Οριστική Ενεστώτα και Μέλλοντα Βαρύτονων Ρημάτων Ενεργητικής Φωνής

🎯 Τι θα μάθουμε

Στην αρχαία ελληνική τα ρήματα της Ενεργητικής Φωνής χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με την κατάληξη που έχουν στο α΄ ενικό πρόσωπο της Οριστικής Ενεστώτα:

τα βαρύτονα ρήματα, που λήγουν σε -ω (π.χ. λύω, πέμπω, φυλάττω)
τα περισπώμενα ρήματα σε -ῶ (π.χ. τιμῶ, ποιῶ, δηλῶ), τα οποία θα μελετηθούν χωριστά.

Σε αυτή την υποενότητα θα ασχοληθούμε αποκλειστικά με τα βαρύτονα ρήματα και θα δούμε πώς σχηματίζονται η Οριστική Ενεστώτα και η Οριστική Μέλλοντα Ενεργητικής Φωνής.

📖 1. Η Οριστική Ενεστώτα Ενεργητικής Φωνής

Θέμα και κατάληξη

Κάθε ρηματικός τύπος αποτελείται από δύο μέρη:

Θέμα και κατάληξη

Το θέμα είναι το σταθερό, αμετάβλητο κομμάτι του ρήματος, που επαναλαμβάνεται σε όλα τα πρόσωπα χωρίς να αλλάζει, ενώ η κατάληξη είναι το κομμάτι που μεταβάλλεται από πρόσωπο σε πρόσωπο και δηλώνει το πρόσωπο και τον αριθμό.

Για παράδειγμα, στο ρήμα λύω το θέμα είναι το λυ- και η κατάληξη είναι το -ω.

Ας παρατηρήσουμε την κλίση του ρήματος λύω στην Οριστική Ενεστώτα Ενεργητικής Φωνής, παράλληλα με τη Νέα Ελληνική:

Πρόσωπο	Νέα Ελληνικά	Αρχαία Ελληνικά
α΄ ενικό	εγώ λύω	ἐγὼ λύ-ω
β΄ ενικό	εσύ λύεις	σὺ λύ-εις
γ΄ ενικό	αυτός/-ή/-ό λύει	οὗτος λύ-ει
α΄ πληθυντικό	εμείς λύουμε	ἡμεῖς λύ-ομεν
β΄ πληθυντικό	εσείς λύετε	ὑμεῖς λύ-ετε
γ΄ πληθυντικό	αυτοί/-ές/-ά λύουν	οὗτοι λύ-ουσι(ν)

Παρατηρούμε ότι το θέμα λυ- μένει ίδιο σε όλα τα πρόσωπα, ενώ αλλάζει μόνο η κατάληξη: -ω, -εις, -ει, -ομεν, -ετε, -ουσι(ν).

Ομοιότητες και διαφορές με τη Νέα Ελληνική

Η κλίση του ρήματος στην Αρχαία Ελληνική μοιάζει αρκετά με τη Νέα Ελληνική, αφού και οι δύο γλώσσες χρησιμοποιούν θέμα + κατάληξη. Η βασική διαφορά είναι ότι οι καταλήξεις στην Αρχαία διαφέρουν στη μορφή (π.χ. -ουσι(ν) αντί για -ουν, -ομεν αντί για -ουμε) και ότι στο γ΄ πληθυντικό πρόσωπο υπάρχει το κινητό -ν στο τέλος (-ουσι(ν)), το οποίο μπαίνει όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή όταν ο τύπος βρίσκεται στο τέλος πρότασης.

🔤 Ο τονισμός: γιατί λέγονται «βαρύτονα»

Αν προσέξουμε λέξεις όπως λέγω, φυλάττομεν, λύουσιν, ἔχει, θα διαπιστώσουμε κάτι σημαντικό για τον τονισμό τους.

Πού πέφτει ο τόνος;

Στο ρήμα λέγω ο τόνος πέφτει στην παραλήγουσα (τη συλλαβή πριν την τελευταία): λέ-γω. Το ίδιο συμβαίνει σε όλα τα ρήματα αυτής της κατηγορίας: ο τόνος δεν πέφτει ποτέ στην τελευταία συλλαβή (τη λήγουσα) στο α΄ ενικό πρόσωπο.

Επειδή ακριβώς δεν τονίζονται στη λήγουσα, αυτά τα ρήματα ονομάζονται βαρύτονα (η λέξη «βαρύτονο» σημαίνει κυριολεκτικά «αυτό που έχει βαρύ, δηλαδή άτονο ήχο στη λήγουσα»).

