Έρευνα Πεδίου Γεωγραφίας

Η σύγχρονη τεχνολογία επιτρέπει στον ερευνητή Γεωγράφο να ερευνά ακόμα και μέσα από το γραφείο του, χρησιμοποιώντας υπολογιστές, χάρτες και δεδομένα από το διαδίκτυο. Πολύ συχνά όμως ο ερευνητής αφήνει το γραφείο του και βγαίνει έξω, για να ερευνήσει σε πραγματικές συνθήκες, στον ίδιο τον χώρο που τον ενδιαφέρει. 🌍

Αυτή η έρευνα που γίνεται «στο πεδίο», δηλαδή έξω στον πραγματικό χώρο και όχι μόνο πάνω σε χαρτιά ή σε οθόνες, ονομάζεται έρευνα πεδίου Γεωγραφίας. Με άλλα λόγια, ο Γεωγράφος πηγαίνει ο ίδιος εκεί όπου συμβαίνει το φαινόμενο, παρατηρεί, μετρά και συλλέγει πληροφορίες.

Η αφετηρία: από πού ξεκινούν όλες οι έρευνες

Κάθε έρευνα πεδίου Γεωγραφίας δεν ξεκινά τυχαία. Πάντα έχει ένα σημείο εκκίνησης, μια αφετηρία. Όλες οι έρευνες πεδίου ξεκινούν με ένα από τα δύο παρακάτω:

• Με μία ερώτηση διερεύνησης. Είναι μια ερώτηση που θέτει ο ερευνητής και θέλει να απαντήσει μέσα από την έρευνά του. Για παράδειγμα, ένας ερευνητής (ας τον πούμε Δρα Ross) θα μπορούσε να ρωτήσει: «Στην περίπτωση της Κύπρου, το κουνούπι Ανωφελές επωάζεται στις μεγάλες δεξαμενές νερού και στα φράγματα;» Επωάζεται
• Ή με μία υπόθεση. Η υπόθεση δεν είναι ερώτηση, αλλά μια πρόταση που ο ερευνητής θεωρεί ότι ίσως ισχύει και θέλει να την ελέγξει. Ο ίδιος ερευνητής θα μπορούσε να ξεκινήσει την έρευνα υποθέτοντας: «Στην περίπτωση της Κύπρου το κουνούπι Ανωφελές επωάζεται στις μεγάλες δεξαμενές νερού και στα φράγματα.»

Παρατήρησε ότι η ερώτηση και η υπόθεση λένε ουσιαστικά το ίδιο πράγμα, με διαφορετικό τρόπο. Είναι εύκολο να μετατρέψεις μία ερώτηση διερεύνησης σε μία υπόθεση και το αντίθετο: αρκεί να αλλάξεις το ερωτηματικό σε μια δήλωση, ή τη δήλωση σε ερώτηση.

Συλλογή δεδομένων

Για να απαντήσεις μία ερώτηση διερεύνησης ή για να εξετάσεις αν μία υπόθεση είναι σωστή, δεν αρκεί να μαντέψεις. Χρειάζεται να συλλέξεις δεδομένα.

Τι είναι όμως τα δεδομένα;

Τα δεδομένα δεν είναι όλα ίδια. Μπορούμε να τα ξεχωρίσουμε με δύο διαφορετικούς τρόπους: ανάλογα με το αν μετρώνται με αριθμούς και ανάλογα με το από πού τα παίρνουμε.

Ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα

Ο πρώτος τρόπος να ξεχωρίσουμε τα δεδομένα είναι με βάση το αν μπορούμε να τα μετρήσουμε με αριθμούς.

• Ποσοτικά δεδομένα: Συχνά ο ερευνητής χρειάζεται να αριθμήσει ή να μετρήσει. Παραδείγματος χάριν, να μετρήσει πόσα σχολεία υπάρχουν σε μια περιοχή ή πόσα κουνούπια βρέθηκαν σε μια δεξαμενή. Τα δεδομένα που συλλέγεις αριθμώντας ή μετρώντας ονομάζονται ποσοτικά δεδομένα. Έχουν πάντα μια σχέση με ποσότητα και αριθμό. 🔢
• Ποιοτικά δεδομένα: Τα υπόλοιπα δεδομένα, αυτά που δεν εκφράζονται με αριθμούς, ονομάζονται ποιοτικά δεδομένα. Συνήθως αφορούν γνώμες και συναισθήματα. Για παράδειγμα, το πώς νιώθει κάποιος σε έναν χώρο ή η γνώμη του για μια περιοχή. Επίσης, οι φωτογραφίες και τα σκίτσα πεδίου (τα σχέδια που κάνουμε επιτόπου) θεωρούνται ποιοτικά δεδομένα, γιατί περιγράφουν χαρακτηριστικά και όχι αριθμούς. 🎨

Για να το θυμάσαι εύκολα: η λέξη ποσοτικά σχετίζεται με την ποσότητα (πόσα;), ενώ η λέξη ποιοτικά σχετίζεται με την ποιότητα και τα χαρακτηριστικά (τι λογής;).

