Οἱ Πέρσαι ἐπὶ Κύρου τοῦ πρεσβυτέρου

Ιστορικό πλαίσιο: Ποιος ήταν ο Κύρος ο πρεσβύτερος

Ο Κῦρος ὁ πρεσβύτερος υπήρξε ο ιδρυτής της Περσικής αυτοκρατορίας, μιας από τις μεγαλύτερες και ισχυρότερες αυτοκρατορίες της αρχαιότητας. Έζησε και βασίλευσε περίπου από το 559 έως το 529 π.Χ.

Το ήξερες;

Ο τίτλος «ο πρεσβύτερος» δεν σημαίνει ότι ο Κύρος ήταν ιδιαίτερα ηλικιωμένος όταν βασίλευε, αλλά χρησιμοποιείται για να τον ξεχωρίσουμε από μεταγενέστερους Πέρσες ηγεμόνες με το ίδιο όνομα (όπως τον Κύρο τον νεότερο, που αναφέρεται στην Κύρου Ανάβαση του Ξενοφώντα). Η λέξη πρεσβύτερος είναι συγκριτικός βαθμός του επιθέτου πρέσβυς (γέρος, μεγάλος σε ηλικία) και χρησιμοποιείται συχνά στα αρχαία ελληνικά για να δηλώσει προτεραιότητα ή σειρά, όχι μόνο ηλικία.

Το σπουδαιότερο έργο του Κύρου ήταν ότι ένωσε δύο μεγάλους λαούς σε ένα ενιαίο κράτος: τους Μήδους και τους Πέρσες. Έτσι δημιούργησε τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε αργότερα ολόκληρη η Περσική αυτοκρατορία, εκείνη που θα γινόταν ο μεγάλος αντίπαλος των Ελλήνων στους Περσικούς πολέμους.

Η παράδοση για τον Κροίσο

Η πιο γνωστή ιστορία που συνδέεται με το όνομα του Κύρου είναι η σύγκρουσή του με τον Κροίσο, τον βασιλιά της Λυδίας. Ο Κροίσος ήταν διάσημος για τον απίστευτο πλούτο του —μέχρι σήμερα λέμε «πλούσιος σαν τον Κροίσο»— όμως ο Κύρος τον νίκησε και κατέλυσε το βασίλειό του, προσαρτώντας τη Λυδία στην περσική επικράτεια.

Προσοχή στον χαρακτήρα του Κύρου!

Το κείμενο δεν τον παρουσιάζει απλώς ως έναν επιτυχημένο κατακτητή. Η παράδοση τονίζει ότι ο Κύρος διοίκησε με σοφία και ανοχή τους λαούς που κατέκτησε, γι᾽ αυτό και οι Έλληνες τον θεωρούσαν πρότυπο δίκαιου μονάρχη. Αυτή η εικόνα του «καλού» και δίκαιου ηγεμόνα είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε γιατί το αρχαίο κείμενο που ακολουθεί επαινεί τόσο τους Πέρσες όσο και την ανατροφή που έδιναν στα παιδιά τους.

Το αρχαίο κείμενο

Το κείμενο προέρχεται από το έργο του Δημητρίου Ι. Φιλικού, Ἀναγνωστικὸν τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσης, και περιγράφει πώς ζούσαν και πώς ανέτρεφαν τα παιδιά τους οι Πέρσες την εποχή της βασιλείας του Κύρου.

Ὅτε Κῦρος τῶν Περσῶν ἐβασίλευεν, οὗτοι οὐ μόνον ἰσχυροὶ καὶ πολεμικοὶ ἦσαν, ἀλλὰ καὶ διὰ σωφροσύνην καὶ δικαιοσύνην ἐπαίνου ἄξιοι. Τὰ τέκνα αὐτῶν ἀπ᾽ ἄρτου μόνον καὶ καρδάμου ἐβιότενεν. Ἐπαίδευον δὲ ταῦτα εἰς ἀνδρείαν καὶ δικαιοσύνην καὶ εὐσέβειαν. Παραδείσους δ᾽ ἐφύτευον καὶ ἐν αὐτοῖς ἄγρια θηρία ἐθήρευον.