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ — Ορισμός των βαρύτονων ρημάτων

Βαρύτονα λέγονται τα ρήματα τα οποία στο α΄ ενικό πρόσωπο της Οριστικής Ενεστώτα Ενεργητικής Φωνής λήγουν σε -ω και δεν τονίζονται στη λήγουσα (δηλαδή στην τελευταία συλλαβή), αλλά σε κάποια από τις προηγούμενες συλλαβές (συνήθως στην παραλήγουσα ή στην προπαραλήγουσα).

Παραδείγματα: λέγω, λύω, φυλάττω, ἔχω, πέμπω, διώκω, πείθω.

Αντίθετα, τα περισπώμενα ρήματα (π.χ. τιμῶ, ποιῶ) τονίζονται στη λήγουσα με περισπωμένη και κλίνονται διαφορετικά — αυτά θα τα μελετήσουμε ξεχωριστά.

🕐 Τι δηλώνει ο χρόνος Ενεστώτας και η Οριστική έγκλιση

Ενεστώτας και Οριστική

Ο χρόνος Ενεστώτας δηλώνει ότι μια πράξη συμβαίνει τη στιγμή που μιλάμε, στο παρόν, ή ότι είναι μια πράξη διαρκής και επαναλαμβανόμενη (π.χ. λύω = λύνω τώρα ή γενικά, ως συνήθεια).

Η Οριστική έγκλιση δηλώνει ότι κάτι είναι πραγματικό γεγονός, κάτι που συμβαίνει ή συνέβη ή θα συμβεί στην πραγματικότητα — σε αντίθεση με άλλες εγκλίσεις που δηλώνουν ευχή, προτροπή, υπόθεση κ.λπ.

Επομένως, η Οριστική Ενεστώτα δηλώνει μια πράξη που συμβαίνει πραγματικά στο παρόν.

📖 2. Η Οριστική Μέλλοντα Ενεργητικής Φωνής

Ας δούμε τώρα ένα γνωστό χωρίο από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, όπου εμφανίζονται ρήματα σε χρόνο Μέλλοντα:

Ὁ Ἰησοῦς εἶπε· (…) οὐ φονεύσεις, (…) οὐ κλέψεις (…) καὶ ἕξεις θησαυρὸν ἐν οὐρανῷ.

(Δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό.)

Κατά Ματθαῖον ιθ΄, 18-21

Ο χρόνος και η κατάληξη του Μέλλοντα

Τα υπογραμμισμένα ρήματα (φονεύσεις, κλέψεις, ἕξεις) βρίσκονται στον χρόνο Μέλλοντα. Η βασική διαφορά σε σχέση με το αντίστοιχο χρόνο στα Νέα Ελληνικά είναι ότι στα Νέα Ελληνικά ο Μέλλοντας σχηματίζεται περιφραστικά, με το μόριο θα + ρήμα (π.χ. θα λύσω), ενώ στην Αρχαία Ελληνική ο Μέλλοντας σχηματίζεται μονολεκτικά, δηλαδή με μία μόνο λέξη, χωρίς κανένα βοηθητικό μόριο.

Ας συγκρίνουμε την κλίση του ρήματος λύω στον Μέλλοντα:

Νέα Ελληνικά	Αρχαία Ελληνικά
εγώ θα λύσω	ἐγὼ λύ-σ-ω
εσύ θα λύσεις	σὺ λύ-σ-εις
αυτός/-ή/-ό θα λύσει	οὗτος λύ-σ-ει
εμείς θα λύσουμε	ἡμεῖς λύ-σ-ομεν
εσείς θα λύσετε	ὑμεῖς λύ-σ-ετε
αυτοί/-ές/-ά θα λύσουν	οὗτοι λύ-σ-ουσι(ν)

Σημείωση για τον σχηματισμό

Ο Μέλλοντας στην Αρχαία Ελληνική διαφέρει στον σχηματισμό του από τον Ενεστώτα μόνο κατά ένα -σ-, το οποίο παρεμβάλλεται ανάμεσα στο θέμα και στην κατάληξη. Οι καταλήξεις (-ω, -εις, -ει, -ομεν, -ετε, -ουσι(ν)) παραμένουν ακριβώς οι ίδιες με αυτές του Ενεστώτα.

Ο χρονικός χαρακτήρας -σ-

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ — Ο σχηματισμός του Μέλλοντα

Ο Μέλλοντας στην Αρχαία Ελληνική σχηματίζεται από το θέμα του ρήματος στο οποίο προστίθεται ο χρονικός χαρακτήρας -σ-, και στη συνέχεια οι ίδιες καταλήξεις που έχει και ο Ενεστώτας.

