Η διαχρονικότητα της Ελληνικής Γλώσσας
Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 🕰️
Η Ελληνική γλώσσα έχει μια ιδιαιτερότητα που ελάχιστες γλώσσες στον κόσμο διαθέτουν: μιλιέται και γράφεται αδιάκοπα, από τα ομηρικά χρόνια (πάνω από 2.800 χρόνια πριν) μέχρι σήμερα, στον ίδιο ακριβώς γεωγραφικό χώρο, από τον ίδιο λαό. Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται διαχρονικότητα της Ελληνικής γλώσσας.
Η λέξη διαχρονικότητα δηλώνει ότι κάτι διατηρείται και εξελίσσεται μέσα στον χρόνο χωρίς να διακόπτεται. Η Ελληνική γλώσσα δεν «πέθανε» ποτέ και δεν αντικαταστάθηκε από άλλη γλώσσα, όπως συνέβη με τα Λατινικά (που εξελίχθηκαν σε ξεχωριστές γλώσσες: ιταλικά, γαλλικά, ισπανικά κ.ά.) ή με τα Αρχαία Αιγυπτιακά (που εξαφανίστηκαν εντελώς ως προφορική γλώσσα). Η Ελληνική είναι μία γλώσσα με πολλές ιστορικές φάσεις: ομηρική, κλασική, ελληνιστική (κοινή), βυζαντινή, νέα ελληνική — αλλά πάντοτε η ίδια γλώσσα, με συνέχεια.
Αυτή ακριβώς είναι και η βασικότερη απάντηση στο ερώτημα «γιατί διδασκόμαστε τα Αρχαία Ελληνικά;»: επειδή δεν είναι μια «ξένη» ή «νεκρή» γλώσσα, αλλά η παλαιότερη μορφή της ίδιας μας της γλώσσας. Όταν μαθαίνουμε αρχαία ελληνικά, δεν μαθαίνουμε μια άσχετη γλώσσα — γνωρίζουμε καλύτερα τις ρίζες της δικής μας ομιλίας.
Τρεις μεγάλες μαρτυρίες για τη διαχρονικότητα της Ελληνικής
Τρεις σπουδαίοι πνευματικοί άνθρωποι — δύο Έλληνες λογοτέχνες βραβευμένοι με Νόμπελ και ένας άγγλος καθηγητής γλωσσολογίας — έχουν εκφράσει με ενάργεια αυτή την αδιάκοπη συνέχεια της γλώσσας μας. Οι μαρτυρίες τους αποτελούν και τα πιο πειστικά επιχειρήματα για το γιατί η μελέτη της αρχαίας γλώσσας έχει νόημα ακόμη και σήμερα.
1. Οδυσσέας Ελύτης — «Η ενιαία γλώσσα»
Ο Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996), βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979, μιλώντας σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Το Βήμα (24-12-1978), δήλωσε:
«Εγώ δεν ξέρω να υπάρχει παρά μία γλώσσα, η ενιαία γλώσσα, η Ελληνική [...]. Το να λέει ο Έλληνας ποιητής ακόμη σήμερα "ουρανός" ή "θάλασσα" ή "ήλιος" ή "σελήνη" ή "άνεμος", όπως τα έλεγαν η Σαπφώ και ο Αρχίλοχος, δεν είναι μικρό πράγμα. Είναι πολύ σπουδαίο. Επικοινωνούμε κάθε στιγμή, μιλώντας με τις ρίζες μας. Τις ρίζες μας, που βρίσκονται εκεί στα Αρχαία».
Τι εννοεί ο Ελύτης; Επισημαίνει κάτι απλό αλλά συγκλονιστικό: λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά σήμερα — όπως ουρανός, θάλασσα, ήλιος, σελήνη, άνεμος — είναι ακριβώς οι ίδιες με αυτές που χρησιμοποιούσαν ποιητές του 7ου-6ου π.Χ. αιώνα, όπως η Σαπφώ (λυρική ποιήτρια από τη Λέσβο) και ο Αρχίλοχος (ο πρώτος γνωστός λυρικός ποιητής). Όταν λοιπόν σήμερα λέμε αυτές τις λέξεις, «επικοινωνούμε» κατά κάποιον τρόπο με τους προγόνους μας — μιλάμε με τις ίδιες ρίζες, τα ίδια θεμέλια γλώσσας.
