Μόλυνση των Ωκεανών

Πάνω από το 70% της επιφάνειας της Γης καλύπτεται από νερό: λίμνες, ποταμούς, θάλασσες και ωκεανούς. 🌊 Η ζωή ολόκληρου του πλανήτη εξαρτάται από αυτό το υγρό στοιχείο. Από το νερό εξαρτώνται η ύδρευση, η άρδευση, η παραγωγή τροφής, ακόμη και η ρύθμιση της θερμοκρασίας του πλανήτη. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, η μόλυνση του νερού μάς επηρεάζει όλους άμεσα.

Η ωκεάνια μόλυνση, η χημική μόλυνση και τα απορρίμματα αποτελούν ένα πρόβλημα που αυξάνεται συνεχώς και αφορά τον καθένα μας. Ο άνθρωπος έχει καταφέρει να μετατρέψει τους ωκεανούς, τις θάλασσες και τους ποταμούς σε τεράστιους σκουπιδότοπους. Σε αυτή την ενότητα θα δούμε από πού προέρχεται αυτή η μόλυνση, τι επιπτώσεις έχει και πώς φτάνει ακόμη και στο πιάτο μας.

---

Χημική Μόλυνση 🧪

Η χημική μόλυνση προκαλείται κυρίως από γεωργικά και βιομηχανικά απόβλητα. Οι αποχετεύσεις που περιέχουν οργανικά απόβλητα και πετρελαιοκηλίδες αυξάνουν τη συγκέντρωση ουσιών που είναι τοξικές για το ωκεάνιο οικοσύστημα και επιβλαβείς για την υγεία μας.

Οι συνέπειες δεν είναι μόνο περιβαλλοντικές. Η χημική μόλυνση είναι καταστροφική και για την αλιεία και τον τουρισμό, δηλαδή για οικονομικές δραστηριότητες από τις οποίες εξαρτώνται εκατομμύρια άνθρωποι.

Ποιες είναι οι αιτίες της χημικής μόλυνσης;

• Τα νερά των ποταμών, όταν είναι επιβαρυμένα κυρίως με φυτοφάρμακα και σκουπίδια, καταλήγουν στη θάλασσα και μεταφέρουν εκεί όλη τη ρύπανση.
• Οι αποχετεύσεις οργανικών αποβλήτων, δηλαδή τα λύματα από πόλεις και κτηνοτροφικές μονάδες.
• Τα βιομηχανικά χημικά απόβλητα που απορρίπτονται από τα εργοστάσια.
• Οι πετρελαιοκηλίδες από διαρροές πλοίων και εγκαταστάσεων.

Ο Ευτροφισμός 🌱

Μία από τις σοβαρότερες συνέπειες της χημικής μόλυνσης είναι ο ευτροφισμός. Πρόκειται για μια αλυσιδωτή διαδικασία που καταλήγει στη δημιουργία «νεκρών περιοχών» μέσα στο νερό, δηλαδή περιοχών όπου δεν μπορεί πλέον να επιβιώσει σχεδόν καμία μορφή ζωής.

Ας δούμε βήμα-βήμα πώς συμβαίνει:

1. Λιπάσματα πλούσια σε άζωτο και άλλες οργανικές ουσίες αποβάλλονται στους ποταμούς, τις θάλασσες και τους ωκεανούς — είτε απευθείας είτε μέσω του Κύκλου του Νερού.
2. Η παρουσία του αζώτου αυξάνει υπερβολικά την ανάπτυξη των φυκιών (άλγη) στην επιφάνεια του νερού.
3. Η πυκνή άλγη καλύπτει την επιφάνεια σαν στρώμα, έτσι ώστε το φως του Ήλιου δεν μπορεί να τη διαπεράσει και να φτάσει στα υδρόβια φυτά που βρίσκονται πιο κάτω.
4. Χωρίς φως, τα υδρόβια φυτά δεν μπορούν να κάνουν φωτοσύνθεση και έτσι πεθαίνουν.
5. Τα αερόβια βακτήρια αρχίζουν να αποσυνθέτουν τα νεκρά φυτά. Κατά τη διαδικασία αυτή καταναλώνουν το οξυγόνο που υπάρχει διαλυμένο στο νερό.
6. Χωρίς οξυγόνο, τα ψάρια και οι υπόλοιποι υδρόβιοι οργανισμοί (μαζί και τα φύκια) πεθαίνουν.
7. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ο σχηματισμός νεκρών περιοχών στους ποταμούς, τις θάλασσες και τους ωκεανούς.

---

Θαλάσσια Απορρίμματα 🗑️

Θαλάσσια απορρίμματα ονομάζουμε όλα τα βιομηχανικά προϊόντα που πλέουν στις θάλασσες και στους ωκεανούς. Μπορεί να νομίζουμε ότι τα σκουπίδια αυτά τα πετάει κάποιος κατευθείαν στη θάλασσα, όμως η αλήθεια είναι διαφορετική: το 80% των θαλάσσιων απορριμμάτων προέρχεται από εστίες που βρίσκονται στη στεριά και καταλήγουν στους ωκεανούς εξαιτίας της κακής διαχείρισης των απορριμμάτων.

