Αύξηση: χρονική, συλλαβική, εσωτερική
📖 Αφόρμηση: Ἴβυκος ὁ ποιητής
Πριν μπούμε στη γραμματική, ας διαβάσουμε ένα σύντομο κείμενο που αφηγείται ένα επεισόδιο από τη ζωή του λυρικού ποιητή Ίβυκου. Μέσα σε αυτό κρύβονται ρήματα σε Αόριστο και Παρατατικό, δηλαδή σε ιστορικούς χρόνους — και όπου υπάρχουν ιστορικοί χρόνοι, εκεί υπάρχει πάντα αύξηση.
Ο Ίβυκος ήταν λυρικός ποιητής, που έζησε τον 6ο αιώνα π.Χ. Έδρασε στην αυλή του τυράννου της Σάμου Πολυκράτη. Η παράδοση λέει ότι σκοτώθηκε σε ερημικό τόπο από ληστές. Μόνοι μάρτυρες στο έγκλημα ήταν ένα σμήνος γερανοί που πετούσαν πάνω από τη σκηνή. Όταν, λίγο αργότερα, οι ίδιοι γερανοί πέταξαν πάνω από το θέατρο της Κορίνθου, ένας ληστής είπε στον άλλο «ἴδε, αἱ Ἴβυκου ἔκδικοι» («δες, οι υπερασπιστές του Ιβύκου»). Έτσι, προδόθηκαν, συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στο δικαστήριο. Από τότε, η φράση «αἱ Ἴβυκου γέρανοι» έμεινε παροιμιωδώς για την αποκάλυψη εγκλημάτων μετά από θεϊκή παρέμβαση.
Το πρωτότυπο κείμενο
Ἴβυκος ὁ ποιητὴς μετ᾽ ἄλλων ἑταίρων εἰς Ἰταλίαν ἦλθεν. Ἐνταῦθα ἱκανὸν χρόνον διέτριψεν, χρήματα ἱκανὰ συνέλεξεν. Μετ᾽ οὐ πολὺ Ἴβυκος τοὺς ἑταίρους πάλιν ἤθροισε καὶ εἶπεν αὐτοῖς· «Ἐγώ, ὦ ἑταῖροι, ἱκανοὺς νέους ἐπαίδευσα, ὑμεῖς δ᾽ ἱκανὸν ἀργύριον συνελέξατε καὶ πρὸς τοὺς γονέας ἐπέμψατε.»
Γεώργιος Ν. Ζούκης, Ἀναγνωστικὸν τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσης
Νεοελληνική απόδοση
| Αρχαίο κείμενο | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| Ἴβυκος ὁ ποιητὴς μετ᾽ ἄλλων ἑταίρων εἰς Ἰταλίαν ἦλθεν. | Ο Ίβυκος ο ποιητής μαζί με άλλους συντρόφους ήρθε στην Ιταλία. |
| Ἐνταῦθα ἱκανὸν χρόνον διέτριψεν, χρήματα ἱκανὰ συνέλεξεν. | Εδώ έμεινε αρκετό χρόνο και μάζεψε αρκετά χρήματα. |
| Μετ᾽ οὐ πολὺ Ἴβυκος τοὺς ἑταίρους πάλιν ἤθροισε καὶ εἶπεν αὐτοῖς· | Μετά από λίγο ο Ίβυκος συγκέντρωσε πάλι τους συντρόφους και τους είπε· |
| «Ἐγώ, ὦ ἑταῖροι, ἱκανοὺς νέους ἐπαίδευσα, | «Εγώ, φίλοι μου, εκπαίδευσα αρκετούς νέους, |
| ὑμεῖς δ᾽ ἱκανὸν ἀργύριον συνελέξατε καὶ πρὸς τοὺς γονέας ἐπέμψατε.» | ενώ εσείς μαζέψατε αρκετό ασήμι και το στείλατε στους γονείς.» |
🔤 Τι είναι η αύξηση
Η αύξηση είναι ένα μόρφημα (πρόσθημα) που μπαίνει στην αρχή του ρηματικού θέματος στους ιστορικούς χρόνους της οριστικής (Παρατατικός, Αόριστος, Υπερσυντέλικος) και δηλώνει ότι η ενέργεια του ρήματος αναφέρεται στο παρελθόν. Τα ρήματα στον Ενεστώτα (π.χ. παιδεύω) δεν έχουν αύξηση· μόλις όμως μεταφερθούν σε Παρατατικό ή Αόριστο, στην αρχή τους εμφανίζεται η αύξηση (π.χ. ἐ-παίδευ-ον, ἐ-παίδευ-σ-α).
