Λέξεων... Ταξίδι
Το ταξίδι μιας λέξης μέσα στον χρόνο 🚢
Κάθε λέξη που χρησιμοποιούμε σήμερα έχει τη δική της ιστορία. Πολλές νεοελληνικές λέξεις γεννήθηκαν στην αρχαιότητα, ταξίδεψαν μέσα από αιώνες ομιλίας και γραφής, και έφτασαν ως εμάς είτε αυτούσιες είτε αλλαγμένες. Για να ανακαλύψουμε αυτό το ταξίδι —δηλαδή την ετυμολογία μιας λέξης, την καταγωγή και την ιστορία της— χρειαζόμαστε ένα αξιόπιστο εργαλείο: το λεξικό.
Δεν αρκεί όμως οποιοδήποτε λεξικό. Πρέπει να μάθουμε να χρησιμοποιούμε επιστημονικά λεξικά, δηλαδή λεξικά που έχουν συνταχθεί από ειδικούς γλωσσολόγους και φιλολόγους, με αυστηρή μεθοδολογία, και όχι πρόχειρες πηγές από το διαδίκτυο που μπορεί να περιέχουν λάθη.
Όταν αναζητούμε τη σημασία ή την ετυμολογία μιας λέξης —είτε αρχαίας είτε νέας ελληνικής— πρέπει να καταφεύγουμε αποκλειστικά σε επιστημονικά λεξικά. Τυχαίες ιστοσελίδες, φόρουμ ή μη επίσημες πηγές μπορεί να δίνουν λανθασμένες ή ανακριβείς πληροφορίες.
Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα 🌐
Υπάρχει ένας ψηφιακός χώρος όπου φιλοξενούνται δύο πολύ αξιόπιστα λεξικά, τόσο για την Αρχαία όσο και για τη Νέα Ελληνική Γλώσσα: η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα (greek-language.gr), η οποία λειτουργεί από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
Στην Πύλη αυτή φιλοξενούνται, ψηφιοποιημένα και ελεύθερα προσβάσιμα, δύο θεμελιώδη λεξικά:
1. Για τη Νέα Ελληνική Γλώσσα
Το «Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής Γλώσσας», γνωστό και ως Λεξικό Τριανταφυλλίδη, επειδή εκδόθηκε από το Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Πρόκειται για ένα από τα πιο έγκυρα λεξικά της σύγχρονης ελληνικής γλώσσας, το οποίο ψηφιοποιήθηκε από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας ώστε να είναι διαθέσιμο ελεύθερα σε όλους.
2. Για την Αρχαία Ελληνική Γλώσσα
Το «Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής» των Η. Liddell και R. Scott, γνωστό διεθνώς ως Λεξικό Liddell-Scott. Πρόκειται για το πιο διάσημο και επιστημονικά αυστηρό λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας παγκοσμίως. Το λεξικό αυτό έχει μεταφραστεί στα Νέα Ελληνικά, καθώς και αναθεωρηθεί και ψηφιοποιηθεί από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, ώστε να μπορεί να το συμβουλεύεται εύκολα κάθε μαθητής και κάθε ενδιαφερόμενος.
Οι Henry George Liddell και Robert Scott ήταν Άγγλοι κλασικοί φιλόλογοι του 19ου αιώνα. Το λεξικό τους, γνωστό απλά ως «Liddell-Scott», θεωρείται μέχρι σήμερα το σημαντικότερο λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας σε παγκόσμιο επίπεδο και χρησιμοποιείται από φιλολόγους, ιστορικούς και γλωσσολόγους σε όλο τον κόσμο. Μια περιέργεια: η κόρη του Henry Liddell, η Alice Liddell, ενέπνευσε τον συγγραφέα Lewis Carroll να γράψει το γνωστό παραμύθι «Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων»!
Γιατί χρειαζόμαστε δύο διαφορετικά λεξικά; 🤔
Επειδή η ελληνική γλώσσα έχει μια μακρά και συνεχή ιστορία πάνω από 3.000 ετών, πολλές λέξεις άλλαξαν σημασία ή δημιουργήθηκαν νέες μέσα στον χρόνο. Έτσι:
| Λεξικό | Τι μας δείχνει |
|---|---|
| Λεξικό Τριανταφυλλίδη (Νέα Ελληνικά) | Τη σημερινή σημασία και χρήση μιας λέξης της νέας ελληνικής |
| Λεξικό Liddell-Scott (Αρχαία Ελληνικά) | Τη σημασία που είχε μια λέξη στην αρχαιότητα, καθώς και την ετυμολογία της |
Συνδυάζοντας τα δύο λεξικά, μπορούμε να παρακολουθήσουμε το ταξίδι μιας λέξης: από πού ξεκίνησε στην αρχαία γλώσσα, ποια ήταν η αρχική της σημασία, και πώς έφτασε —ίδια ή αλλαγμένη— στη γλώσσα που μιλάμε σήμερα.
Δύο μικρές λέξεις με μεγάλο ταξίδι: «ἐν» και «εὖ»
Στο δ' απόφθεγμα που μελετήσαμε, «Οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ» (δηλαδή: το καλό δεν βρίσκεται στο πολύ, η ποιότητα δεν εξαρτάται από την ποσότητα), συναντάμε δύο πολύ σημαντικές αρχαιοελληνικές λέξεις που έχουν δώσει αμέτρητα παράγωγα και σύνθετα στη νέα ελληνική γλώσσα: την πρόθεση ἐν και το επίρρημα εὖ.
Η πρόθεση «ἐν»
Η αρχαία ελληνική πρόθεση ἐν σημαίνει «εντός», «μέσα». Είναι μία από τις πιο παραγωγικές προθέσεις της αρχαίας γλώσσας, καθώς μπήκε ως πρώτο συνθετικό σε πάρα πολλές λέξεις, τόσο στην αρχαιότητα όσο και αργότερα, δίνοντάς τους την έννοια του «μέσα» ή του «εντός».