2. Γιώργος Σεφέρης — «Η ίδια γλώσσα από τον Όμηρο ως σήμερα»
Ο Γιώργος Σεφέρης (1900-1971), ο πρώτος Έλληνας βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας (1963), γράφει στις Δοκιμές Α΄ (1941, σελ. 177-8):
«Η Ελληνική Γλώσσα, ο άνθρωπος, η θάλασσα [...]. Για κοιτάξτε πόσο θαυμάσιο πράγμα είναι να λογαριάζει κανείς πως, από την εποχή που μίλησε ο Όμηρος ως τα σήμερα, μιλούμε, αναασαίνουμε και τραγουδούμε με την ίδια γλώσσα. Κι αυτό δεν σταμάτησε ποτέ είτε σκεφτόμαστε την Κλυταιμνήστρα που μιλά στον Αγαμέμνονα, είτε την Καινή Διαθήκη, είτε τους Ύμνους του Ρωμανού (του Μελωδού) και τον Διγενή Ακρίτα, είτε το Κρητικό Θέατρο και τον Ερωτόκριτο, είτε το δημοτικό τραγούδι!».
Τι εννοεί ο Σεφέρης; Χαράζει μια εντυπωσιακή γραμμή συνέχειας μέσα από ολόκληρη την ελληνική ιστορία, δίνοντας συγκεκριμένα ορόσημα:
| Σταθμός | Εποχή | Τι είναι |
|---|---|---|
| Ο Όμηρος | 8ος αι. π.Χ. | Τα έπη Ιλιάδα και Οδύσσεια, η απαρχή της ελληνικής γραμματείας |
| Η Κλυταιμνήστρα που μιλά στον Αγαμέμνονα | 5ος αι. π.Χ. | Αναφορά σε τραγωδία (π.χ. Αισχύλου) της κλασικής εποχής |
| Η Καινή Διαθήκη | 1ος αι. μ.Χ. | Γραμμένη στην ελληνιστική κοινή γλώσσα |
| Οι Ύμνοι του Ρωμανού του Μελωδού | 6ος αι. μ.Χ. | Βυζαντινή υμνογραφία |
| Ο Διγενής Ακρίτας | γύρω στον 10ο-12ο αι. μ.Χ. | Το πρώτο μεγάλο έπος της μεσαιωνικής ελληνικής λογοτεχνίας |
| Το Κρητικό Θέατρο και ο Ερωτόκριτος | 16ος-17ος αι. μ.Χ. | Λογοτεχνία της Κρητικής Αναγέννησης (Βιτσέντζος Κορνάρος) |
| Το δημοτικό τραγούδι | Νεότερη εποχή | Η λαϊκή ελληνική παράδοση |
Όλοι αυτοί οι σταθμοί, αν και απέχουν εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια μεταξύ τους, ανήκουν —σύμφωνα με τον Σεφέρη— στην ίδια αδιάσπαστη γλωσσική παράδοση. Δεν πρόκειται για διαφορετικές γλώσσες που διαδέχθηκαν η μία την άλλη, αλλά για μία γλώσσα που συνεχώς εξελίσσεται χωρίς να χάνει την ταυτότητά της.
3. R. Browning — Η επιστημονική/γλωσσολογική επιβεβαίωση
Ο R. Browning (Robert Browning, 1914-1997) ήταν άγγλος κλασικός φιλόλογος και βυζαντινολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, ειδικός στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας. Στο έργο του Medieval and Modern Greek (Cambridge, 1969) γράφει:
«Δεν αποτελεί υπερβολή να τονιστεί το γεγονός ότι η Ελληνική δεν είναι μια σειρά από ξεχωριστές γλώσσες αλλά μία και ενιαία γλώσσα. Αν κάποιος θέλει να μάθει Ελληνικά, δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, αν θα αρχίσει από τον Όμηρο, τον Πλάτωνα, την Καινή Διαθήκη, το έπος του Διγενή ή τον Καζαντζάκη».
Γιατί έχει ιδιαίτερη βαρύτητα η μαρτυρία αυτή; Επειδή δεν προέρχεται από Έλληνα λογοτέχνη με συναισθηματικό δεσμό με τη γλώσσα του, αλλά από έναν ξένο επιστήμονα, ειδικευμένο στη μελέτη της ελληνικής γλώσσας με αυστηρά γλωσσολογικά κριτήρια. Ο Browning επιβεβαιώνει επιστημονικά αυτό που οι ποιητές διατύπωσαν ποιητικά: η Ελληνική είναι μία ενιαία γλώσσα, όχι μια «οικογένεια» ξεχωριστών γλωσσών. Γι' αυτό, όποιος θέλει να τη μάθει, μπορεί να ξεκινήσει από οποιοδήποτε σημείο της ιστορικής της διαδρομής — από τον Όμηρο, τον Πλάτωνα, την Καινή Διαθήκη, το έπος του Διγενή, μέχρι τον Καζαντζάκη — γιατί όλα αυτά συνδέονται με αδιάσπαστο νήμα.