Υπάρχουν τρία είδη αύξησης: η συλλαβική, η χρονική και η εσωτερική.
1️⃣ Συλλαβική αύξηση
Η συλλαβική αύξηση εμφανίζεται στα ρήματα που αρχίζουν από σύμφωνο. Συνίσταται στην προσθήκη μιας ολόκληρης νέας συλλαβής —του φωνήεντος ἐ-— μπροστά από το ρηματικό θέμα.
| Ενεστώτας | Αόριστος |
|---|---|
| παιδεύω | ἐ-παίδευ-σ-α |
| πέμπω | ἐ-πέμψ-α (ἔ-πεμψ-α) |
| συλλέγω | συν-έ-λεξ-α |
Παρατηρούμε ότι στους τύπους ἐπαίδευσα και ἐπέμψατε το ρήμα, σε σχέση με τον Ενεστώτα (παιδεύω, πέμπω):
- ως προς τον αριθμό των συλλαβών, απέκτησε μία επιπλέον συλλαβή (προστέθηκε μια νέα συλλαβή στην αρχή)·
- ως προς τη θέση της αύξησης, αυτή βρίσκεται στην απόλυτη αρχή της λέξης, πριν από το ρηματικό θέμα·
- η αύξηση δηλώνεται με το γράμμα ε (το φωνήεν ἐ-).
Η συλλαβική αύξηση εμφανίζεται στα ρήματα που το ρηματικό τους θέμα αρχίζει από σύμφωνο (ή από τα διπλά σύμφωνα ζ, ξ, ψ). Συνίσταται στην πρόταξη του φωνήεντος ε (ως αυτοτελούς συλλαβής) πριν από το θέμα του ρήματος.
Παράδειγμα: παιδεύω → ἐ-παίδευσα, πέμπω → ἐ-πέμψατε, λύω → ἐ-λύθην
Ονομάζεται «συλλαβική» επειδή προσθέτει μία ολόκληρη νέα συλλαβή στη λέξη — ο τύπος του Ενεστώτα έχει λιγότερες συλλαβές από τον αντίστοιχο τύπο του Παρατατικού ή του Αορίστου.
2️⃣ Χρονική αύξηση
Η χρονική αύξηση εμφανίζεται στα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο. Εδώ δεν προστίθεται νέα συλλαβή· αντίθετα, το αρχικό βραχύχρονο φωνήεν (ή η δίφθογγος) του ρήματος επιμηκύνεται στο αντίστοιχο μακρόχρονο.
Ας δούμε τον τύπο ἤθροισε σε σχέση με τον Ενεστώτα ἀθροίζω:
- ως προς τον αριθμό των συλλαβών, ο τύπος δεν απέκτησε νέα συλλαβή — έχει τις ίδιες συλλαβές με τον Ενεστώτα·
- ως προς τη θέση της αύξησης, αυτή δεν είναι ξεχωριστή συλλαβή, αλλά συμπίπτει με το αρχικό φωνήεν του ρήματος, το οποίο απλώς επιμηκύνεται·
- η αλλαγή που παρατηρούμε είναι ότι το αρχικό α του ἀθροίζω έγινε η στο ἤθροισε.
Αυτή η αύξηση ονομάζεται χρονική, γιατί δεν προσθέτει συλλαβή, αλλά αλλάζει τον χρόνο (τη διάρκεια προφοράς) του αρχικού φωνήεντος: το βραχύχρονο γίνεται μακρόχρονο.
