Η Δεικτική Αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο

🔎 Τι είναι η δεικτική αντωνυμία

Όπως και στα Νέα Ελληνικά χρησιμοποιούμε τις λέξεις αυτός, αυτή, αυτό για να δείξουμε κάτι συγκεκριμένο («αυτός ο αγώνας», «αυτή η ομάδα», «αυτό το παιδί»), έτσι και η αρχαία ελληνική διαθέτει μια αντίστοιχη αντωνυμία που ονομάζεται δεικτική αντωνυμία: την οὗτος, αὕτη, τοῦτο.

Η δεικτική αντωνυμία δείχνει (δηλαδή προσδιορίζει με ακρίβεια) ένα πρόσωπο ή ένα πράγμα που είτε βρίσκεται κοντά στον ομιλητή είτε έχει ήδη αναφερθεί στον λόγο. Αποδίδεται στα Νέα Ελληνικά με το αυτός, αυτή, αυτό.

Παραδείγματα στα Νέα Ελληνικά που δείχνουν τη λειτουργία αυτής της αντωνυμίας:

Αυτός ο αγώνας δεν θα σταματήσει.
Αυτοί οι εργάτες δουλεύουν σκληρά.
Αυτή η ομάδα είναι η καλύτερη.
Να διορθώσεις αυτές τις παραγράφους.
Αυτό το παιδί είναι ταλαντούχο.
Αυτά τα βιβλία είναι καλογραμμένα.

Σε όλα τα παραπάνω παραδείγματα οι υπογραμμισμένες λέξεις συνοδεύουν ένα ουσιαστικό και συμφωνούν μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση — ακριβώς όπως συμπεριφέρεται και ένα επίθετο. Η ίδια ακριβώς λογική ισχύει και στα αρχαία ελληνικά.

Το ήξερες;

Η δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο είναι από τις πιο συχνόχρηστες λέξεις της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Χρησιμοποιείται συνεχώς στον πεζό και στον ποιητικό λόγο για να δείξει κάτι που είτε βρίσκεται κοντά είτε έχει μόλις αναφερθεί, όπως ακριβώς κάνουμε κι εμείς σήμερα με το αυτός/αυτή/αυτό.

📖 Παρατήρηση σε αρχαία παραδείγματα

Ας δούμε τώρα τη δεικτική αντωνυμία μέσα σε αρχαίες ελληνικές προτάσεις, ώστε να παρατηρήσουμε πώς συμπεριφέρεται:

Ἐν τῷ σταδίῳ τούτῳ ἀγὼν γίγνεται.
(Μετάφραση: Σε αυτό το στάδιο γίνεται αγώνας.)
Τὴν ἐπιστολὴν ταύτην μετ᾽ ἐπιμελείας γράφετε.
(Μετάφραση: Αυτή την επιστολή να τη γράφετε με επιμέλεια.)
Αἱ ἄμπελοι αὗται ἐφύησαν ἐν τῷ παραδείσῳ.
(Μετάφραση: Αυτά τα κλήματα φύτρωσαν στον κήπο.)
Οἱ τόποι οὗτοι χθαμαλοί (= χαμηλοί) εἰσι.
(Μετάφραση: Αυτοί οι τόποι είναι χαμηλοί.)

Παρατηρώντας προσεκτικά τα παραπάνω παραδείγματα βλέπουμε ότι:

Στο (α) το σταδίῳ είναι ουδέτερο, δοτική, ενικός → και το τούτῳ είναι ουδέτερο (ή αρσενικό — ίδιος τύπος), δοτική, ενικός.
Στο (β) το ἐπιστολήν είναι θηλυκό, αιτιατική, ενικός → και το ταύτην είναι θηλυκό, αιτιατική, ενικός.
Στο (γ) το ἄμπελοι είναι θηλυκό, ονομαστική, πληθυντικός → και το αὗται είναι θηλυκό, ονομαστική, πληθυντικός.
Στο (δ) το τόποι είναι αρσενικό, ονομαστική, πληθυντικός → και το οὗτοι είναι αρσενικό, ονομαστική, πληθυντικός.

📐 Ο κανόνας

Κανόνας: Η δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο

Η δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο συνοδεύει πάντοτε ένα ουσιαστικό και συμφωνεί μαζί του ως προς το γένος, την πτώση και τον αριθμό — δηλαδή συμπεριφέρεται στην πρόταση όπως ένα επίθετο.

Ως προς την κλίση της:

Το αρσενικό και το ουδέτερο γένος της δεικτικής αντωνυμίας κλίνονται όπως τα ουσιαστικά της β΄ (δεύτερης) κλίσης (τα σε -ος και -ον).
Το θηλυκό γένος της δεικτικής αντωνυμίας κλίνεται όπως τα ουσιαστικά της α΄ (πρώτης) κλίσης (τα σε -η).

Με άλλα λόγια, οι καταλήξεις της οὗτος, αὕτη, τοῦτο είναι, στις περισσότερες πτώσεις, ίδιες με τις καταλήξεις των ουσιαστικών ἄνθρωπος (β΄ κλίση αρσενικό), δῶρον (β΄ κλίση ουδέτερο) και οἰκία / τιμή (α΄ κλίση θηλυκό) — με μία ιδιαιτερότητα: όπου εμφανίζεται -ο- στο θέμα, τόσο στον ενικό όσο και στον πληθυντικό εμφανίζεται σταθερά δίφθογγος -ου- ή -αυ-/-ταυ- ανάλογα με το γένος, στοιχείο που τη διαφοροποιεί ελαφρώς από το καθαρό πρότυπο της κλίσης των ουσιαστικών.

