Κείμενο Β΄: Κυριακή Προσευχή
Τι είναι η Κυριακή Προσευχή 🙏
Η Κυριακή Προσευχή (γνωστή και ως «Πάτερ ημών») είναι η πιο γνωστή προσευχή της χριστιανικής λατρείας. Ονομάζεται «Κυριακή» επειδή, σύμφωνα με την παράδοση, διδάχθηκε στους ανθρώπους από τον ίδιο τον Κύριο (τον Ιησού Χριστό). Το κείμενό της σώζεται στο Ευαγγέλιο κατά Ματθαῖον (κεφάλαιο στ΄, στίχοι 9-13) και αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά κείμενα της χριστιανικής γραμματείας.
Η λατρευτική προσευχή είναι ένα είδος εκκλησιαστικού κειμένου, δηλαδή κειμένου που χρησιμοποιείται στη λατρεία της Εκκλησίας. Οι προσευχές, όπως και γενικότερα τα κείμενα του Ευαγγελίου, είναι γραμμένα σε μια απλούστερη γλώσσα σε σχέση με την Αρχαία Ελληνική που μελετήσαμε στο Κείμενο Α΄ (π.χ. τους μύθους του Αισώπου). Αυτή η μορφή της ελληνικής γλώσσας ονομάζεται ελληνιστική κοινή και είναι η γλώσσα στην οποία γράφτηκε η Καινή Διαθήκη, γύρω στον 1ο αιώνα μ.Χ. — πολύ αργότερα δηλαδή από τα κλασικά αρχαία κείμενα.
Το πρωτότυπο κείμενο 📜
Παρακάτω δίνεται το πλήρες κείμενο της Κυριακής Προσευχής, όπως καταγράφεται στο Ευαγγέλιο κατά Ματθαίον. Πάνω σε κάθε δύσκολη λέξη ή φράση μπορείς να δεις τη μετάφρασή της στα Νέα Ελληνικά.
Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου· ἐλθέτω ἡ Βασιλεία Σου· γενηθήτω τὸ θέλημά Σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς· τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον· καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν· καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
Εὐαγγέλιον κατὰ Ματθαῖον, στ΄ 9-13
Παρατήρησε πόσο πιο κοντά στα Νέα Ελληνικά είναι αυτό το κείμενο σε σχέση με τους μύθους του Αισώπου. Λέξεις όπως οὐρανοῖς, ὄνομα, σήμερον, γῆς μοιάζουν πολύ με τις σημερινές τους μορφές. Αυτό συμβαίνει γιατί η ελληνιστική κοινή, η γλώσσα της Καινής Διαθήκης, είναι ιστορικά πιο κοντά στη γλώσσα που μιλάμε σήμερα.
Λεξιλόγιο 📖
Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει το λεξιλόγιο του κειμένου, με τη ρίζα κάθε λέξης (το ρήμα ή το ουσιαστικό από το οποίο προέρχεται) και τη σημασία της στα Νέα Ελληνικά.
| Αρχαία λέξη/φράση | Προέρχεται από | Νεοελληνική σημασία |
|---|---|---|
| ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς | ὁ οὐρανός | που είσαι στους ουρανούς |
| ἁγιασθήτω | ἁγιάζομαι | ας διακηρυχθεί άγιο το όνομά Σου |
| ἐλθέτω | ἔρχομαι | ας έρθει |
| γενηθήτω | γίγνομαι | ας γίνει |
| τὸν ἐπιούσιον | ὁ ἐπιούσιος | ο άρτος της επόμενης μέρας, ο αναγκαίος |
| ἄφες | ἀφίημι | συγχώρεσε |
| ὀφειλήματα | τὸ ὀφείλημα | αμαρτίες |
| ἀφίεμεν | ἀφίημι | συγχωρούμε |
| τοῖς ὀφειλέταις | ὁ ὀφειλέτης | αυτούς που είναι χρεώστες μας για τα αμαρτήματά τους |
| μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν | εἰσφέρω | μην επιτρέψεις να μπούμε σε πειρασμό |
| ῥῦσαι | ῥύομαι | σώζω, γλυτώνω |
| ἀπὸ τοῦ πονηροῦ | πονηρός | πονηρός, διάβολος |
Παρατήρησες ότι πολλές λέξεις του κειμένου (ἁγιασθήτω, ἐλθέτω, γενηθήτω, ἄφες, ῥῦσαι) τελειώνουν χαρακτηριστικά και εκφράζουν παράκληση, ευχή ή προσταγή; Πρόκειται για ρηματικούς τύπους σε προστακτική έγκλιση, το ρηματικό πρόσωπο που χρησιμοποιείται όταν κάποιος ζητά, παρακαλεί ή διατάζει κάτι να γίνει. Είναι απόλυτα λογικό ότι μια προσευχή είναι γεμάτη προστακτικές, αφού ο πιστός απευθύνει αιτήματα προς τον Θεό.