Σχηματικά: θέμα + χρονικός χαρακτήρας (-σ-) + κατάληξη

Παράδειγμα: λύ- (θέμα) + -σ- (χρονικός χαρακτήρας Μέλλοντα) + -ω (κατάληξη) = λύσω.

Ο Μέλλοντας ως χρόνος δηλώνει μια πράξη που δεν έχει γίνει ακόμα, αλλά πρόκειται να γίνει στο μέλλον.

📖 3. Το θέμα του ρήματος: πώς λήγει και τι επηρεάζει

Φωνηεντόληκτα ρήματα

Στο ρήμα λύω, αν αφαιρέσουμε την κατάληξη -ω, μένει το θέμα λυ-, το οποίο λήγει σε φωνήεν (το -υ-). Το ίδιο συμβαίνει και σε ρήματα όπως παιδεύω (θέμα παιδευ-) ή χορεύω (θέμα χορευ-).

Φωνηεντόληκτα ρήματα

Φωνηεντόληκτα λέγονται τα ρήματα των οποίων το θέμα λήγει σε φωνήεν. Αυτά στον Μέλλοντα παίρνουν απλώς τον χρονικό χαρακτήρα -σ- πριν από την κατάληξη, χωρίς καμία άλλη αλλαγή:

παιδεύω → παιδεύσω
χορεύω → χορεύσω
λύω → λύσω

Αφωνόληκτα ρήματα

Υπάρχουν όμως και ρήματα των οποίων το θέμα δεν λήγει σε φωνήεν, αλλά σε σύμφωνο, και μάλιστα σε άφωνο σύμφωνο. Ας παρατηρήσουμε τα ρήματα πέμπω, διώκω, πείθω:

πέμπω (= στέλνω) → θέμα πεμπ-, λήγει σε -π
διώκω (= κυνηγώ, καταδιώκω) → θέμα διωκ-, λήγει σε -κ
πείθω (= πείθω, καταφέρνω κάποιον) → θέμα πειθ-, λήγει σε -θ

Τα σύμφωνα π, β, φ, κ, γ, χ, τ, δ, θ ονομάζονται άφωνα σύμφωνα, γιατί κατά την προφορά τους ο αέρας εμποδίζεται εντελώς στο στόμα, χωρίς να συνοδεύεται από ήχο φωνής όπως συμβαίνει με τα φωνήεντα.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ — Αφωνόληκτα ρήματα και οι τρεις υποκατηγορίες τους

Αφωνόληκτα λέγονται τα ρήματα των οποίων το θέμα λήγει σε άφωνο σύμφωνο (π, β, φ – κ, γ, χ – τ, δ, θ).

Ανάλογα με το είδος του άφωνου συμφώνου στο οποίο λήγει το θέμα τους, τα αφωνόληκτα ρήματα χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:

Χειλικόληκτα: το θέμα τους λήγει σε χειλικό σύμφωνο π, β, φ (τα σύμφωνα αυτά προφέρονται με τη συμμετοχή των χειλιών).
Παράδειγμα: πέμπ-ω (θέμα πεμπ-, λήγει σε -π).
Ουρανικόληκτα: το θέμα τους λήγει σε ουρανικό σύμφωνο κ, γ, χ (τα σύμφωνα αυτά προφέρονται με τη συμμετοχή της ουρανίσκου/του πίσω μέρους της γλώσσας).
Παράδειγμα: διώκ-ω (θέμα διωκ-, λήγει σε -κ).
Οδοντικόληκτα: το θέμα τους λήγει σε οδοντικό σύμφωνο τ, δ, θ (τα σύμφωνα αυτά προφέρονται με τη συμμετοχή των δοντιών).
Παράδειγμα: πείθ-ω (θέμα πειθ-, λήγει σε -θ).

Προσοχή στα ρήματα σε -ττω

Τα ρήματα που στον Ενεστώτα λήγουν σε -ττω (π.χ. φυλάττω, πράττω, ὀρύττω) δεν πρέπει να μας μπερδεύουν! Αν ψάξουμε την προέλευσή τους, θα δούμε ότι το πραγματικό τους θέμα λήγει σε ουρανικό σύμφωνο (κ, γ, χ):

φυλάττω → θέμα φυλακ- (πρβλ. το ουσιαστικό φυλακή) → Μέλλοντας: φυλάξω
πράττω → θέμα πραγ- (πρβλ. το ουσιαστικό πρᾶγμα) → Μέλλοντας: πράξω
ὀρύττω → θέμα ὀρυχ- (πρβλ. το ουσιαστικό ὀρύχειον) → Μέλλοντας: ὀρύξω

Επομένως τα ρήματα σε -ττω ανήκουν στην κατηγορία των ουρανικόληκτων, παρόλο που το -ττ- δεν το δείχνει με την πρώτη ματιά.

