Λεξιλόγιο Ενοτήτων 1-8
📖 Τι είναι αυτό το λεξιλόγιο
Εδώ συγκεντρώνονται, σε ενιαία αλφαβητική σειρά, όλες οι σημαντικές λέξεις που συναντήσαμε στα αρχαία κείμενα των Ενοτήτων 1 έως 8. Για κάθε αρχαία λέξη δίνεται:
- η γραμματική της μορφή (π.χ. οι τρεις καταλήξεις ενός επιθέτου, ή το α΄ ενικό πρόσωπο ενός ρήματος),
- το γένος, όπου χρειάζεται (ὁ / ἡ / τό),
- η νεοελληνική απόδοση, δηλαδή τι σημαίνει η λέξη σήμερα.
Αυτό το γλωσσάρι είναι πολύτιμο εργαλείο για όποιον θέλει να θυμηθεί γρήγορα το νόημα μιας λέξης που έχει ήδη συναντήσει στα κείμενα, χωρίς να χρειάζεται να ξαναδιαβάσει ολόκληρη την ενότητα.
Οι λέξεις είναι γραμμένες όπως ακριβώς εμφανίζονται στα αρχαία κείμενα, με όλα τα διακριτικά σημάδια (τόνους, πνεύματα, υπογεγραμμένες). Όταν μια λέξη είναι ουσιαστικό, δίπλα της βλέπεις το άρθρο που δηλώνει το γένος της: ὁ, ἡ, τό. Όταν είναι επίθετο, δίνονται και οι τρεις καταλήξεις (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο). Όταν είναι ρήμα, δίνεται συνήθως το α΄ ενικό πρόσωπο της οριστικής ενεστώτα (π.χ. βούλομαι).
🔤 Αλφαβητικό γλωσσάρι (Α — Ω)
| Αρχαία λέξη | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| ἀερνίη, ἡ | η οκνηρία, η τεμπελιά |
| ἀθάνατος, ἀθάνατος, ἀθάνατον | μη θνητός, αθάνατος, θεός |
| αἰσχρός, αἰσχρά, αἰσχρόν | ανήθικος |
| ἁλίσκομαι | συλλαμβάνομαι |
| ἀλλότριος, ἀλλοτρία, ἀλλότριον | ξένος |
| ἀποβλέπω | στηρίζω τις ελπίδες μου |
| ἀποδειλιάω-ῶ | δειλιάζω, επιδεικνύω φόβο για κάποιον κίνδυνο |
| ἀρκοῦμαι | είμαι ευχαριστημένος με κάτι, αρκούμαι |
| ἄρχομαι | διοικούμαι, εξουσιάζομαι |
| αὐτός, αὐτή, αὐτό | ίδιος |
| ἀφίημι | συγχωρώ |
| ἀφίημι | αφήνω |
| βάτος, ἡ | ο θάμνος |
| βέλτιστος | (υπερθ. του ἀγαθός) άριστος |
| βελτίων, βελτίων, βέλτιον | (συγκρ. του ἀγαθός) καλύτερος |
| βιοτεύω | ζω |
| βουλεύομαι | σκέφτομαι |
| βούλομαι | θέλω, επιθυμώ |
| γιγνώσκω | γνωρίζω |
| γυμνάσιον, τό | το αθλητικό σχολείο |
| δηνηγορῶ | αγορεύω, μιλώ δημόσια |
| διά + αιτιατική | εξαιτίας |
| διαφθείρω | καταστρέφω, σκοτώνω |
| διώκω | καταδιώκω |
| δύναμαι | μπορώ |
| ἔγχελυς, ὁ | το χέλι |
| εἰ | αν |
| ἕκαστος, ἑκάστη, ἕκαστον | καθένας |
| ἐν + δοτική | εντός, μέσα, σε |
| ἐναντίος, ἐναντία, ἐναντίον | αντίθετος, εχθρικός |
| ἐξέρχομαι | φεύγω, προέρχομαι |
| ἐπεί | επειδή |
| ἐπιβουλεύω + δοτική | σχεδιάζω κακό / συνωμοτώ εναντίον κάποιου |
| ἐπιμέλεια, ἡ | φροντίδα |
| ἐπιμελοῦμαι | φροντίζω |
| ἐπιμέλομαι | φροντίζω, νοιάζομαι |
| ἐπιούσιος, ἐπιούσιος, ἐπιούσιον | αυτός που αφορά στην επόμενη ημέρα, ο επαρκής για την ημέρα |