Δημήτριος Ι. Φιλικός, Ἀναγνωστικὸν τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσης

Λεξιλόγιο

Το βιβλίο δίνει το ακόλουθο βοηθητικό λεξιλόγιο, απαραίτητο για την πλήρη κατανόηση του κειμένου:

Αρχαία λέξη	Ετυμολογία	Νεοελληνική σημασία
ἐβιότενεν	< βιοτεύω	ζούσε
παραδείσους	< παράδεισος	κήπους
ἐθήρευον	< θηρεύω	κυνηγούσαν

Το ήξερες;

Η λέξη παράδεισος είναι δάνειο από την περσική γλώσσα (αρχαία περσικά pairidaēza, που σήμαινε «περιφραγμένος χώρος», «κήπος»)! Οι αρχαίοι Έλληνες την υιοθέτησαν για να περιγράψουν τους μεγάλους βασιλικούς κήπους των Περσών, όπου υπήρχαν δέντρα, φυτά αλλά και άγρια ζώα για κυνήγι —ακριβώς όπως περιγράφει το κείμενό μας. Από εκεί η λέξη πέρασε αργότερα στη χριστιανική γραμματεία με τη σημασία που ξέρουμε σήμερα («ο Παράδεισος»). Έτσι, μια λέξη που γεννήθηκε για να περιγράψει τους κήπους ενός Πέρση βασιλιά κατέληξε να σημαίνει τον ίδιο τον ουράνιο κήπο της ευδαιμονίας!

Η λέξη βιοτεύω (ζω, περνώ τη ζωή μου) προέρχεται από το ουσιαστικό βίος (ζωή) — η ίδια ρίζα βρίσκεται και σε νεοελληνικές λέξεις όπως «βιοπάλη», «βιοποριστικός», «βιογραφία». Η λέξη θηρεύω (κυνηγώ) προέρχεται από το ουσιαστικό θήρ / θηρίον (άγριο ζώο), από όπου προκύπτουν και οι νεοελληνικές λέξεις «θήραμα», «θηρίο», «θηριοτροφείο».

Κατά κώλα ανάλυση του κειμένου

Το βιβλίο χωρίζει το κείμενο σε μικρότερα νοηματικά τμήματα («κώλα»), ώστε να γίνεται πιο εύκολα κατανοητό το νόημα και η δομή των προτάσεων. Σε κάθε κώλο σημειώνεται ο συντακτικός/λογικός ρόλος του (χρονική πρόταση, κύρια πρόταση κ.λπ.). Παρακάτω δίνεται ο πίνακας με το αρχαίο κείμενο, τον χαρακτηρισμό κάθε κώλου, και τη νεοελληνική απόδοση.

Αρχαίο κώλο	Είδος πρότασης	Νεοελληνική απόδοση
Ὅτε Κῦρος τῶν Περσῶν ἐβασίλευεν,	χρονική πρόταση (εξαρτημένη)	Όταν ο Κύρος βασίλευε στους Πέρσες,
οὗτοι οὐ μόνον ἰσχυροὶ καὶ πολεμικοὶ ἦσαν,	κύρια πρόταση	αυτοί δεν ήταν μόνο δυνατοί και πολεμοχαρείς,
ἀλλὰ καὶ διὰ σωφροσύνην καὶ δικαιοσύνην ἐπαίνου ἄξιοι.	κύρια πρόταση (αντιθετική)	αλλά ήταν άξιοι επαίνου και για τη σύνεση και τη δικαιοσύνη τους.
Τὰ τέκνα αὐτῶν ἀπ᾽ ἄρτου μόνον καὶ καρδάμου ἐβιότενεν.	κύρια πρόταση	Τα παιδιά τους ζούσαν μόνο με ψωμί και κάρδαμο.
Ἐπαίδευον δὲ ταῦτα εἰς ἀνδρείαν καὶ δικαιοσύνην καὶ εὐσέβειαν.	κύρια πρόταση	Τα εκπαίδευαν δε αυτά (οι γονείς τα παιδιά) στη γενναιότητα, στη δικαιοσύνη και στην ευσέβεια.
Παραδείσους δ᾽ ἐφύτευον	κύρια πρόταση	Φύτευαν δε κήπους
καὶ ἐν αὐτοῖς ἄγρια θηρία ἐθήρευον.	κύρια πρόταση (συνδεδεμένη με «καί»)	και μέσα σε αυτούς κυνηγούσαν άγρια θηρία.

Πρόσεξε τη δομή του κειμένου!

Το κείμενο αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από κύριες προτάσεις συνδεδεμένες με τους συνδέσμους δέ (δε, και) και καί (και), εκτός από την πρώτη, που είναι μια χρονική πρόταση εισαγόμενη με το ὅτε (όταν). Αυτή η απλή, παρατακτική σύνδεση προτάσεων (η μία δίπλα στην άλλη) είναι τυπική για αφηγηματικά κείμενα που περιγράφουν γεγονότα και συνήθειες, χωρίς πολύπλοκη υπόταξη.

Πλήρης νεοελληνική απόδοση του κειμένου

Όταν ο Κύρος βασίλευε στους Πέρσες, αυτοί δεν ήταν μόνο δυνατοί και πολεμοχαρείς, αλλά ήταν άξιοι επαίνου και για τη σύνεση και τη δικαιοσύνη τους. Τα παιδιά τους ζούσαν μόνο με ψωμί και κάρδαμο. Τα εκπαίδευαν στη γενναιότητα, στη δικαιοσύνη και στην ευσέβεια. Φύτευαν κήπους και μέσα σε αυτούς κυνηγούσαν άγρια θηρία.

