηγοί τους θα συσκεφθούν μαζί μας για την εκστρατεία, και τις ορθές τους συμβουλές θα τις αποδεχτούμε. Πριν όμως από την εκστρατεία, πολίτες, θα προσευχηθούμε στους θεούς για τη νίκη· οι θεοί δεν θα βοηθήσουν τους εχθρούς, επειδή αυτοί έλυσαν την ειρήνη, ενώ εμάς δεν θα πάψουν να προστατεύουν.

🧭 Κατανόηση του περιεχομένου

Ο δεύτερος αυτός λόγος του Περικλή είναι πολύ πιο σύντομος από τον πρώτο, αλλά περιέχει τρία σαφή μηνύματα προς τους Αθηναίους πολίτες:

1. Δεν είναι μόνοι. Η Αθήνα δεν θα πολεμήσει μόνη της· έχει πιστούς και γενναίους συμμάχους που θα εκστρατεύσουν όλοι μαζί («ἀθρόοι»), δηλαδή ενωμένοι, δίνοντας εικόνα δύναμης και συνοχής.
2. Υπάρχει συνεργασία στη διοίκηση. Οι στρατηγοί των συμμάχων θα συνεργαστούν με τους Αθηναίους για τον σχεδιασμό της εκστρατείας, και οι σωστές τους προτάσεις θα γίνουν δεκτές — δείγμα ότι ο Περικλής παρουσιάζει μια συλλογική, όχι αυταρχική, λήψη αποφάσεων.
3. Η θρησκευτική διάσταση του πολέμου. Πριν από κάθε σοβαρή στρατιωτική επιχείρηση, οι αρχαίοι Έλληνες τελούσαν θυσίες και προσευχές στους θεούς, ζητώντας την εύνοιά τους. Ο Περικλής τονίζει ότι οι θεοί θα είναι με το μέρος των Αθηναίων, επειδή οι εχθροί (οι Σπαρτιάτες και οι σύμμαχοί τους) ήταν αυτοί που παραβίασαν πρώτοι την ειρήνη (εννοείται η Τριακονταετής Ειρήνη του 446/5 π.Χ.). Έτσι, ο πόλεμος παρουσιάζεται ως δίκαιος («ἡμῶν δ᾽ οὐ παύσονται προστατοῦντες» = οι θεοί θα συνεχίσουν να προστατεύουν τους Αθηναίους), ενώ οι αντίπαλοι θεωρούνται υπαίτιοι της σύγκρουσης και άρα δεν αξίζουν τη θεϊκή βοήθεια.

🔤 Γραμματικές παρατηρήσεις: ο μέλλοντας των ρημάτων σε -ομαι

Το κείμενο είναι πλούσιο σε ρηματικούς τύπους μέλλοντα από ρήματα μέσης φωνής (σε -ομαι). Παρατήρησε πώς σχηματίζεται ο μέλλοντας αυτών των ρημάτων, προσθέτοντας το χαρακτηριστικό -σ- πριν από την κατάληξη:

🧩 Η αξία της συνεργατικής προσέγγισης του κειμένου

Στο σχολικό βιβλίο προτείνεται η ανάλυση του κειμένου σε νοηματικές ενότητες («κώλα»), όπως είδαμε παραπάνω, με σκοπό να διευκολυνθεί η μετάφρασή του στα Νέα Ελληνικά. Δίπλα σε κάθε κώλο σημειώνεται ο συντακτικός του χαρακτήρας:

• α-πρότ σημαίνει ότι το κώλο αποτελεί κύρια (ανεξάρτητη) πρόταση.
• οἷ(αναφ)-πρότ σημαίνει ότι το κώλο εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία «οἵ» (= οι οποίοι) και είναι αναφορική δευτερεύουσα πρόταση.
• ὅτι(αιτ)-πρότ σημαίνει ότι το κώλο εισάγεται με τον σύνδεσμο «ὅτι» με αιτιολογική σημασία (= επειδή) και είναι αιτιολογική δευτερεύουσα πρόταση.

Αυτή η τεχνική —ο χωρισμός ενός μεγάλου, πολύπλοκου κειμένου σε μικρότερα, αυτοτελή νοηματικά κομμάτια— είναι πολύ χρήσιμη μέθοδος όταν μεταφράζουμε αρχαία κείμενα: βοηθά να μην χαθεί ο μαθητής μέσα σε μεγάλες περιόδους με πολλές δευτερεύουσες προτάσεις, αφού μπορεί να δουλέψει «κομμάτι-κομμάτι».

📌 Ανακεφαλαίωση

Ο δεύτερος λόγος του Περικλή είναι ένα σύντομο αλλά πυκνό κείμενο στο οποίο ο Αθηναίος ηγέτης καθησυχάζει τους πολίτες τονίζοντας τρία σημεία: την ύπαρξη ισχυρών συμμάχων που θα εκστρατεύσουν μαζί με την Αθήνα, τη συνεργασία των στρατηγών στον σχεδιασμό του πολέμου, και τη θεϊκή εύνοια που θα συνοδεύσει τους Αθηναίους επειδή ο πόλεμος που διεξάγουν είναι δίκαιος. Γλωσσικά, το κείμενο ξεχωρίζει για την πυκνή χρήση ρημάτων σε μέλλοντα μέσης φωνής (στρατευσόμεθα, ἐκπορεύσονται, συμβουλεύσονται, ἀποδεξόμεθα, εὐξόμεθα), ενώ συντακτικά αποτελεί καλό παράδειγμα εναλλαγής κύριων προτάσεων με αναφορικές και αιτιολογικές δευτερεύουσες προτάσεις, οργανωμένες σε σαφή νοηματικά κώλα.