Συντομογραφίες που συνοδεύουν την κατά κώλα γραφή
Τι είναι η «κατά κώλα γραφή»
Όταν αναλύουμε ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο συντακτικά, συχνά το χωρίζουμε σε κώλα, δηλαδή σε μικρότερα νοηματικά τμήματα: την κύρια πρόταση και τις δευτερεύουσες προτάσεις ή φράσεις που εξαρτώνται από αυτήν. Κάθε κώλο γράφεται σε δική του γραμμή, ώστε να φαίνεται καθαρά η δομή του λόγου — ποια πρόταση είναι κύρια, ποιες είναι δευτερεύουσες, με τι εισάγεται η καθεμιά και τι ρόλο παίζει.
Για να μην επαναλαμβάνουμε κάθε φορά έναν ολόκληρο συντακτικό όρο (π.χ. «χρονική δευτερεύουσα πρόταση εισαγόμενη με το ὅτε»), χρησιμοποιούμε συντομογραφίες. Αυτές τοποθετούνται δίπλα σε κάθε κώλο και δηλώνουν αμέσως τι είδους πρόταση ή φράση είναι.
Η κατά κώλα γραφή είναι ένα εργαλείο γρήγορης οπτικής ανάλυσης του λόγου. Οι συντομογραφίες λειτουργούν σαν «ετικέτες»: μας επιτρέπουν να βλέπουμε με μια ματιά τον τύπο κάθε πρότασης, χωρίς να χρειάζεται να γράφουμε ολόκληρη συντακτική περιγραφή δίπλα σε κάθε γραμμή του κειμένου.
Η λογική σχηματισμού των συντομογραφιών
Οι περισσότερες συντομογραφίες ακολουθούν ένα σταθερό μοτίβο:
εισαγωγική λέξη + (είδος πρότασης σε συντομογραφία) + -πρότ
Δηλαδή:
- Πρώτα γράφεται η λέξη-εισαγωγέας της δευτερεύουσας πρότασης (π.χ. το ὅτι, το ἐάν, το ἐπεί), με τον δικό της τονισμό και πνεύμα, ακριβώς όπως εμφανίζεται στο κείμενο.
- Μέσα σε παρένθεση σημειώνεται με συντομογραφία το είδος της πρότασης (π.χ. αναφ = αναφορική, αιτ = αιτιολογική, χρον = χρονική, τελ = τελική, υποθ = υποθετική, ειδ = ειδική, πλ.ερ. = πλάγια ερωτηματική, εναντ = εναντιωματική).
- Τέλος προστίθεται το -πρότ, που σημαίνει «πρόταση».
Η σειρά είναι πάντα: εισαγωγική λέξη → (είδος πρότασης) → -πρότ. Δεν αλλάζει ποτέ αυτή η σειρά. Έτσι, το ὅτι(αιτ)-πρότ σημαίνει «αιτιολογική πρόταση εισαγόμενη με το ὅτι», ενώ το ὅτι(ειδ)-πρότ σημαίνει «ειδική πρόταση εισαγόμενη με το ὅτι» — η ίδια λέξη-εισαγωγέας μπορεί να εισάγει διαφορετικά είδη προτάσεων, γι᾽ αυτό το στοιχείο μέσα στην παρένθεση είναι απαραίτητο.
Πλήρης πίνακας συντομογραφιών
Ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει όλες τις συντομογραφίες που χρησιμοποιούνται στην κατά κώλα ανάλυση των κειμένων και των δύο τευχών (Α΄ και Β΄ εξαμήνου).