Πρωτογενή και δευτερογενή δεδομένα

Ο δεύτερος τρόπος να ξεχωρίσουμε τα δεδομένα είναι με βάση το από πού προέρχονται.

• Πρωτογενή δεδομένα: Τα δεδομένα που συλλέγονται έξω, σε πραγματικές συνθήκες, από εσένα τον ίδιο και την τάξη σου ονομάζονται πρωτογενή δεδομένα. Είναι δηλαδή τα «φρέσκα» δεδομένα που μαζεύεις ο ίδιος στο πεδίο.
• Δευτερογενή δεδομένα: Είναι πιθανό να συλλέξεις δεδομένα από βιβλία, από το διαδίκτυο ή από κάποιον επαγγελματία που τα είχε συγκεντρώσει πριν από σένα. Αυτά τα δεδομένα, που τα πήρε πρώτος κάποιος άλλος και εσύ απλώς τα χρησιμοποιείς, ονομάζονται δευτερογενή δεδομένα.

Ένας εύκολος τρόπος να τα θυμάσαι: «πρωτο-» σημαίνει πρώτος, άρα τα μάζεψες εσύ πρώτος. «Δευτερο-» σημαίνει δεύτερος, άρα κάποιος άλλος τα μάζεψε πρώτος και εσύ τα παίρνεις από αυτόν.

Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τους δύο τρόπους κατάταξης:

Τα στάδια της έρευνας πεδίου Γεωγραφίας

Μια σωστή έρευνα πεδίου δεν γίνεται στην τύχη. Ακολουθεί μια σειρά από τυπικά στάδια, το ένα μετά το άλλο. Η έρευνα του Δρα Ross για το κουνούπι Ανωφελές ακολούθησε ακριβώς αυτά τα στάδια. Ας τα δούμε ένα προς ένα. 🧭

1. Ερώτηση διερεύνησης ή υπόθεση

Στο πρώτο στάδιο ο ερευνητής ορίζει το σημείο εκκίνησης της έρευνάς του. Ο Δρ. Ross αποφάσισε να εξετάσει την υπόθεση ότι για την αναπαραγωγή του κουνουπιού Ανωφελούς ευθύνονται οι μεγάλες δεξαμενές νερού και τα φράγματα στο Νησί (δηλαδή στην Κύπρο).

2. Σχεδιασμός Έρευνας

Πριν βγει στο πεδίο, ο ερευνητής σχεδιάζει πώς θα κάνει την έρευνά του. Ο Δρ. Ross σχεδίασε την έρευνα λαμβάνοντας υπόψη τα εξής ερωτήματα:

• Τι τύπο δεδομένων χρειάζεται για να εξετάσει την υπόθεσή του;
• Πότε, πού και πώς θα συλλέξει τα δεδομένα;
• Ποιος είναι ο κατάλογος όλων των εργαλείων και αντικειμένων που θα χρειαστεί; (Για παράδειγμα, όργανα μέτρησης, φτυάρι για δειγματοληψία, κιβώτια για μεταφορά δειγμάτων και άλλα.)
• Ποια ερωτηματολόγια και ποιους πίνακες θα ετοιμάσει για να καταγράφει τα δεδομένα;
• Πώς θα εκπονήσει την έρευνά του με ασφάλεια για την υγεία του ίδιου και των συνεργατών του;

3. Συλλογή δεδομένων

Σε αυτό το στάδιο ο ερευνητής βγαίνει και μαζεύει τα δεδομένα του. Ο Δρ. Ross συνέλεξε τόσο πρωτογενή όσο και δευτερογενή δεδομένα:

• Πρωτογενή δεδομένα: Τα δείγματα νερού που πήρε ο ίδιος, για να εξετάσει αν υπάρχουν σε αυτά κουνούπια Ανωφελή ή οι προνύμφες τους (δηλαδή τα «μωρά» κουνούπια πριν γίνουν ενήλικα).
• Δευτερογενή δεδομένα: Αποτελέσματα προηγούμενης έρευνας που είχαν κάνει άλλοι επιστήμονες (οι Williamson και Cleveland) και τα οποία αφορούσαν στην υγεία των κατοίκων του νησιού.

4. Οργάνωση και Παρουσίαση Δεδομένων

Αφού μαζευτούν τα δεδομένα, πρέπει να οργανωθούν ώστε να είναι κατανοητά και να μπορούμε να τα μελετήσουμε. Τα δεδομένα καταγράφονταν σε πίνακες από τον ίδιο τον ερευνητή ή τους συνεργάτες του.

