Η Καταστροφή των Δασών

Τα δάση είναι από τους πολυτιμότερους θησαυρούς του πλανήτη μας. 🌳 Ωστόσο, κάθε μέρα χάνουμε τεράστιες εκτάσεις δάσους για να καλύψουμε τις ανθρώπινες ανάγκες. Σε αυτή την ενότητα θα μάθουμε τι είναι τα δάση, γιατί είναι τόσο σημαντικά, γιατί καταστρέφονται και ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της καταστροφής — με ιδιαίτερη έμφαση στο μεγαλύτερο τροπικό δάσος του κόσμου, την Αμαζονία.

Πόσο ξύλο χρησιμοποιούμε καθημερινά;

Αν κοιτάξεις προσεκτικά τον χώρο γύρω σου — την τάξη ή το δωμάτιό σου — θα αναγνωρίσεις πολλούς τρόπους με τους οποίους χρησιμοποιούμε το ξύλο: θρανία, καρέκλες, μολύβια, χαρτί, έπιπλα, πόρτες. Το ξύλο βρίσκεται παντός γύρω μας.

Κάθε μέρα κόβονται δέντρα για να καλύψουν τις ανθρώπινες ανάγκες σε:

• Καύσιμα (ξύλο για θέρμανση και φωτιά)
• Έπιπλα (θρανία, καρέκλες, ντουλάπες)
• Χαρτί (τετράδια, βιβλία, εφημερίδες)
• Αγροτική γη (καθαρίζουμε δάση για να φυτέψουμε ή να βοσκήσουν ζώα)

Ας εξηγήσουμε τη μονάδα μέτρησης: το εκτάριο είναι μια μονάδα μέτρησης επιφάνειας. Ένα εκτάριο ισούται με 10.000 τετραγωνικά μέτρα, δηλαδή έχει περίπου το μέγεθος ενός γηπέδου ποδοσφαίρου.

Τι είναι τα δάση και πού βρίσκονται;

Τα δάση μεγαλώνουν σε ψυχρές, εύκρατες και τροπικές περιοχές του πλανήτη και καλύπτουν το 31% της επιφάνειας της Γης. Ανάλογα με το κλίμα στο οποίο αναπτύσσονται, τα δάση χωρίζονται σε διαφορετικούς τύπους:

Ένα εύκρατο δάσος βρίσκεται σε περιοχές με μέτριες θερμοκρασίες. Έχει συνήθως ψηλά δέντρα με αραιότερη βλάστηση στο έδαφος, όπου φτάνει το φως του ήλιου. Αντίθετα, ένα τροπικό δάσος αναπτύσσεται σε θερμό και πολύ υγρό κλίμα. Είναι πυκνό, με πλούσια και καταπράσινη βλάστηση σε πολλά επίπεδα, από το έδαφος μέχρι πολύ ψηλά.

Οι χώρες με τη μεγαλύτερη δασοκάλυψη

Περισσότερο από το 50% των δασών του πλανήτη κατανέμεται μεταξύ πέντε μόνο χωρών: της Ρωσικής Ομοσπονδίας, της Βραζιλίας, του Καναδά, των Η.Π.Α. και της Κίνας. Τα ποσοστά της παγκόσμιας δασοκάλυψης μοιράζονται ως εξής:

Παρατηρούμε δηλαδή ότι μόλις πέντε χώρες κρατούν στο έδαφός τους πάνω από τη μισή δασοκάλυψη του πλανήτη, ενώ όλες οι υπόλοιπες χώρες μαζί μοιράζονται το υπόλοιπο 46,2%.

Γιατί τα δάση είναι τόσο σημαντικά; 🌍

Δεν είναι μόνο τα δέντρα που κάνουν ένα δάσος. Ένα δάσος είναι ένας ολόκληρος ζωντανός κόσμος: πολλά και διαφορετικά είδη φυτών και ζώων κατοικούν μέσα, πάνω στο έδαφος και ακόμη και επάνω στα ίδια τα δέντρα.