Πρόκειται κυρίως για πλαστικά μιας χρήσης, όπως:

• σακούλες και μπουκάλια (που μόνα τους αποτελούν το 87% του συνόλου των απορριμμάτων!)
• αποτσίγαρα
• πώματα μπουκαλιών
• συσκευασίες τροφίμων
• είδη ψαρέματος

Το μεγάλο πρόβλημα με τα πλαστικά είναι ότι δεν εξαφανίζονται. Τα πλαστικά απορρίμματα χρειάζονται περισσότερα από 50 χρόνια για να διασπαστούν εντελώς. Σε όλο αυτό το διάστημα είναι επικίνδυνα για τους ανθρώπους και τα ζώα. Τα ψάρια και άλλα ζώα παγιδεύονται σε αυτά και τραυματίζονται, ενώ ορισμένα ζώα τα τρώνε νομίζοντας πως είναι τροφή.

Τα Μικροπλαστικά 🔬

Όσο τα μεγάλα πλαστικά μένουν στο νερό, σιγά-σιγά σπάνε σε ολοένα και μικρότερα κομμάτια. Τα πολύ μικρά αυτά κομμάτια ονομάζονται μικροπλαστικά και έχουν διάμετρο μικρότερη από 5 χιλιοστά (mm).

Τα μικροπλαστικά έχουν εντοπιστεί σε πάρα πολλά θαλάσσια είδη, από το μικροσκοπικό πλαγκτόν μέχρι τις τεράστιες φάλαινες. Μικροί οργανισμοί τρέφονται με σπασμένα πλαστικά και απορροφούν χημικά στους ιστούς τους. Στη συνέχεια:

• Οι μικροί οργανισμοί που έχουν καταναλώσει μικροπλαστικά τρώγονται από μεγαλύτερους οργανισμούς.
• Έτσι τα χημικά συγκεντρώνονται στους ιστούς όλο και μεγαλύτερων ζώων.
• Τα μικροπλαστικά γίνονται με αυτόν τον τρόπο μέρος της τροφικής αλυσίδας.
• Στο τέλος της αλυσίδας βρίσκεται και ο άνθρωπος, που τρώει ψάρια — και μαζί με αυτά, μικροπλαστικά.

Πόσο πλαστικό υπάρχει στους ωκεανούς;

Οι αριθμοί είναι συγκλονιστικοί. Υπολογίζεται ότι μέχρι το 2015 υπήρχαν 5,25 τρισεκατομμύρια πλαστικά απορρίμματα στον ωκεανό. Από αυτά:

• 269.000 τόνοι πλαστικού και μικροπλαστικού επιπλέουν στην επιφάνεια.
• Τα υπόλοιπα βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια των ωκεανών.

Το πλαστικό δεν είναι σκορπισμένο ομοιόμορφα. Συνήθως συγκεντρώνεται σε μεγάλες ομάδες που θυμίζουν «νησιά από σκουπίδια». Αυτά τα νησιά δημιουργούνται από την κυκλική κίνηση των ωκεάνιων ρευμάτων στις ήρεμες κεντρικές ζώνες των πέντε ωκεανών της Γης. Έχει μάλιστα διαπιστωθεί ότι νησιά από σκουπίδια αρχίζουν να σχηματίζονται πλέον και σε θάλασσες: στη Μεσόγειο και στη Βόρεια Θάλασσα σχηματίζονται κατά μήκος των ακτοπλοϊκών γραμμών.

Τα πέντε μεγάλα νησιά από σκουπίδια 🌍

Σε καθέναν από τους μεγάλους ωκεανούς της Γης έχει σχηματιστεί ένα «νησί από σκουπίδια». Ας τα γνωρίσουμε:

---

Οι Επιπτώσεις της Μόλυνσης των Ωκεανών ⚠️

Η μόλυνση των ωκεανών έχει προκαλέσει μια σειρά από αλυσιδωτές και αρνητικές επιπτώσεις, τόσο στο ωκεάνιο οικοσύστημα όσο και στην υγεία των ανθρώπων.

Επιπτώσεις στη θαλάσσια ζωή

• Οι επικίνδυνες τοξίνες και οι βιομηχανικές ουσίες που αποβάλλονται στους ωκεανούς συσσωρεύονται στους ιστούς της υδρόβιας πανίδας, βλάπτοντας το αναπαραγωγικό της σύστημα (δηλαδή την ικανότητά της να κάνει απογόνους).
• Τα θαλασσοπούλια, που τρέφονται με ψάρια, είναι τα επόμενα που επηρεάζονται.
• Όταν τελικά οι άνθρωποι καταναλώνουν θαλασσινά, μολύνονται και εκείνοι από τα επικίνδυνα χημικά.
• Οι πετρελαιοκηλίδες εμποδίζουν το φως του Ήλιου να φτάσει στην υδρόβια χλωρίδα. Έτσι διακόπτεται η παραγωγή οξυγόνου και επέρχεται ο θάνατος της θαλάσσιας ζωής.
• Τα χημικά και οι πετρελαιοκηλίδες ευθύνονται για την καταστροφή των κοραλλιογενών βιοτόπων (των υφάλων από κοράλλια), με ανάλογες συνέπειες στον κύκλο ζωής όλων των οργανισμών που εξαρτώνται από αυτούς.
• Τα λιπάσματα και τα ζιζανιοκτόνα που φτάνουν στους ωκεανούς μέσω του Κύκλου του Νερού συμβάλλουν στην παγκόσμια μείωση του πληθυσμού των ψαριών.