Εκτός από πίνακες, ο ερευνητής μπορεί να παρουσιάσει τα δεδομένα με πολλούς τρόπους:

• με γραφικές παραστάσεις και διαγράμματα, που δείχνουν με εικόνα τους αριθμούς,
• με χάρτες,
• ή με ειδικούς ψηφιακούς χάρτες, τους χάρτες GIS.

5. Ανάλυση Δεδομένων

Στη συνέχεια ο ερευνητής αναλύει τα δεδομένα, δηλαδή τα μελετά προσεκτικά για να βγάλει νόημα. Αναζητά μοτίβα και τάσεις.

6. Συμπέρασμα

Τώρα ο ερευνητής είναι έτοιμος να βγάλει το συμπέρασμά του, απαντώντας στα βασικά ερωτήματα με τα οποία ξεκίνησε:

• Είναι ορθή η υπόθεση;
• Ποια είναι η απάντηση στην ερώτηση διερεύνησης;

Το συμπέρασμα κλείνει τον κύκλο: επιστρέφουμε στην αφετηρία (την υπόθεση ή την ερώτηση) και δίνουμε απάντηση με βάση όσα βρήκαμε.

7. Αξιολόγηση Έρευνας

Στο τελευταίο στάδιο ο ερευνητής αξιολογεί την ίδια του την έρευνα, δηλαδή την κρίνει για να δει πόσο καλά έγινε και πώς θα μπορούσε να γίνει καλύτερη στο μέλλον. Αναρωτιέται:

• Πώς θα μπορούσε η έρευνα να βελτιωθεί στο μέλλον;
• Χρειάζονται περισσότερες μετρήσεις; Περισσότερα δεδομένα;
• Κρίνει ότι το συμπέρασμα είναι πράγματι ορθό;

Η αξιολόγηση είναι σημαντική γιατί κάθε έρευνα μπορεί να έχει αδυναμίες, και το να τις αναγνωρίζουμε μας βοηθά να γινόμαστε καλύτεροι ερευνητές.

Παραδείγματα έρευνας πεδίου

Η έρευνα πεδίου δεν αφορά μόνο κουνούπια ή περίπλοκα επιστημονικά θέματα. Μπορεί να γίνει σε πολλούς διαφορετικούς κλάδους της Γεωγραφίας. Ας δούμε τρία παραδείγματα, το καθένα με τη δική του υπόθεση και την αντίστοιχη ερώτηση διερεύνησης. Πρόσεξε πώς η υπόθεση και η ερώτηση διερεύνησης λένε ουσιαστικά το ίδιο πράγμα με διαφορετικό τρόπο. 🔎

Φυσική Γεωγραφία

Η Φυσική Γεωγραφία μελετά τα φυσικά στοιχεία του χώρου.

• Υπόθεση: Η θερμοκρασία μεταβάλλεται (αλλάζει) στον χώρο του σχολείου.
• Ερώτηση Διερεύνησης: Πού είναι το καλύτερο σημείο να περάσεις την ώρα του διαλείμματος στον χώρο του σχολείου;

Ανθρωπογεωγραφία

Η Ανθρωπογεωγραφία μελετά τον άνθρωπο και τις δραστηριότητές του.

• Υπόθεση: Ένα τμήμα του εμπορικού κέντρου έχει χαμηλή επισκεψιμότητα (το επισκέπτονται λίγοι άνθρωποι).
• Ερώτηση Διερεύνησης: Πόσο μακριά είναι διατεθειμένοι οι άνθρωποι να μετακινηθούν προκειμένου να ψωνίσουν;

Περιβαλλοντική Γεωγραφία

Η Περιβαλλοντική Γεωγραφία μελετά τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος.

• Υπόθεση: Τα αβγά της θαλάσσιας χελώνας καρέτα-καρέτα εκκολάπτονται στον κόλπο της Λάρας, στην Πάφο. Λέγεται ότι ο πληθυσμός της μειώθηκε.
• Ερώτηση Διερεύνησης: Ο αυξημένος αριθμός των τουριστών στην περιοχή Λάρα επηρεάζει τον πληθυσμό της χελώνας;

Και στα τρία παραδείγματα βλέπουμε το ίδιο μοτίβο: ο ερευνητής ξεκινά από μια υπόθεση ή μια ερώτηση, και στη συνέχεια θα χρειαστεί να βγει στο πεδίο, να συλλέξει δεδομένα και να ακολουθήσει τα στάδια που μάθαμε, ώστε να καταλήξει σε ένα ασφαλές συμπέρασμα. Έτσι δουλεύει η Γεωγραφία στην πράξη. 🗺️