Εκτιμάται ότι το 80% των επίγειων φυτών και ζώων έχουν ως φυσικούς βιότοπους τα δάση του πλανήτη. Αυτή η εκτίμηση δεν είναι απόλυτα βέβαιη, γιατί η γνώση μας για την παγκόσμια βιοποικιλότητα εμπλουτίζεται συνεχώς: κάθε χρόνο ανακαλύπτονται νέα είδη.

Τα δάση μας προσφέρουν πολλά και ζωτικής σημασίας αγαθά και υπηρεσίες:

1. Πηγή αγαθών για τον άνθρωπο

Τα δάση προμηθεύουν τον άνθρωπο με τροφή, ξυλεία, ενέργεια, καταφύγιο και φάρμακα. Πολλά φάρμακα που χρησιμοποιούμε σήμερα προέρχονται από φυτά που φύονται μέσα στα δάση.

2. Καθαρισμός και προστασία του νερού

Τα δέντρα συντελούν στον καθαρισμό του νερού: καθώς το νερό περνά μέσα από το έδαφος, τα δέντρα αφαιρούν ρυπαντικά, δηλαδή βρόμικες και επιβλαβείς ουσίες. Έτσι διασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία του Κύκλου του Νερού.

3. Προστασία του εδάφους και αποφυγή πλημμυρών

Τα δέντρα μειώνουν τον κίνδυνο της διάβρωσης και της απώλειας του εδάφους. Αυξάνουν τη διήθηση του νερού στο έδαφος και έτσι προστατεύουν από πλημμύρες, αφού το νερό απορροφάται σιγά σιγά αντί να ξεχειλίζει.

4. Καθαρισμός της ατμόσφαιρας

Τα δέντρα απορροφούν τεράστιες ποσότητες Διοξειδίου του Άνθρακα ($CO_2$) από την ατμόσφαιρα και το αποθηκεύουν. Το Διοξείδιο του Άνθρακα είναι ένα από τα αέρια του θερμοκηπίου, οπότε τα δάση μας βοηθούν να αντιμετωπίσουμε την κλιματική αλλαγή.

Γιατί καταστρέφονται τα δάση;

Δυστυχώς, τα δάση και η βιοποικιλότητά τους βρίσκονται υπό συνεχή απειλή. Οι κύριοι λόγοι που οδηγούν στην αποψίλωση των τροπικών δασών είναι η αύξηση της γεωργίας και της κτηνοτροφίας.

Καθώς ο πληθυσμός της Γης μεγαλώνει, χρειαζόμαστε όλο και περισσότερη τροφή. Έτσι, οι άνθρωποι κόβουν και καίνε δάση για να φτιάξουν χωράφια και βοσκοτόπια. Εκτιμάται ότι το 40% των τροπικών δασών έχει αποψιλωθεί για να μετατραπεί σε:

• Μεγάλα εμπορικά κτηνοτροφικά κτήματα (για την εκτροφή ζώων)
• Κτήματα καλλιέργειας σόγιας
• Κτήματα καλλιέργειας φοινικέλαιου

Η Λεκάνη του Αμαζονίου: το μεγαλύτερο τροπικό δάσος 🌎

Η Λεκάνη του Αμαζονίου έχει εμβαδό 6,7 εκατομμύρια km² και καλύπτεται κυρίως από τροπικό δάσος. Η Αμαζονία — όπως ονομάζεται η λεκάνη απορροής του Αμαζονίου — είναι το μεγαλύτερο σε έκταση τροπικό δάσος που παραμένει στον κόσμο.

Η σημασία της Αμαζονίας είναι τεράστια:

• Υπολογίζεται ότι φιλοξενεί περίπου το 10% της γνωστής παγκόσμιας βιοποικιλότητας.
• Είναι το «σπίτι» 1 εκατομμυρίου ιθαγενών, που ανήκουν σε 250 διαφορετικές φυλές Ινδιάνων.
• Ο ποταμός Αμαζόνιος αντιπροσωπεύει το 15–16% του συνολικού όγκου νερού που εκβάλλει (χύνεται) στους ωκεανούς όλου του πλανήτη.

Η Αμαζονία εκτείνεται σε εννέα χώρες της Νότιας Αμερικής: Βραζιλία, Βολιβία, Περού, Ισημερινό, Κολομβία, Βενεζουέλα, Γουιάνα, Σουρινάμ και Γαλλική Γουιάνα.