Γιατί έχει σημασία αυτό για εμάς σήμερα;
Η διαχρονικότητα της Ελληνικής γλώσσας σημαίνει ότι όταν μελετάμε τα Αρχαία Ελληνικά, δεν μελετάμε μια «νεκρή» ή «ξένη» γλώσσα, όπως θα κάναμε με τα Λατινικά ή τα Αρχαία Αιγυπτιακά. Μελετάμε την παλαιότερη μορφή της μητρικής μας γλώσσας. Οι λέξεις που θα συναντήσουμε στα αρχαία κείμενα δεν είναι άγνωστες — πολλές από αυτές τις χρησιμοποιούμε ακόμη σήμερα, αναλλοίωτες ή ελαφρώς παραλλαγμένες. Η γνώση των Αρχαίων Ελληνικών μάς βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα:
- Το λεξιλόγιο της Νέας Ελληνικής (ετυμολογία λέξεων).
- Τη γραμματική δομή της γλώσσας μας.
- Την ιστορία του πολιτισμού μας μέσα από τη γλώσσα.
Η ελληνική γλώσσα λειτουργεί σαν ένα μεγάλο δέντρο με βαθιές ρίζες: οι ρίζες (η αρχαία ελληνική) τρέφουν τον κορμό και τα κλαδιά (τις μεταγενέστερες μορφές της γλώσσας, μέχρι τη σημερινή νέα ελληνική). Κόβοντας τη σχέση με τις ρίζες, χάνουμε την κατανόηση του γιατί το δέντρο μοιάζει έτσι όπως μοιάζει σήμερα.
Σκεφτείτε τη λέξη φιλόσοφος. Δημιουργήθηκε στην αρχαιότητα (αποδίδεται στον Πυθαγόρα ο πρώτος αυτοπροσδιορισμός ως «φιλόσοφος»), χρησιμοποιήθηκε αναλλοίωτη σε όλη τη βυζαντινή περίοδο, και τη χρησιμοποιούμε με την ίδια ακριβώς μορφή και σημασία και σήμερα, στα νέα ελληνικά αλλά και ως δάνειο σε δεκάδες άλλες γλώσσες του κόσμου (philosopher, philosophe, философ κ.ά.). Αυτό είναι το «ταξίδι μιας λέξης στον χρόνο»: μια λέξη που γεννήθηκε πριν από 2.500 χρόνια εξακολουθεί να ταξιδεύει, ζωντανή, μέσα στον χρόνο και μέσα στις γλώσσες όλου του κόσμου.
Αρχαιοελληνικές φράσεις που επιβιώνουν μέχρι σήμερα
Η διαχρονικότητα της Ελληνικής δεν αποδεικνύεται μόνο από μεμονωμένες λέξεις, αλλά και από ολόκληρες φράσεις-γνωμικά που γεννήθηκαν στην αρχαιότητα και εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται αυτούσιες, ως έχουν, στον σημερινό προφορικό και γραπτό λόγο. Πρόκειται συνήθως για αποφθέγματα διάσημων αρχαίων προσωπικοτήτων, τα οποία λόγω της βαθιάς τους σοφίας ή της ιστορικής τους αξίας πέρασαν αναλλοίωτα στη γλωσσική μας παράδοση.
Ακολουθεί ένας πίνακας με μερικές από τις πιο γνωστές αρχαιοελληνικές φράσεις που χρησιμοποιούμε ακόμη σήμερα, όπως ακριβώς διατυπώθηκαν στην αρχαιότητα:
| Αρχαιοελληνική φράση | Επεξήγηση / απόδοση | Προέλευση |
|---|---|---|
| Γνῶθι σαυτόν | Προτροπή για αυτογνωσία: πριν κρίνεις τους άλλους ή τον κόσμο, γνώρισε πρώτα τον εαυτό σου. | Αποφθέγμα χαραγμένο στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς, αποδίδεται στους Επτά Σοφούς. |
| Μηδέν ἄγαν | Σύσταση μετριοπάθειας: να αποφεύγουμε κάθε υπερβολή, να κρατάμε το μέτρο σε όλα. | Επίσης χαραγμένο στους Δελφούς, αρχή της «χρυσής τομής» στη ζωή. |
| Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα | Η φιλοσοφική στάση της ταπεινής αναγνώρισης των ορίων της ανθρώπινης γνώσης. | Αποδίδεται στον Σωκράτη. |
| Δῶς μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινήσω (γνωστό και ως «δῶς μοι πᾶ στῶ καὶ κινῶ τὰν γᾶν») | Έκφραση της δύναμης του μοχλού και, μεταφορικά, της δύναμης που έχει κάθε σταθερό σημείο αναφοράς. | Αποδίδεται στον Αρχιμήδη. |