📊 Πλήρης κλίση της δεικτικής αντωνυμίας

Αρσενικό γένος — οὗτος

Πτώσεις	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	οὗτος ὁ ἄνθρωπος	οὗτοι οἱ ἄνθρωποι
Γενική	τούτου τοῦ ἀνθρώπου	τούτων τῶν ἀνθρώπων
Δοτική	τούτῳ τῷ ἀνθρώπῳ	τούτοις τοῖς ἀνθρώποις
Αιτιατική	τοῦτον τὸν ἄνθρωπον	τούτους τοὺς ἀνθρώπους

Θηλυκό γένος — αὕτη

Πτώσεις	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	αὕτη ἡ οἰκία	αὗται αἱ οἰκίαι
Γενική	ταύτης τῆς οἰκίας	τούτων τῶν οἰκιῶν
Δοτική	ταύτῃ τῇ οἰκίᾳ	ταύταις ταῖς οἰκίαις
Αιτιατική	ταύτην τὴν οἰκίαν	ταύτας τὰς οἰκίας

Ουδέτερο γένος — τοῦτο

Πτώσεις	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	τοῦτο τὸ δῶρον	ταῦτα τὰ δῶρα
Γενική	τούτου τοῦ δώρου	τούτων τῶν δώρων
Δοτική	τούτῳ τῷ δώρῳ	τούτοις τοῖς δώροις
Αιτιατική	τοῦτο τὸ δῶρον	ταῦτα τὰ δῶρα

Παρατήρησε τις ομοιότητες

Πρόσεξε πόσο κοντά είναι οι καταλήξεις της δεικτικής αντωνυμίας με τις καταλήξεις των ουσιαστικών που συνοδεύει:

ἄνθρωπ-ος και οὗτ-ος, ἀνθρώπ-ου και τούτ-ου, ἀνθρώπ-ῳ και τούτ-ῳ, ἄνθρωπ-ον και τοῦτ-ον.
οἰκί-α και αὕτ-η (και οι δύο θηλυκού γένους α΄ κλίσης), οἰκί-ας και ταύτ-ης, οἰκί-ᾳ και ταύτ-ῃ, οἰκί-αν και ταύτ-ην.
δῶρ-ον και τοῦτ-ο (και τα δύο ουδέτερου γένους β΄ κλίσης), δώρ-ου και τούτ-ου, δώρ-ῳ και τούτ-ῳ.

Στον πληθυντικό, όλα τα γένη έχουν κοινή γενική: τούτων, ακριβώς όπως και τα ουσιαστικά της αντίστοιχης κλίσης έχουν συχνά κοινές ή παρόμοιες καταλήξεις στη γενική πληθυντικού.

🧩 Χαρακτηριστικά που πρέπει να προσέξεις

Στο αρσενικό και στο ουδέτερο, η ονομαστική ενικού (οὗτος, τοῦτο) δεν έχει το χαρακτηριστικό τ- που εμφανίζεται σε όλες τις άλλες πτώσεις (τούτου, τούτῳ, τοῦτον κ.λπ.). Το τ- αυτό είναι σταθερό γνώρισμα της δεικτικής αντωνυμίας σε όλες τις πτώσεις πλην της ονομαστικής ενικού αρσενικού και θηλυκού.
Στο θηλυκό, η ονομαστική ενικού και πληθυντικού (αὕτη, αὗται) επίσης δεν έχει τ-, ενώ όλες οι υπόλοιπες πτώσεις το έχουν (ταύτης, ταύτῃ, ταύτην, ταύταις, ταύτας).
Η ονομαστική και η αιτιατική του ουδετέρου είναι πάντοτε όμοιες μεταξύ τους, τόσο στον ενικό (τοῦτο) όσο και στον πληθυντικό (ταῦτα) — αυτό ισχύει γενικά για όλα τα ουδέτερα ονόματα και αντωνυμίες της αρχαίας ελληνικής.
Η δεικτική αντωνυμία συμφωνεί πάντα με το ουσιαστικό που συνοδεύει σε γένος, αριθμό και πτώση, ακριβώς όπως και το άρθρο. Γι' αυτό στα παραδείγματα βλέπουμε συχνά αντωνυμία, άρθρο και ουσιαστικό μαζί (π.χ. οὗτος ὁ ἄνθρωπος, αὕτη ἡ οἰκία, τοῦτο τὸ δῶρον).

📝 Ανακεφαλαίωση

Η δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο αποδίδεται στα Νέα Ελληνικά με το αυτός, αυτή, αυτό και δείχνει ένα πρόσωπο ή πράγμα κοντινό ή ήδη γνωστό στον λόγο.
Συμφωνεί πάντα με το ουσιαστικό που συνοδεύει σε γένος, πτώση και αριθμό.
Το αρσενικό και το ουδέτερο γένος κλίνονται όπως τα ουσιαστικά της β΄ κλίσης.
Το θηλυκό γένος κλίνεται όπως τα ουσιαστικά της α΄ κλίσης.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα της αντωνυμίας είναι το τ- που εμφανίζεται σε όλες τις πτώσεις εκτός από την ονομαστική ενικού και πληθυντικού του αρσενικού και του θηλυκού.