Πίνακας μετατροπών της χρονικής αύξησης
| Παραδείγματα | Μετατροπή |
|---|---|
| ἀγοράζω → ἠγόραζον | α → η |
| αὐξάνω → ηὔξανον | αυ → ηυ |
| ἐρίζω → ἤριζον (τσακώνομαι) | ε → η |
| ἐλαύνω → ἤλαυνον | ε → η |
| εὑρίσκω → ηὕρισκον | ευ → ηυ |
| αἰχμαλωτίζω → ᾐχμαλώτιζον | αι → ῃ |
| εἰκάζω → ᾔκαζον | ει → ῃ |
| ὀνομάζω → ὠνόμαζον | ο → ω |
| οἰκτίρω → ᾤκτιρον | οι → ῳ |
| ἱκετεύω → ἱκέτευον | ῐ → ῑ |
| ὑβρίζω → ὕβριζον | ῠ → ῡ |
Τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο παίρνουν χρονική αύξηση: μετατρέπουν το βραχύχρονο αρχικό φωνήεν (ή δίφθογγο) στο αντίστοιχο μακρόχρονο φωνήεν (ή δίφθογγο).
Συγκεκριμένα:
- α → η (ἀγοράζω → ἠγόραζον)
- ε → η (ἐλαύνω → ἤλαυνον)
- ο → ω (ὀνομάζω → ὠνόμαζον)
- ῐ → ῑ και ῠ → ῡ (το βραχύχρονο ι, υ γίνεται μακρόχρονο — δεν αλλάζει γράμμα, αλλάζει μόνο η προφορά/ποσότητα)
- αι → ῃ (αἰχμαλωτίζω → ᾐχμαλώτιζον)
- ει → ῃ (εἰκάζω → ᾔκαζον)
- αυ → ηυ (αὐξάνω → ηὔξανον)
- ευ → ηυ (εὑρίσκω → ηὕρισκον)
- οι → ῳ (οἰκτίρω → ᾤκτιρον)
Ονομάζεται «χρονική» επειδή δεν προσθέτει συλλαβή, αλλά αλλάζει τον χρόνο (τη διάρκεια) του φωνήεντος: το βραχύχρονο γίνεται μακρόχρονο. Το ίδιο φαινόμενο συμβαίνει και στα Νέα Ελληνικά, όπου η αύξηση αυτή τονίζεται, π.χ.: εγκρίνω – ενέκρινα αλλά εγκρίναμε, εκθέτω – εξέθετα αλλά εκθέτατε, εκφράζω – εξέφραζα αλλά εκφράζατε.
3️⃣ Εσωτερική αύξηση
Υπάρχει και μια τρίτη περίπτωση: ρήματα σύνθετα, δηλαδή σχηματισμένα από μια πρόθεση και ένα απλό ρήμα. Ας δούμε τους τύπους συνέλεξαν και διέτριψαν:
- συνέλεξαν προέρχεται από το σύνθετο ρήμα συλλέγω (σύν + λέγω), Ενεστώτα συλλέγω·
- διέτριψαν προέρχεται από το σύνθετο ρήμα διατρίβω (διά + τρίβω), Ενεστώτα διατρίβω.
Η αύξηση εδώ δεν μπαίνει στην αρχή ολόκληρης της λέξης (πριν την πρόθεση), αλλά ανάμεσα στην πρόθεση και στο απλό ρήμα: συν-έ-λεξαν, δι-έ-τριψαν. Δηλαδή η αύξηση βρίσκεται στο εσωτερικό της σύνθετης λέξης, ακριβώς πριν από το θέμα του απλού ρήματος.
Στα σύνθετα ρήματα (πρόθεση + απλό ρήμα), η αύξηση (συλλαβική ή χρονική, ανάλογα με το αρχικό γράμμα του απλού ρήματος) δεν τοποθετείται στην αρχή της σύνθετης λέξης, αλλά ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρηματικό θέμα — δηλαδή στο εσωτερικό της λέξης.