| Μολὼν λαβέ | Περήφανη πρόκληση προς εχθρό που ζητά παράδοση όπλων: «έλα να τα πάρεις (αν τολμάς)». | Απάντηση του βασιλιά Λεωνίδα στους Πέρσες πριν τη μάχη των Θερμοπυλών. |
| Ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς | Λόγια σπαρτιάτισσας μητέρας στον γιο της που έφευγε για μάχη, δείχνοντάς του την ασπίδα: να επιστρέψει είτε νικητής κρατώντας την ασπίδα, είτε νεκρός πάνω σε αυτήν, ποτέ να μην την εγκαταλείψει. | Σπαρτιατική παράδοση, αναφέρεται από τον Πλούταρχο. |
| Δημοσίᾳ μὲν λαμπρύνεσθε, ἰδίᾳ δὲ δαπάνη σωφρονεῖτε | Αρχή χρηστής πολιτικής συμπεριφοράς: επίδειξη λαμπρότητας στα δημόσια έργα, αλλά φειδώ και σύνεση στα προσωπικά έξοδα. | Αποδίδεται σε αρχαίο πολιτικό στοχασμό (θουκυδίδειας/περικλέειας έμπνευσης). |
| Σὺν Ἀθηνᾷ καὶ χεῖρα κίνει | Δεν αρκεί η προσευχή ή η ελπίδα στη βοήθεια των θεών· χρειάζεται και προσωπική προσπάθεια. Αντίστοιχο του νεοελληνικού «σύν Θεώ» + προσωπική δουλειά. | Παροιμιακή αρχαιοελληνική έκφραση, γνωστή και μέσω του Αισώπου. |
| Εὖ ζῆν | Ιδανικό της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας: όχι απλώς να ζει κανείς, αλλά να ζει με ποιότητα, ηθική και αρετή. | Κεντρική έννοια της αριστοτελικής ηθικής φιλοσοφίας. |
Οι παραπάνω φράσεις δεν διδάχθηκαν σε εμάς μέσα από βιβλία μόνο· πολλές από αυτές περνούν από γενιά σε γενιά προφορικά, μέσα από την καθημερινή ομιλία, ακριβώς επειδή η ελληνική γλώσσα ουδέποτε διακόπηκε. Ένας σημερινός Έλληνας ή Κύπριος μπορεί να χρησιμοποιήσει τη φράση Μολὼν λαβέ σε μια συζήτηση χωρίς καν να γνωρίζει την ακριβή ιστορική της προέλευση — και αυτό ακριβώς είναι η πιο ζωντανή απόδειξη της διαχρονικότητας: η αρχαία γλώσσα λειτουργεί ακόμη, μέσα στη σημερινή, σαν ζωντανός κώδικας επικοινωνίας.
Ανακεφαλαίωση
- Η Ελληνική γλώσσα χαρακτηρίζεται από διαχρονικότητα: μιλιέται και γράφεται αδιάκοπα εδώ και πάνω από 2.800 χρόνια, από τον Όμηρο ως σήμερα, χωρίς να έχει διακοπεί ή αντικατασταθεί από άλλη γλώσσα.
- Ο Οδυσσέας Ελύτης τόνισε ότι λέξεις όπως ουρανός, θάλασσα, ήλιος, σελήνη, άνεμος είναι ίδιες σήμερα με αυτές της Σαπφώς και του Αρχίλοχου· μιλώντας τις, «επικοινωνούμε με τις ρίζες μας».
- Ο Γιώργος Σεφέρης έδειξε την αδιάσπαστη γλωσσική συνέχεια από τον Όμηρο, μέσω της κλασικής τραγωδίας, της Καινής Διαθήκης, της βυζαντινής υμνογραφίας, του Διγενή Ακρίτα, του Κρητικού Θεάτρου, ως το δημοτικό τραγούδι.
- Ο γλωσσολόγος R. Browning επιβεβαίωσε επιστημονικά ότι η Ελληνική είναι μία ενιαία γλώσσα, και όχι μια σειρά ξεχωριστών γλωσσών — γι' αυτό μπορεί κανείς να ξεκινήσει τη μελέτη της από όποια ιστορική φάση θέλει.
- Η μελέτη των Αρχαίων Ελληνικών δεν είναι μελέτη μιας «νεκρής» γλώσσας, αλλά γνωριμία με τις ρίζες της δικής μας, σημερινής γλώσσας.
- Πολλές αρχαιοελληνικές φράσεις (Γνῶθι σαυτόν, Μηδέν ἄγαν, Μολὼν λαβέ, Εὖ ζῆν κ.ά.) χρησιμοποιούνται αυτούσιες ακόμη και σήμερα, αποδεικνύοντας έμπρακτα αυτή τη ζωντανή συνέχεια της γλώσσας μας μέσα στον χρόνο.