Οικονομικές επιπτώσεις 💶

Τα θαλάσσια απορρίμματα είναι μια ορατή ρύπανση με τεράστιες οικονομικές συνέπειες στον τουρισμό και στην αλιεία. Παραλίες γεμάτες σκουπίδια διώχνουν τους επισκέπτες, ενώ οι μειωμένοι πληθυσμοί ψαριών πλήττουν τους ψαράδες.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, εμείς οι Homo Sapiens έχουμε ήδη αλλάξει τη βιολογία των ωκεανών, με συνέπειες που προς το παρόν είναι ακόμη άγνωστες.

---

Μόλυνση και Κλιματική Αλλαγή 🌡️

Εκτός από όλες τις παραπάνω επιπτώσεις, η μόλυνση των ωκεανών επιταχύνει και την κλιματική αλλαγή. Πώς γίνεται αυτό;

Για να το καταλάβουμε, πρέπει πρώτα να γνωρίζουμε έναν σημαντικό ρόλο των ωκεανών: απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα ($CO_2$) από την Ατμόσφαιρα. Το $CO_2$ είναι ένα από τα κύρια αέρια που προκαλούν την υπερθέρμανση του πλανήτη, οπότε όσο περισσότερο απορροφούν οι ωκεανοί, τόσο το καλύτερο. Αυτό το κάνουν με δύο τρόπους:

1ος τρόπος — Διάλυση στο νερό:
Το $CO_2$ περνά από τον αέρα στο νερό και διαλύεται στον ωκεανό. Ισχύει ένας σημαντικός κανόνας: όσο χαμηλότερη είναι η θερμοκρασία του νερού, τόσο περισσότερο $CO_2$ μπορεί να διαλυθεί σε αυτό. Όμως η αύξηση της θερμοκρασίας του νερού και του αέρα εμποδίζει τους ωκεανούς να απορροφήσουν $CO_2$ απευθείας από την Ατμόσφαιρα.

2ος τρόπος — Φωτοσύνθεση του φυτοπλαγκτόν:
Το φυτοπλαγκτόν των ωκεανών απορροφά $CO_2$ και ελευθερώνει Οξυγόνο μέσω της φωτοσύνθεσης. Όμως η μόλυνση και η αύξηση της θερμοκρασίας έχουν μειώσει τον όγκο του Οξυγόνου στους ωκεανούς, σκοτώνοντας τη θαλάσσια ζωή (μαζί και το φυτοπλαγκτόν).

Δημιουργείται λοιπόν ένας φαύλος κύκλος: η μόλυνση και η ζέστη σκοτώνουν το φυτοπλαγκτόν, οπότε γίνεται λιγότερη φωτοσύνθεση, απορροφάται λιγότερο $CO_2$, αυξάνεται ακόμη περισσότερο η υπερθέρμανση της Γης, και έτσι πεθαίνει ακόμη περισσότερη θαλάσσια ζωή.

---

Μόλυνση στη Μεσόγειο Θάλασσα 🏖️

Η Μεσόγειος Θάλασσα μάς αφορά ιδιαίτερα, καθώς είναι η δική μας θάλασσα. Παρόλο που καλύπτει μόλις το 0,82% της υδάτινης επιφάνειας της Γης — ένα πολύ μικρό ποσοστό — φιλοξενεί το εντυπωσιακό 18% όλης της γνωστής θαλάσσιας ζωής! Είναι δηλαδή μια θάλασσα εξαιρετικά πλούσια σε βιοποικιλότητα.

Δυστυχώς, όμως, αυτός ο πλούτος απειλείται. Η Μεσόγειος είναι μία από τις πλέον μολυσμένες σε πλαστικά υδάτινες επιφάνειες ολόκληρου του πλανήτη.

Η προστασία της Μεσογείου είναι υπόθεση όλων μας. Κάθε μικρή πράξη — από το να μην πετάμε σκουπίδια στην παραλία μέχρι το να μειώνουμε τα πλαστικά μιας χρήσης — βοηθά αυτή τη μοναδική θάλασσα να παραμείνει ζωντανή. Θυμήσου: «Δρω τοπικά, επιδρώ παντού» — ό,τι κάνουμε στη γειτονιά μας έχει επίπτωση σε ολόκληρο τον πλανήτη. 💙