📖 4. Ο σχηματισμός του Μέλλοντα στα αφωνόληκτα ρήματα

Όταν ο χρονικός χαρακτήρας του Μέλλοντα -σ- συναντήσει το τελικό άφωνο σύμφωνο του θέματος, τα δύο αυτά γράμματα συμπτύσσονται (ενώνονται) και δίνουν ένα νέο σύμφωνο. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το είδος του άφωνου συμφώνου:

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ — Οι φωνητικές αλλαγές στον Μέλλοντα των αφωνόληκτων ρημάτων

Όταν ο χρονικός χαρακτήρας -σ- του Μέλλοντα συναντά το άφωνο σύμφωνο στο τέλος του θέματος, γίνονται οι εξής αλλαγές:

Χαρακτήρας θέματος	Κανόνας σύμπτυξης	Παράδειγμα
Χειλικός (π, β, φ)	π, β, φ + σ → ψ	πέμπ-ω → πέμψω
Ουρανικός (κ, γ, χ)	κ, γ, χ + σ → ξ	διώκ-ω → διώξω
Οδοντικός (τ, δ, θ)	τ, δ, θ + σ → σ (το οδοντικό χάνεται μπροστά στο -σ-)	πείθ-ω → πείσω

Δηλαδή:

Χειλικόληκτα (π, β, φ) στον Μέλλοντα σχηματίζουν -ψω
Ουρανικόληκτα (κ, γ, χ) στον Μέλλοντα σχηματίζουν -ξω
Οδοντικόληκτα (τ, δ, θ) στον Μέλλοντα σχηματίζουν -σω

Ένας εύκολος τρόπος να το θυμόμαστε είναι η φράση: «χειλικό+σ=ψ, ουρανικό+σ=ξ, οδοντικό+σ χάνεται και μένει μόνο το σ».

Ας δούμε τα τρία ρήματα-παραδείγματα ολοκληρωμένα:

Ρήμα	Θέμα	Χαρακτήρας	Μέλλοντας
πέμπω	πεμπ-	χειλικός (π)	πέμψω
διώκω	διωκ-	ουρανικός (κ)	διώξω
πείθω	πειθ-	οδοντικός (θ)	πείσω

Θυμήσου και τα ρήματα σε -ττω

Με βάση όσα είδαμε, τα ρήματα σε -ττω, αφού είναι στην πραγματικότητα ουρανικόληκτα, σχηματίζουν τον Μέλλοντά τους σε -ξω:

φυλάττω → φυλάξω
πράττω → πράξω
ὀρύττω → ὀρύξω

🔑 Ανακεφαλαίωση

Τα βαρύτονα ρήματα λήγουν στο α΄ ενικό πρόσωπο σε -ω χωρίς να τονίζονται στη λήγουσα (π.χ. λέγω, λύω, πέμπω).
Κάθε ρηματικός τύπος αποτελείται από θέμα (σταθερό μέρος) και κατάληξη (μεταβαλλόμενο μέρος): λύ-ω, λύ-εις, λύ-ει, λύ-ομεν, λύ-ετε, λύ-ουσι(ν).
Ο Ενεστώτας δηλώνει πράξη που συμβαίνει τώρα ή γενικά· η Οριστική δηλώνει πράξη πραγματική.
Ο Μέλλοντας σχηματίζεται μονολεκτικά (χωρίς το «θα») με την προσθήκη του χρονικού χαρακτήρα -σ- ανάμεσα στο θέμα και την κατάληξη, και δηλώνει πράξη που πρόκειται να γίνει.
Τα φωνηεντόληκτα ρήματα (θέμα σε φωνήεν) παίρνουν απλώς το -σ-: παιδεύω → παιδεύσω.
Τα αφωνόληκτα ρήματα (θέμα σε άφωνο σύμφωνο) χωρίζονται σε:
- χειλικόληκτα (π, β, φ) → Μέλλοντας σε -ψω (πέμπω → πέμψω)
- ουρανικόληκτα (κ, γ, χ, και τα ρήματα σε -ττω) → Μέλλοντας σε -ξω (διώκω → διώξω, φυλάττω → φυλάξω)
- οδοντικόληκτα (τ, δ, θ) → Μέλλοντας σε -σω (πείθω → πείσω)