| Συντομογραφία | Επεξήγηση |
|---|---|
| α-πρότ | κύρια πρόταση |
| ευθεία ερ. | ευθεία ερώτηση |
| ἃ(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το ἃ |
| εἰ καὶ(εναντ)-πρότ | εναντιωματική πρόταση εισαγόμενη με το εἰ καί |
| εἰ(πλ.ερ.)-πρότ | πλάγια ερωτηματική πρόταση εισαγόμενη με το εἰ |
| εἰ(υποθ)-πρότ | υποθετική πρόταση εισαγόμενη με το εἰ |
| ἐάν(υποθ)-πρότ | υποθετική πρόταση εισαγόμενη με το ἐάν |
| ἐν ᾧ(χρον)-πρότ | χρονική πρόταση εισαγόμενη με το ἐν ᾧ |
| ἔνθα(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το ἔνθα |
| ἐπεί(αιτ)-πρότ | αιτιολογική πρόταση εισαγόμενη με το ἐπεί |
| ἐπεί(χρον)-πρότ | χρονική πρόταση εισαγόμενη με το ἐπεί |
| ἐπειδάν(χρον)-πρότ | χρονική πρόταση εισαγόμενη με το ἐπειδάν |
| ἵνα(τελ)-πρότ | τελική πρόταση εισαγόμενη με το ἵνα |
| μέχρις ὅπου(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το μέχρις ὅπου |
| οἵ(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το οἵ |
| ὅν(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το ὅν |
| ὅπως(πλ.ερ)-πρότ | πλάγια ερωτηματική πρόταση εισαγόμενη με το ὅπως |
| ὅσα(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το ὅσα |
| ὅσον(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το ὅσον |
| ὅτε(χρον)-πρότ | χρονική πρόταση εισαγόμενη με το ὅτε |
| ὅτι(αιτ)-πρότ | αιτιολογική πρόταση εισαγόμενη με το ὅτι |
| ὅτι(ειδ)-πρότ | ειδική πρόταση εισαγόμενη με το ὅτι |
| οὓς(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το οὕς |
| ὥν(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το ὧν |
| ὡς(αιτ)-πρότ | αιτιολογική πρόταση εισαγόμενη με το ὡς |
| ὡς(αναφ)-πρότ | αναφορική πρόταση εισαγόμενη με το ὡς |
| ὡς(χρον)-πρότ | χρονική πρόταση εισαγόμενη με το ὡς |
| μτχ φρ (επιθ) | μετοχική φράση — η μετοχή είναι επιθετική |
| μτχ φρ (επιρ) | μετοχική φράση — η μετοχή είναι επιρρηματική |
Το ὅτι(αιτ)-πρότ και το ὅτι(ειδ)-πρότ είναι δύο διαφορετικά πράγματα, παρόλο που η λέξη-εισαγωγέας είναι ίδια:
- ὅτι(αιτ)-πρότ: αιτιολογική πρόταση — απαντά στο «γιατί;» (π.χ. Ἔκλαυσε, ὅτι ἐνικήθη = Έκλαψε, επειδή νικήθηκε).
- ὅτι(ειδ)-πρότ: ειδική πρόταση — απαντά στο «τι;» και λειτουργεί ως αντικείμενο (π.χ. Εἶπεν ὅτι ἐνικήθη = Είπε ότι νικήθηκε).
Η μόνη ένδειξη ποιο από τα δύο ισχύει είναι το γράμμα μέσα στην παρένθεση: (αιτ) ή (ειδ). Πρέπει να το προσέχουμε πολύ.
Το ὡς εμφανίζεται στον πίνακα με τρεις διαφορετικές σημασίες, ανάλογα με τη συντακτική λειτουργία της πρότασης που εισάγει:
- ὡς(αιτ)-πρότ: αιτιολογική (επειδή, καθώς)
- ὡς(αναφ)-πρότ: αναφορική (όπως)
- ὡς(χρον)-πρότ: χρονική (όταν, μόλις)
Αυτό δείχνει γιατί δεν αρκεί ποτέ μόνο η λέξη-εισαγωγέας για να καταλάβουμε το είδος της πρότασης· χρειαζόμαστε πάντα και τη συντομογραφία μέσα στην παρένθεση.
Οι μετοχικές φράσεις: μτχ φρ (επιθ) και μτχ φρ (επιρ)
Δεν αναλύονται σε κώλα μόνο δευτερεύουσες προτάσεις, αλλά και μετοχικές φράσεις, δηλαδή φράσεις που έχουν ως πυρήνα μια μετοχή. Οι μετοχικές φράσεις διακρίνονται σε δύο κατηγορίες ανάλογα με τον ρόλο της μετοχής:
μτχ φρ (επιθ) — επιθετική μετοχή
Η μετοχή λειτουργεί όπως ένα επίθετο: προσδιορίζει ένα ουσιαστικό ή μια αντωνυμία, χωρίς να δηλώνει περίσταση (χρόνο, αιτία, σκοπό κ.λπ.). Ισοδυναμεί συχνά με μια αναφορική πρόταση.
μτχ φρ (επιρ) — επιρρηματική μετοχή
Η μετοχή λειτουργεί όπως μια δευτερεύουσα επιρρηματική πρόταση: δηλώνει την περίσταση κάτω από την οποία γίνεται η κύρια πράξη. Η επιρρηματική μετοχή μπορεί να είναι:
- χρονική (δηλώνει πότε γίνεται κάτι)
- αιτιολογική (δηλώνει γιατί γίνεται κάτι)
- τελική (δηλώνει τον σκοπό)
- υποθετική (δηλώνει μια προϋπόθεση)
- εναντιωματική (δηλώνει αντίθεση, παραχώρηση)
- τροπική (δηλώνει τον τρόπο)
Η μετοχική φράση δεν είναι πλήρης πρόταση — δεν έχει δηλαδή ρήμα σε προσωπική έγκλιση με υποκείμενο εκπεφρασμένο όπως μια κανονική δευτερεύουσα πρόταση. Γι᾽ αυτό δεν παίρνει την κατάληξη -πρότ, αλλά τη σήμανση φρ (φράση). Ωστόσο νοηματικά αντιστοιχεί σε μια δευτερεύουσα πρόταση: μια επιρρηματική μετοχή, για παράδειγμα, θα μπορούσε να «λυθεί» και να γίνει χρονική ή αιτιολογική πρόταση με σύνδεσμο και ρήμα.