Ο Αμαζόνιος στη Βραζιλία

Το 62% ολόκληρης της Λεκάνης του Αμαζονίου βρίσκεται μέσα στη Βραζιλία. Δυστυχώς, η έκταση του τροπικού δάσους που ελέγχει η Βραζιλία μειώθηκε δραματικά: μεταξύ 1970 και 2016 έπεσε από 4.100.000 km² σε μόλις 3.323.000 km².

Πώς ξεκίνησε η μεγάλη καταστροφή

Στη δεκαετία του 1970, η τότε στρατιωτική κυβέρνηση της Βραζιλίας εγκατέστησε στο δάσος μεγάλο αριθμό αποίκων και μοίρασε δωρεάν γη. Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό: το 10% και πλέον του δάσους μετατράπηκε σε:

• Ξυλεία για τη διεθνή αγορά
• Λιβάδια βοσκής για τα ζώα
• Καλλιεργήσιμη γη για γεωργία

Οι δρόμοι που «άνοιξαν» το δάσος

Για την εκμετάλλευση των απομακρυσμένων περιοχών του δάσους σχεδιάστηκε ένα μεγάλο δίκτυο δρόμων. Ο πιο γνωστός είναι ο Δια-Αμαζόνιος δρόμος, μήκους 5.300 km, που διασχίζει τον Αμαζόνιο συνδέοντας την ακτή του Ατλαντικού Ωκεανού με το Περού.

Οι δρόμοι αυτοί, όμως, έφεραν σοβαρά προβλήματα. Το δίκτυο δρόμων οδηγεί σε:

• Συνεχή αποψίλωση του δάσους (γιατί ανοίγει τον δρόμο σε νέους ανθρώπους και μηχανήματα)
• Αύξηση της παράνομης υλοτομίας (παράνομη κοπή δέντρων)
• Αναγκαστική μετακίνηση των αυτόχθονων Ινδιάνων από τα εδάφη τους

Νέες πόλεις και αυξημένος πληθυσμός

Η εκμετάλλευση της Αμαζονίας οδήγησε σε τεράστια αύξηση του πληθυσμού της περιοχής: από 7 εκατομμύρια κατοίκους το 1960 έφτασε στα 28,4 εκατομμύρια το 2021. Έτσι δημιουργήθηκαν νέες πόλεις μέσα ή κοντά στο δάσος, όπως η πόλη Carajás.

Η τραγωδία των ιθαγενών Ινδιάνων

Πριν από την άφιξη των Ευρωπαίων, τον 16ο αιώνα, η Βραζιλία κατοικείτο από τουλάχιστον 1.000 διαφορετικές φυλές Ινδιάνων, με συνολικό πληθυσμό 5 εκατομμύρια ανθρώπους.

Σήμερα η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Αν και ο αριθμός των Ινδιάνων του Αμαζονίου διαφέρει από πηγή σε πηγή, υπολογίζεται ότι είναι περίπου 1 εκατομμύριο (στοιχεία του 2021) — μόλις το 0,5% του συνολικού πληθυσμού της Βραζιλίας, που είναι περίπου 215 εκατομμύρια άνθρωποι.

Τα υδροηλεκτρικά φράγματα και η βιομηχανοποίηση

Στην Αμαζονία έχουν ήδη κτιστεί υδροηλεκτρικά φράγματα (φράγματα που παράγουν ηλεκτρική ενέργεια από την ορμή του νερού). Η Βραζιλία, όμως, προχωρά στη βιομηχανοποίηση ακόμη και των πιο απομονωμένων περιοχών του δάσους, οπότε κτίζονται και άλλα φράγματα.

Αυτά τα φράγματα προμηθεύουν με φθηνή ενέργεια τις μεγάλες εταιρείες μεταλλείων. Η εξόρυξη μετάλλων, όμως, έχει σοβαρές συνέπειες: πολύτιμοι λίθοι που ρυπαίνουν το έδαφος και τους ποταμούς θέτουν σε κίνδυνο την ύπαρξη του ίδιου του δάσους και των ιθαγενών.