Η πρόθεση ἐν βρίσκεται κρυμμένη μέσα σε πάρα πολλές λέξεις της καθημερινής μας γλώσσας, όπως στις λέξεις έντυπο (αυτό που τυπώνεται μέσα σε κάτι, δηλαδή γραπτό έγγραφο), ενήλικος, ενδιαφέρον, εντάξει (δηλαδή «μέσα στην τάξη», στη σωστή θέση) και πολλές ακόμη. Προσοχή όμως: δεν έχουν όλες οι λέξεις που φαίνεται να ξεκινούν με «εν-» πραγματική συγγένεια με την πρόθεση αυτή — άλλες προέρχονται από διαφορετική ρίζα, όπως θα δούμε παρακάτω.
Δεν αρκεί μια λέξη να ξεκινάει με τα γράμματα «εν-» για να προέρχεται πραγματικά από την πρόθεση ἐν. Πολλές φορές το «εν-» ανήκει σε εντελώς διαφορετική ρίζα ή αριθμητικό στοιχείο. Για παράδειγμα, λέξεις που περιέχουν τον αριθμό ἐννέα (εννιά) ή ἕνα δεν έχουν καμία σχέση με την πρόθεση «ἐν» (=μέσα), παρόλο που ξεκινούν οπτικά με τα ίδια γράμματα. Γι' αυτό, όταν αμφιβάλλουμε, πρέπει να συμβουλευόμαστε το επιστημονικό λεξικό, το οποίο μας δείχνει την πραγματική ετυμολογία κάθε λέξης, και όχι απλώς την εξωτερική της όψη.
Το επίρρημα «εὖ»
Το αρχαίο επίρρημα εὖ σημαίνει «καλά». Είναι εξίσου παραγωγικό με την πρόθεση «ἐν» και βρίσκεται ως πρώτο συνθετικό σε πάρα πολλές λέξεις της νέας ελληνικής, δίνοντάς τους πάντα μια θετική, «καλή» απόχρωση νοήματος.
Το επίρρημα εὖ (=καλά) κρύβεται μέσα σε πολυάριθμες λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά, όπως ευκολία (κάτι που γίνεται «καλά», χωρίς δυσκολία), ευγένεια, ευτυχία, ευγνωμοσύνη, ευκαιρία, ευχάριστος και πάρα πολλές ακόμη. Σχεδόν πάντα, όταν μια λέξη ξεκινά με «ευ-» και ακολουθείται από κάτι θετικό στο νόημα, οφείλει αυτή την «καλή» απόχρωση στο αρχαίο επίρρημα εὖ.
Πώς δουλεύουμε με το λεξικό: η μέθοδος 🔍
Όταν θέλουμε να διαπιστώσουμε αν μια νεοελληνική λέξη προέρχεται πραγματικά από συγκεκριμένη αρχαία ρίζα (όπως το «ἐν» ή το «εὖ»), ακολουθούμε τα εξής βήματα:
- Εντοπίζουμε τη λέξη που μας ενδιαφέρει.
- Αναζητούμε τη λέξη στο κατάλληλο επιστημονικό λεξικό (Τριανταφυλλίδη για τη σημερινή σημασία, Liddell-Scott για την αρχαία καταγωγή).
- Διαβάζουμε το ετυμολογικό σχόλιο που δίνει το λεξικό, το οποίο μας εξηγεί από ποια αρχαία λέξη ή ρίζα προέρχεται η σημερινή λέξη.
- Επιβεβαιώνουμε ή διαψεύδουμε την αρχική μας υπόθεση, με βάση αυτό που γράφει το λεξικό — όχι με βάση το πώς «φαίνεται» η λέξη με γυμνό μάτι.
Ο πιο συνηθισμένος κίνδυνος στη μελέτη της ετυμολογίας είναι να συμπεράνουμε την καταγωγή μιας λέξης μόνο από την όψη της, χωρίς να συμβουλευτούμε λεξικό. Αυτό οδηγεί συχνά σε λάθη, γιατί δύο λέξεις μπορεί να μοιάζουν στη γραφή τους αλλά να έχουν εντελώς διαφορετική ιστορία και καταγωγή. Το επιστημονικό λεξικό είναι πάντα ο πιο ασφαλής οδηγός.
Ανακεφαλαίωση 📝
- Για την ετυμολογία και τη σημασία των λέξεων πρέπει να χρησιμοποιούμε αποκλειστικά επιστημονικά λεξικά, ποτέ τυχαίες πηγές.
- Στην Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα (greek-language.gr) του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας φιλοξενούνται ψηφιοποιημένα δύο αξιόπιστα λεξικά:
- το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής Γλώσσας (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη) για τη Νέα Ελληνική,
- το Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής των H. Liddell & R. Scott, μεταφρασμένο, αναθεωρημένο και ψηφιοποιημένο στα Νέα Ελληνικά, για την Αρχαία Ελληνική.
- Η αρχαία πρόθεση ἐν (=εντός, μέσα) και το αρχαίο επίρρημα εὖ (=καλά), και τα δύο από το απόφθεγμα «Οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ», είναι εξαιρετικά παραγωγικά στοιχεία που έδωσαν πλήθος νεοελληνικών λέξεων.
- Δεν πρέπει να ετυμολογούμε λέξεις μόνο από την οπτική τους ομοιότητα· χρειάζεται πάντα η επιβεβαίωση από επιστημονικό λεξικό, γιατί υπάρχουν λέξεις που μοιάζουν αλλά δεν έχουν πραγματική συγγένεια.