Η σημείωση για το ρήμα της κύριας πρότασης
Στο τέλος του πίνακα και στα δύο τεύχη υπάρχει μια σημαντική διευκρίνιση σχετικά με το πώς σημειώνεται η κύρια πρόταση μέσα στην κατά κώλα γραφή.
Στην κατά κώλα γραφή υπογραμμίζεται μόνο το ρήμα της κύριας πρότασης. Τα ρήματα των δευτερευουσών προτάσεων δεν υπογραμμίζονται. Έτσι, με μια ματιά στο κείμενο, εντοπίζουμε αμέσως ποιο είναι το κώλο της κύριας πρότασης, γύρω από το οποίο οργανώνονται όλα τα υπόλοιπα κώλα (οι δευτερεύουσες προτάσεις και οι μετοχικές φράσεις).
Πώς χρησιμοποιούμε πρακτικά τον πίνακα
Όταν διαβάζουμε ένα κείμενο αναλυμένο κατά κώλα, η διαδικασία είναι η εξής:
- Εντοπίζουμε ποιο κώλο είναι η κύρια πρόταση: αναγνωρίζεται από τη συντομογραφία α-πρότ και το υπογραμμισμένο ρήμα της.
- Για κάθε άλλο κώλο, διαβάζουμε τη συντομογραφία δίπλα του: η πρώτη λέξη μάς λέει με ποιον σύνδεσμο ή ποια αντωνυμία εισάγεται, το περιεχόμενο της παρένθεσης μάς λέει τι είδος πρότασης είναι, και το -πρότ (ή φρ για τις μετοχές) μάς λέει αν πρόκειται για πλήρη πρόταση ή για φράση.
- Έτσι κατανοούμε αμέσως τη λογική σχέση ανάμεσα στο κάθε κώλο και στην κύρια πρόταση: αν είναι αιτιολογία, χρόνος, σκοπός, υπόθεση, αναφορά, πλάγια ερώτηση κ.λπ.
Αν δούμε δίπλα σε ένα κώλο τη συντομογραφία ἐπεί(αιτ)-πρότ, καταλαβαίνουμε αμέσως, χωρίς να χρειαστεί καμία άλλη εξήγηση, ότι πρόκειται για δευτερεύουσα αιτιολογική πρόταση που ξεκινά με τη λέξη ἐπεί και σημαίνει «επειδή» ή «αφού» δηλώνοντας αιτία. Αν αντίθετα δούμε ἐπεί(χρον)-πρότ, πρόκειται για το ίδιο ἐπεί, αλλά αυτή τη φορά η πρόταση δηλώνει χρόνο, όχι αιτία.
Ανακεφαλαίωση
- Η κατά κώλα γραφή χωρίζει το κείμενο σε νοηματικά τμήματα (κώλα): την κύρια πρόταση και τις δευτερεύουσες προτάσεις ή μετοχικές φράσεις που εξαρτώνται από αυτήν.
- Κάθε συντομογραφία ακολουθεί συνήθως τη μορφή εισαγωγική λέξη + (είδος πρότασης) + -πρότ.
- Το α-πρότ δηλώνει την κύρια πρόταση· η ευθεία ερ. δηλώνει ευθεία ερώτηση.
- Οι πιο συχνές κατηγορίες δευτερευουσών προτάσεων που εμφανίζονται στις συντομογραφίες είναι: αναφορικές (αναφ), αιτιολογικές (αιτ), χρονικές (χρον), τελικές (τελ), υποθετικές (υποθ), ειδικές (ειδ), πλάγιες ερωτηματικές (πλ.ερ.) και εναντιωματικές (εναντ).
- Η ίδια λέξη-εισαγωγέας (π.χ. ὅτι, ὡς, ἐπεί) μπορεί να εισάγει διαφορετικά είδη προτάσεων — γι᾽ αυτό είναι απαραίτητο να προσέχουμε πάντα το στοιχείο μέσα στην παρένθεση.
- Οι μετοχικές φράσεις σημειώνονται με μτχ φρ (επιθ) όταν η μετοχή είναι επιθετική και με μτχ φρ (επιρ) όταν είναι επιρρηματική (χρονική, αιτιολογική, τελική, υποθετική, εναντιωματική ή τροπική).
- Στην κατά κώλα γραφή υπογραμμίζεται μόνο το ρήμα της κύριας πρότασης.