Ανάλυση κατά κώλα 🔎
Το κείμενο της προσευχής μπορεί να χωριστεί σε νοηματικές ενότητες, τα λεγόμενα κώλα. Κάθε κώλο εκφράζει ένα ξεχωριστό αίτημα. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται το αρχαίο κείμενο κάθε κώλου δίπλα στη νεοελληνική του απόδοση.
| Αρχαίο κείμενο (κώλο) | Νεοελληνική απόδοση |
|---|---|
| Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς | Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς |
| ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου· | ας αγιαστεί (ας διακηρυχθεί άγιο) το όνομά σου· |
| ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου· | ας έρθει η βασιλεία σου· |
| γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς· | ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό, έτσι και στη γη· |
| τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον· | δώσε μας σήμερα τον απαραίτητο για τη ζωή μας άρτο (ψωμί)· |
| καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, | και συγχώρεσέ μας τις αμαρτίες μας, |
| ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν· | όπως κι εμείς συγχωρούμε αυτούς που μας φταίνε· |
| καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, | και μην επιτρέψεις να πέσουμε σε πειρασμό, |
| ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ. | αλλά γλύτωσέ μας από τον πονηρό (διάβολο). |
Πλήρης νεοελληνική απόδοση ✍️
Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου· ας έρθει η βασιλεία σου· ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό έτσι και στη γη· δώσε μας σήμερα τον απαραίτητο για τη ζωή μας άρτο· και συγχώρεσέ μας τις αμαρτίες μας, όπως κι εμείς συγχωρούμε αυτούς που μας φταίνε· και μην επιτρέψεις να πέσουμε σε πειρασμό, αλλά γλύτωσέ μας από τον πονηρό.
Το νόημα και η δομή της προσευχής 💡
Η Κυριακή Προσευχή δεν είναι ένα τυχαίο σύνολο φράσεων· έχει μια σαφή λογική δομή, χωρισμένη σε δύο μεγάλες ενότητες αιτημάτων:
Α΄ Ενότητα — Αιτήματα για τον Θεό
Τα πρώτα τρία αιτήματα αφορούν το θείο, δηλαδή τον ίδιο τον Θεό και το έργο Του:
- Να αγιαστεί (να δοξαστεί) το όνομά Του.
- Να έρθει η βασιλεία Του.
- Να γίνει το θέλημά Του σε όλη τη γη, όπως γίνεται στον ουρανό.
Β΄ Ενότητα — Αιτήματα για τον άνθρωπο
Τα υπόλοιπα αιτήματα αφορούν τις ανθρώπινες ανάγκες:
4. Την υλική ανάγκη της τροφής (ο καθημερινός άρτος).
5. Την πνευματική ανάγκη της συγχώρεσης, με τον όρο ότι κι εμείς συγχωρούμε τους άλλους.
6. Την προστασία από τον πειρασμό και το κακό.
Σημείωσε ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο νοήματος: το αίτημα της συγχώρεσης δεν είναι μονόπλευρο. Η προσευχή λέει «συγχώρεσέ μας όπως κι εμείς συγχωρούμε τους άλλους» (ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν). Δηλαδή η θεία συγχώρεση συνδέεται άμεσα με την ανθρώπινη συγχώρεση προς τον συνάνθρωπο.
Σύγκριση με το Κείμενο Α΄ 🔍
Η σύγκριση ανάμεσα στο Κείμενο Α΄ (τους μύθους του Αισώπου, γραμμένους στην Αρχαία Ελληνική της κλασικής εποχής) και το Κείμενο Β΄ (την Κυριακή Προσευχή, γραμμένη στην ελληνιστική κοινή) βοηθά τον μαθητή να κατανοήσει ότι η ελληνική γλώσσα δεν είναι στατική, αλλά εξελίσσεται μέσα στον χρόνο. Από τον Όμηρο και τους κλασικούς συγγραφείς (5ος-4ος αιώνας π.Χ.) μέχρι την Καινή Διαθήκη (1ος αιώνας μ.Χ.) και έπειτα μέχρι τα Νέα Ελληνικά, η γλώσσα μας έχει μια αδιάσπαστη, συνεχή ιστορική πορεία πολλών αιώνων.
Ανακεφαλαίωση 📌
- Η Κυριακή Προσευχή («Πάτερ ημών») προέρχεται από το Ευαγγέλιο κατά Ματθαίον (στ΄ 9-13) και είναι η σημαντικότερη προσευχή της χριστιανικής λατρείας.
- Είναι γραμμένη στην ελληνιστική κοινή, μια πιο απλή μορφή της ελληνικής γλώσσας σε σχέση με την κλασική Αρχαία Ελληνική, πιο κοντινή στα Νέα Ελληνικά.
- Το κείμενο περιλαμβάνει έξι βασικά αιτήματα: τρία που αφορούν τον Θεό (αγιασμός του ονόματος, έλευση της βασιλείας, εκπλήρωση του θελήματος) και τρία που αφορούν τις ανθρώπινες ανάγκες (καθημερινή τροφή, συγχώρεση αμαρτιών, προστασία από τον πειρασμό).
- Πολλά ρήματα του κειμένου (ἁγιασθήτω, ἐλθέτω, γενηθήτω, ἄφες, ῥῦσαι) βρίσκονται σε προστακτική έγκλιση, αφού εκφράζουν παράκληση και αίτημα προς τον Θεό.
- Η συγχώρεση που ζητά ο άνθρωπος από τον Θεό συνδέεται με την αμοιβαιότητα: όπως εμείς συγχωρούμε τους άλλους, έτσι ζητάμε να συγχωρεθούμε κι εμείς.