| ἐσθίω | τρώω |
| ἔτι | ακόμη |
| ἤδη | τώρα |
| θεραπεύω | καλλιεργώ, φροντίζω |
| θηρεύω | κυνηγώ |
| θυμοειδής, θυμοειδής, θυμοειδές | ορμητικός |
| θύρα, ἡ | η πόρτα |
| ἰδέα, ἡ | όψη, μορφή |
| ἵστημι | στέκομαι |
| καλός, καλή, καλόν | ηθικώς ωραίος, ευνοϊκός |
| καταλοχίζω | διαιρώ σε λόχους, διαμοιράζω |
| κλῆμα, τό | κλάδος αμπέλου/αμπελιού |
| κολάζω | τιμωρώ |
| κύων, ὁ | ο σκύλος |
| λείπω | εγκαταλείπω |
| μακάριος, μακαρία, μακάριον | καλότυχος, ευτυχισμένος, μακάριος |
| μάτην | μάταια |
| μειράκιον, τό | παιδάκι |
| μέμφομαι | κατηγορώ |
| μετέχω | λαμβάνω μέρος, συμμετέχω |
| οἶδα | γνωρίζω |
| οἶδα | γνωρίζω, ξέρω |
| ὄνειδος, τό | η ντροπή |
| ὁρῶ | βλέπω |
| οὕτως | έτσι |
| ὀφειλέτης, ὁ | χρεώστης, αυτός που έχει οφειλή |
| ὀφείλημα, τό | αμαρτίες |
| παιδαγωγός, ὁ | δάσκαλος |
| παιδοτρίβης, ὁ | γυμναστής |
| παῖς, ὁ/ἡ | παιδί |
| παρά + αιτιατική | αντίθετα προς |
| παραγίγνομαι | φθάνω, έρχομαι |
| παρακαλεύομαι | παρακινώ |
| παροιμία, ἡ | η παραβολή |
| παρρησία, ἡ | η ευθύτητα, η σαφήνεια |
| πᾶς, πᾶσα, πᾶν | όλος |
| πεδίον, τό | η πεδιάδα |
| πειράομαι-πειρῶμαι | προσπαθώ |
| πεῖρα, ἡ | το μάθημα, η δοκιμασία, η προσπάθεια |
| πιστεύω | έχω εμπιστοσύνη |
| πλείων/πλέων, πλείων/πλέων, πλεῖον/πλέον | (συγκρ. του πολύς) πιο πολύς, περισσότερος |
| πολέμιος, πολεμία, πολέμιον | εχθρός |
| πονηρία, ἡ | κακή κατάσταση, αδυναμία |
| πόνος, ὁ | ο κόπος |
| πρεσβύτερος, πρεσβυτέρα, πρεσβύτερον | ο γεροντότερος, ο μεγαλύτερος |
| πυνθάνομαι | ρωτώ να μάθω |
| ῥήτωρ, ὁ | ο δημόσιος ομιλητής |
| ῥύομαι | σώζω, γλυτώνω |
| σπονδή, ἡ | συνθήκη (ειρήνης), ανακωχή |
| συντυγχάνω | συναντώ τυχαία |
| τάττω | διορίζω |
| τρόπος, ὁ | ο χαρακτήρας |
| τροφός, ὁ/ἡ | παραμάνα |
| ὑλακή, ἡ | το γάβγισμα |
| ὕλη, ἡ | το δάσος |
| φέρω | φέρω, παράγω |
| φίλτερος, φιλτέρα, φίλτερον | ο πιο αγαπητός |
| φοιτάω-ῶ | συχνάζω |
| φρόνησις, ἡ | η γνώση, η σύνεση |
| φυλάττω | τηρώ |
| χρεία, ἡ | η ανάγκη |
| ψέγω | κατηγορώ |
| ὠκύτης, ἡ | η ταχύτητα |
🧩 Ομάδες λέξεων που αξίζει να προσέξεις
Λέξεις με περισσότερες από μία σημασίες
Κάποιες λέξεις εμφανίζονται στο λεξιλόγιο με δύο διαφορετικές αποδόσεις, επειδή στα διαφορετικά κείμενα χρησιμοποιήθηκαν με λίγο διαφορετικό νόημα:
Το ρήμα ἀφίημι στην κυριολεξία σημαίνει «αφήνω», όμως σε ένα από τα κείμενα χρησιμοποιείται με τη μεταφορική σημασία «συγχωρώ» — δηλαδή «αφήνω» κάποιον από ένα χρέος ή ένα σφάλμα. Έτσι εξηγείται πώς προέκυψε η νεοελληνική σημασία «αφήνω κάτι σε κάποιον» → «τον συγχωρώ».