Ανάπτυξη ή Καταστροφή; Δύο απόψεις που συγκρούονται

Οι Βραζιλιάνοι συχνά έχουν διαφορετικές απόψεις για την αποψίλωση του Αμαζονίου. Από τη μια πλευρά βρίσκονται όσοι θέλουν οικονομική ανάπτυξη, και από την άλλη τα μέλη των ομάδων διατήρησης και προστασίας της Φύσης, καθώς και οι αυτόχθονες Ινδιάνοι. Ας δούμε και τις δύο πλευρές του προβλήματος.

Η πλευρά που θέλει την ανάπτυξη

Πολλοί Βραζιλιάνοι θεωρούν ότι η ανησυχία για το δάσος είναι υπερβολική. Υποστηρίζουν ότι:

• Ο Αμαζόνιος είναι τόσο μεγάλος που δεν κινδυνεύει πραγματικά, αφού οι παραπόταμοί του υψώνονται (πλημμυρίζουν) κατά 15 μέτρα τον χρόνο και σκεπάζουν με νερό το 60% του δάσους για αρκετούς μήνες.
• Οι ομάδες προστασίας της φύσης «υπερβάλλουν» για να συγκεντρώσουν χρήματα.
• Οι Ευρωπαίοι εκμεταλλεύτηκαν τα δικά τους δάση για χρόνια στο παρελθόν, οπότε δεν έχουν το δικαίωμα να ζητούν από τη Βραζιλία να μην αναπτυχθεί.

Ο τότε Πρόεδρος της Βραζιλίας, Jair Bolsonaro, δήλωσε το 2021 ότι η χώρα ζητά «1 δισεκατομμύριο δολάρια τον χρόνο ως βοήθεια για να μειώσει την παράνομη αποψίλωση του Αμαζονίου».

Η πλευρά που θέλει την προστασία

Οι υπερασπιστές του δάσους προειδοποιούν για την καταστροφή:

• Κάθε λεπτό, μια περιοχή του τροπικού δάσους ίση με 15 γήπεδα ποδοσφαίρου καταστρέφεται. Με αυτόν τον ρυθμό, σε 20 χρόνια δεν θα υπάρχει τροπικό δάσος, το κλίμα θα αλλάξει οριστικά και θα χαθεί πάνω από το 50% της παγκόσμιας χλωρίδας και πανίδας.
• Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η ανάπτυξη δεν μπορεί να σταματήσει εντελώς, αλλά πρέπει να εναρμονιστεί με το περιβάλλον, δηλαδή να γίνεται με σεβασμό στη φύση.

Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια του Ινδιάνου αρχηγού Paulinho, από τη φυλή Καγιορό: «Αγωνιζόμαστε να υπερασπιστούμε το δάσος. Χωρίς το δάσος η καρδιά μας θα σταματήσει και θα πεθάνουμε. Φοβόμαστε τις φωτιές, την καταστροφή γύρω μας και τη μόλυνση. Έχουμε αποφασίσει ότι δεν θα φύγουμε από τη γη μας. Θα μείνουμε, έστω και αν θα πεθάνουμε».

Βραχυπρόθεσμη ανάπτυξη, μακροπρόθεσμη καταστροφή

Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι: αξίζει η οικονομική ανάπτυξη, αν οδηγεί σε μόνιμη καταστροφή του περιβάλλοντος; Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι το κέρδος από την αποψίλωση είναι βραχυπρόθεσμο (κρατά λίγο), ενώ η ζημιά στο περιβάλλον είναι μακροπρόθεσμη (κρατά για πάντα).

Από τη δεκαετία του 1990, το νοτιοανατολικό τμήμα της Βραζιλίας έχει πληγεί από ανομβρία, δηλαδή μεγάλες περιόδους ξηρασίας, που συνεχώς γίνονται εντονότερες. Η αποψίλωση του τροπικού δάσους και η αλλαγή του φυσικού βιότοπου θεωρείται η αιτία της ανομβρίας και η αρχή της ερημοποίησης.