Παραδείγματα:
- συλ-λέγω (σύν + λέγω) → συν-έ-λεξα
- δια-τρίβω (διά + τρίβω) → δι-έ-τριψα
- προσ-άγω (πρός + ἄγω) → προσ-ῆ-γον
- ἀπ-έρχομαι (ἀπό + ἔρχομαι) → ἀπ-ῆ-λθον
Ονομάζεται «εσωτερική» επειδή η αύξηση εμφανίζεται μέσα στη λέξη, στο σημείο ένωσης πρόθεσης και ρηματικού θέματος, και όχι στην απόλυτη αρχή της.
⚠️ Προσοχή στην ορθογραφία: όταν η πρόθεση λήγει σε φωνήεν (π.χ. διά, ἀπό, κατά, παρά), αυτό το τελικό φωνήεν συνήθως αποβάλλεται (έκθλιψη) πριν από την αύξηση: διά + τρίβω → δι-έ-τριψα (όχι δια-έ-τριψα).
⚙️ Ο χρονικός χαρακτήρας -σ- του Αορίστου
Πέρα από την αύξηση, τα ρήματα στον Αόριστο (συγκεκριμένα στον σιγματικό Αόριστο) παίρνουν, εκτός από την αύξηση, και έναν χρονικό χαρακτήρα -σ-, ο οποίος προστίθεται στο τέλος του ρηματικού θέματος, πριν από την κατάληξη.
Παράδειγμα: λύ-ω → ἔ-λυ-σ-α (αύξηση ἐ- + θέμα λυ- + χαρακτήρας -σ- + κατάληξη -α)
Όταν ο χρονικός χαρακτήρας -σ- του Αορίστου συναντηθεί με ένα άφωνο σύμφωνο (κ, γ, χ – π, β, φ – τ, δ, θ) στο τέλος του ρηματικού θέματος, τότε συμβαίνουν οι ίδιες μεταβολές που έχετε ήδη συναντήσει κατά τον σχηματισμό του Μέλλοντα:
- ουρανικά (κ, γ, χ) + σ → ξ: διώκω → ἐδίωκ-σ-α → ἐδίωξα
- χειλικά (π, β, φ) + σ → ψ: γράφω → ἔγραφ-σ-α → έγραψα
- οδοντικά (τ, δ, θ) + σ → χάνονται πριν από το σ: πείθω → ἔπειθ-σ-α → ἔπεισα
Δηλαδή: ουρανικό + σ = ξ, χειλικό + σ = ψ, οδοντικό + σ = σ (το οδοντικό εξαφανίζεται).
📝 Ανακεφαλαίωση
- Η αύξηση εμφανίζεται στην αρχή του ρηματικού θέματος στους ιστορικούς χρόνους (Παρατατικός, Αόριστος, Υπερσυντέλικος) και δηλώνει παρελθόντα χρόνο.
- Συλλαβική αύξηση: στα ρήματα που αρχίζουν από σύμφωνο — προστίθεται το φωνήεν ε ως ολόκληρη νέα συλλαβή (παιδεύω → ἐπαίδευσα).
- Χρονική αύξηση: στα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο — το αρχικό βραχύχρονο φωνήεν γίνεται μακρόχρονο, χωρίς προσθήκη συλλαβής (ἀγοράζω → ἠγόραζον, ἀ→η).
- Εσωτερική αύξηση: στα σύνθετα ρήματα — η αύξηση μπαίνει ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρηματικό θέμα, όχι στην απόλυτη αρχή της λέξης (συλλέγω → συνέλεξα).
- Στον σιγματικό Αόριστο, εκτός από την αύξηση, προστίθεται και ο χρονικός χαρακτήρας -σ-, ο οποίος, όταν συναντά άφωνο σύμφωνο στο τέλος του θέματος, προκαλεί τις γνωστές μεταβολές: ουρανικό+σ=ξ, χειλικό+σ=ψ, οδοντικό+σ=σ.