Παρόμοια, το ρήμα οἶδα σημαίνει πάντοτε «γνωρίζω / ξέρω» — η μικρή διαφορά στη διατύπωση των δύο καταχωρίσεων (γνωρίζω / γνωρίζω, ξέρω) οφείλεται απλώς στο ότι προέρχονται από δύο διαφορετικά κεφάλαια του βιβλίου.
Παραθετικά επιθέτων (βαθμοί σύγκρισης)
Στο λεξιλόγιο συναντάς αρκετούς συγκριτικούς και υπερθετικούς βαθμούς επιθέτων που στον θετικό βαθμό έχουν εντελώς διαφορετική ρίζα (ανώμαλα παραθετικά):
| Θετικός βαθμός | Συγκριτικός βαθμός | Υπερθετικός βαθμός |
|---|---|---|
| ἀγαθός (καλός) | βελτίων, βέλτιον | βέλτιστος |
| πολύς (πολύς) | πλείων/πλέων, πλεῖον/πλέον | — |
| φίλος (αγαπητός) | φίλτερος, φίλτερον | — |
| πρέσβυς (γέρος) | πρεσβύτερος, πρεσβύτερον | — |
Τα επίθετα ἀγαθός και πολύς δεν σχηματίζουν τον συγκριτικό και τον υπερθετικό βαθμό τους με τις συνηθισμένες καταλήξεις (-τερος, -τατος), αλλά χρησιμοποιούν εντελώς διαφορετική ρίζα. Αυτό ονομάζεται ανώμαλο παραθετικό και πρέπει να το απομνημονεύσεις ως ξεχωριστή λέξη, όχι ως παράγωγο.
Προθέσεις με τη σύνταξή τους
Μερικές λέξεις του λεξιλογίου δεν είναι ουσιαστικά, επίθετα ή ρήματα, αλλά προθέσεις, και δίνονται μαζί με την πτώση που συνοδεύουν, γιατί αυτό είναι απαραίτητο για να καταλάβεις τη λειτουργία τους μέσα στην πρόταση:
- διά + αιτιατική → εξαιτίας
- ἐν + δοτική → εντός, μέσα, σε
- παρά + αιτιατική → αντίθετα προς
- ἐπιβουλεύω + δοτική (εδώ πρόκειται για ρήμα που συντάσσεται με συγκεκριμένη πτώση, όχι για πρόθεση) → σχεδιάζω κακό εναντίον κάποιου
Στα αρχαία ελληνικά, η ίδια πρόθεση μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα ανάλογα με την πτώση που τη συνοδεύει. Γι' αυτό το λεξιλόγιο σού δίνει πάντα και την πτώση: μόνο έτσι θα καταλάβεις σωστά το νόημα μιας πρότασης όταν τη συναντήσεις σε κείμενο.
Αποθετικά ρήματα
Πολλά ρήματα του καταλόγου έχουν κατάληξη σε -ομαι / -ουμαι / -αμαι, δηλαδή έχουν παθητική μορφή αλλά ενεργητική σημασία. Αυτά ονομάζονται αποθετικά ρήματα. Παραδείγματα από το λεξιλόγιο: ἁλίσκομαι, ἄρχομαι, βούλομαι, δύναμαι, ἐξέρχομαι, ἐπιμελοῦμαι, μέμφομαι, παραγίγνομαι, πειρῶμαι, πυνθάνομαι, ῥύομαι.
Η λέξη «αποθετικό» προέρχεται από το ρήμα ἀποτίθεμαι, που σημαίνει «αποθέτω, παραμερίζω». Οι αρχαίοι γραμματικοί θεωρούσαν ότι αυτά τα ρήματα «απέθεσαν», δηλαδή παράτησαν, την ενεργητική τους φωνή, κρατώντας μόνο την παθητική μορφή αλλά με ενεργητικό νόημα.
✅ Ανακεφαλαίωση
Το λεξιλόγιο αυτό συγκεντρώνει σε ενιαία αλφαβητική σειρά όλες τις βασικές λέξεις των Ενοτήτων 1-8: ουσιαστικά με το γένος τους, επίθετα με τις τρεις καταλήξεις τους (και τα ανώμαλα παραθετικά τους, όπως ἀγαθός → βελτίων → βέλτιστος), ρήματα με το α΄ ενικό πρόσωπο (ανάμεσά τους πολλά αποθετικά σε -ομαι), καθώς και προθέσεις μαζί με την πτώση που συντάσσονται. Κάθε λέξη συνοδεύεται από τη νεοελληνική της απόδοση, ώστε να λειτουργεί ως γρήγορο και αξιόπιστο εργαλείο αναφοράς όποτε χρειάζεται να θυμηθείς το νόημα μιας λέξης που έχεις ήδη συναντήσει στα κείμενα.