Ερμηνευτική προσέγγιση: Τι μας λέει το κείμενο για τους Πέρσες

Το κείμενο σκιαγραφεί μια εικόνα ιδανικής περσικής παιδείας και ζωής κατά την εποχή του Κύρου, μέσα από τέσσερα βασικά σημεία:

Στρατιωτική αξία: Οι Πέρσες ήταν ἰσχυροὶ καὶ πολεμικοὶ — δηλαδή σωματικά δυνατοί και έμπειροι στον πόλεμο.
Ηθική αξία: Δεν αρκούνταν όμως μόνο στη σωματική δύναμη· ξεχώριζαν εξίσου για τη σωφροσύνη (τη σύνεση, τον αυτοέλεγχο) και τη δικαιοσύνη τους. Το κείμενο τονίζει ρητά ότι αυτά τα δύο χαρακτηριστικά τούς έκαναν ἐπαίνου ἄξιοι (άξιους επαίνου) — εξίσου σημαντικά, αν όχι περισσότερο, από την πολεμική τους ικανότητα.
Λιτή διατροφή: Τα παιδιά μεγάλωναν με μια εξαιρετικά λιτή διατροφή — μόνο ψωμί (ἄρτος) και κάρδαμο (ένα απλό, φτηνό φυτό/χορταρικό). Αυτή η λιτότητα δεν ήταν ένδειξη φτώχειας, αλλά συνειδητή παιδαγωγική επιλογή: στόχευε στο να συνηθίσουν τα παιδιά από μικρή ηλικία στην αντοχή και στην απλότητα, ώστε να γίνουν σκληραγωγημένοι και δυνατοί ενήλικες.
Ολοκληρωμένη αγωγή: Η εκπαίδευση των παιδιών στόχευε σε τρεις αρετές: την ἀνδρείαν (γενναιότητα/θάρρος), τη δικαιοσύνην (δικαιοσύνη) και την εὐσέβειαν (σεβασμό προς τους θεούς). Πρόκειται δηλαδή για μια αγωγή που δεν περιοριζόταν στη στρατιωτική εκπαίδευση, αλλά καλλιεργούσε ταυτόχρονα τον χαρακτήρα και την ηθική συνείδηση των νέων.

Οι «παράδεισοι» και το κυνήγι

Η αναφορά στους παραδείσους (τους περιφραγμένους βασιλικούς κήπους) όπου κυνηγούσαν ἄγρια θηρία δεν είναι τυχαία λεπτομέρεια. Το κυνήγι θεωρούνταν στην περσική (αλλά και στη γενικότερη αρχαία) παράδοση μια από τις καλύτερες ασκήσεις για την καλλιέργεια της ἀνδρείας: εκπαίδευε τους νέους στην αντοχή, στην τόλμη και στην ετοιμότητα — δεξιότητες χρήσιμες τόσο στο κυνήγι όσο και στον πόλεμο. Έτσι, η δημιουργία κήπων με άγρια θηρία λειτουργούσε σαν ένα είδος «πεδίου εξάσκησης» για τους μελλοντικούς πολεμιστές.

Ανακεφαλαίωση

Ο Κύρος ο πρεσβύτερος (559-529 π.Χ.) ήταν ο ιδρυτής της Περσικής αυτοκρατορίας, ενώνοντας Μήδους και Πέρσες σε ένα κράτος, και θεωρούνταν από τους Έλληνες πρότυπο δίκαιου μονάρχη (γνωστή είναι η νίκη του επί του Κροίσου της Λυδίας).
Το αρχαίο κείμενο (από τον Δημήτριο Ι. Φιλικό) περιγράφει τους Πέρσες της εποχής του Κύρου ως λαό που συνδύαζε στρατιωτική δύναμη (ἰσχυροὶ καὶ πολεμικοί) με ηθικές αρετές (σωφροσύνη, δικαιοσύνη).
Τα παιδιά ζούσαν με λιτή διατροφή (ψωμί και κάρδαμο) και εκπαιδεύονταν στην ἀνδρεία, δικαιοσύνη και εὐσέβεια.
Χαρακτηριστικό στοιχείο της περσικής ζωής ήταν οι παράδεισοι — μεγάλοι κήποι όπου κυνηγούσαν άγρια θηρία, εξασκώντας έτσι τη γενναιότητα και την αντοχή τους.
Συντακτικά, το κείμενο δομείται κυρίως από κύριες προτάσεις συνδεδεμένες με τα δέ και καί, με μία μόνο χρονική πρόταση εισαγωγής (ὅτε).