Πώς το δάσος προστατεύει τη γη: δασώδης εναντίον αποψιλωμένης πλαγιάς

Για να καταλάβουμε τη σημασία του δάσους, ας συγκρίνουμε μια δασώδη πλαγιά (πλαγιά καλυμμένη με δέντρα) με μια αποψιλωμένη πλαγιά (πλαγιά όπου κόπηκαν τα δέντρα). Το ίδιο βουνό αλλάζει εντελώς ανάλογα με το αν έχει ή δεν έχει δάσος.

Τα δέντρα, λοιπόν, προστατεύουν το εύθραυστο έδαφος από την καταρρακτώδη βροχή. Οι ρίζες τους σταθεροποιούν το έδαφος και εμποδίζουν τις κατολισθήσεις. Όταν όμως το δάσος κοπεί, στην αποψιλωμένη πλαγιά η κτηνοτροφία δίνει μόνο χαμηλής ποιότητας κρέας, το νερό γίνεται λασπωμένο και ακατάλληλο για πόση, και η άγρια ζωή εξαφανίζεται.

Ο Κύκλος του Νερού και το δάσος του Αμαζονίου 💧

Ας δούμε τώρα γιατί η καταστροφή του Αμαζονίου απειλεί το κλίμα ολόκληρου του πλανήτη. Όσο αυξάνεται η γνώση μας για τον Αμαζόνιο, τόσο καταλαβαίνουμε τον ζωτικό ρόλο που έχει στη διατήρηση της κλιματικής ισορροπίας της περιοχής, αλλά και ολόκληρου του πλανήτη — από την οποία εξαρτώνται όλοι, πλούσιοι και φτωχοί.

Ήδη γνωρίζουμε ότι οποιαδήποτε αλλαγή στον Κύκλο του Νερού μπορεί να επηρεάσει το κλίμα. Επίσης, οποιαδήποτε αλλαγή στη θερμοκρασία μπορεί να επηρεάσει τον Κύκλο του Νερού. Δηλαδή, το νερό και το κλίμα είναι στενά συνδεδεμένα.

Από πού έρχεται όλο το νερό στην Αμαζονία;

Κάθε χρόνο το δάσος του Αμαζονίου δέχεται καταρρακτώδεις βροχές, μεταξύ 1500 mm και 3000 mm. Αυτό είναι τεράστια ποσότητα βροχής! Από πού έρχεται όλο αυτό το νερό;

• Το 50% της βροχόπτωσης οφείλεται στους Αληγείς ανέμους. Αυτοί φυσούν από τον Ατλαντικό Ωκεανό και κουβαλούν υγρασία μέχρι τη λεκάνη του Αμαζονίου.
• Το υπόλοιπο 50% οφείλεται στην εξάτμιση του νερού από το έδαφος και στη διαπνοή των φυτών της ίδιας της λεκάνης του Αμαζονίου.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό: το ίδιο το δάσος «φτιάχνει» τη μισή του βροχή! Οι λειτουργίες της εξάτμισης και της διαπνοής των φυτών επιστρέφουν νερό στην ατμόσφαιρα, το οποίο ξαναπέφτει ως βροχή.

Τα στρώματα του τροπικού δάσους

Το τροπικό δάσος του Αμαζονίου δεν είναι ένα ενιαίο «τείχος» πρασίνου. Η βλάστηση αναπτύσσεται σε διαφορετικά στρώματα ανάλογα με το ύψος, και κάθε στρώμα φιλοξενεί διαφορετικά είδη ζωής. Από πάνω προς τα κάτω, τα στρώματα είναι:

Ο θόλος που σχηματίζουν τα πολύ ψηλά δέντρα (ύψους 30–40 m) έχει καθοριστικό ρόλο, όπως θα δούμε αμέσως.

Επιπτώσεις της αποψίλωσης στο κλίμα

Τα τελευταία 50 χρόνια το δάσος του Αμαζονίου μειώθηκε κατά 17%. Η συνέχεια της δασικής κάλυψης έχει διακοπεί, με αποτέλεσμα ο θόλος που σχηματίζουν τα πολύ ψηλά δέντρα να συνεχίζει να μειώνεται.

Ο φυσικός θόλος του Αμαζονίου κάνει μια πολύ σημαντική δουλειά: ρυθμίζει τη θερμοκρασία και την υγρασία της περιοχής. Με έναν αρκετά περίπλοκο τρόπο είναι συνδεδεμένος με τα κλιματικά μοτίβα της περιοχής μέσω του Κύκλου του Νερού. Από τον Κύκλο του Νερού εξαρτάται όλο το δάσος. Όταν λοιπόν χάνεται ο θόλος, διαταράσσεται όλο αυτό το ευαίσθητο σύστημα.

Το δάσος ως «αποθήκη» Διοξειδίου του Άνθρακα

Όλα τα φυτά απορροφούν και αποθηκεύουν Διοξείδιο του Άνθρακα ($CO_2$) στις ρίζες, στα κλαδιά, στους κορμούς και στα φύλλα τους. Τα τροπικά δάση το επιτυγχάνουν αυτό στον μέγιστο βαθμό, δηλαδή αποθηκεύουν περισσότερο $CO_2$ από κάθε άλλο δάσος.

Το τροπικό δάσος του Αμαζονίου έχει τη δυνατότητα να απορροφήσει και να αποθηκεύσει τη μεγαλύτερη ποσότητα $CO_2$. Υπολογίζεται ότι ο Αμαζόνιος έχει αποθηκευμένα 90 ως 140 δισεκατομμύρια κυβικούς τόνους $CO_2$.

Πόσο ρυπαίνει σήμερα ο Αμαζόνιος και τι θα μπορούσε να προσφέρει

Προς το παρόν, εκτιμάται ότι η περιοχή του Αμαζονίου — εξαιτίας της αποψίλωσης και της αλλαγής χρήσης της γης — εκπέμπει πάνω από 0,5 δισεκατομμύριο κυβικούς τόνους $CO_2$ τον χρόνο. Και αυτό χωρίς καν να υπολογίζονται οι εκπομπές από τις φωτιές! Δηλαδή, αντί να μας βοηθά, ο κατεστραμμένος Αμαζόνιος έχει αρχίσει να ρυπαίνει.

Αν όμως το δάσος του Αμαζονίου προστατευθεί, τότε η κατάσταση αντιστρέφεται: θα μπορούσε να αφαιρέσει από την ατμόσφαιρα έως και το 1/3 (το ένα τρίτο) του $CO_2$, ώστε να επιβραδυνθεί η υπερθέρμανση του πλανήτη.

Μπορούμε να το εκφράσουμε και ως ποσοστό:

Δηλαδή ένα προστατευμένο δάσος του Αμαζονίου θα μπορούσε να απορροφά περίπου το 33% του Διοξειδίου του Άνθρακα, βοηθώντας αποφασιστικά στη μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής.

Συμπέρασμα: γιατί πρέπει να σώσουμε το δάσος

Η οικονομική αλλαγή που συμβαίνει στην περιοχή του Αμαζονίου βασίζεται στη μετατροπή και την υποβάθμιση του φυσικού βιότοπου. Όσο, όμως, αυξάνεται η γνώση μας, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε την πραγματική αξία των δασών.

Η προστασία και η διατήρηση του τροπικού δάσους του Αμαζονίου είναι αναγκαία στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, εφόσον έχει αποδειχθεί ότι το δάσος αυτό είναι πραγματικός ρυθμιστής του παγκόσμιου κλίματος. 🌍

Ας θυμόμαστε τα βασικά:

• Τα δάση καλύπτουν το 31% της Γης και φιλοξενούν το 80% των χερσαίων φυτών και ζώων.
• Η αποψίλωση για γεωργία και κτηνοτροφία καταστρέφει το 40% των τροπικών δασών.
• Το δάσος του Αμαζονίου παράγει το μισό της βροχής του, καθαρίζει το νερό και τον αέρα, και αποθηκεύει τεράστιες ποσότητες Διοξειδίου του Άνθρακα.
• Η καταστροφή του φέρνει ερημοποίηση, ανομβρία, απώλεια της βιοποικιλότητας και επιτάχυνση της υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Η προστασία των δασών δεν αφορά μόνο τα φυτά, τα ζώα και τους ιθαγενείς — αφορά το μέλλον όλων μας. 🌱