Μικρόβια που μεταδίδονται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή

Οι παθογόνοι μικροοργανισμοί μεταδίδονται με πολλούς τρόπους: με άμεση επαφή με μολυσμένο άτομο, με τα σταγονίδια του βήχα και του φταρνίσματος, με την τροφή και το νερό ή μέσω επιμολυσμένων επιφανειών. Υπάρχει όμως και μια ξεχωριστή ομάδα μικροβίων που μεταδίδονται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή 🦠. Για να καταλάβει κανείς πώς ακριβώς μεταδίδονται και πώς μπορεί να προφυλαχθεί, χρειάζεται πρώτα να θυμηθεί τα αναπαραγωγικά συστήματα του άνδρα και της γυναίκας, γιατί αυτά είναι τα «μονοπάτια» που ακολουθούν και τα μικρόβια.

1. Τα αναπαραγωγικά συστήματα — μια σύντομη υπενθύμιση

Το αναπαραγωγικό σύστημα του άνδρα

Τα βασικά όργανα του αντρικού αναπαραγωγικού συστήματος είναι:

Η οδός κίνησης του σπέρματος είναι, με τη σειρά: όρχις → επιδιδυμίδα → σπερματικός πόρος → ουρήθρα → έξοδος από το πέος.

Το αναπαραγωγικό σύστημα της γυναίκας

Η οδός κίνησης του ωαρίου είναι, με τη σειρά: ωοθήκη → ωαγωγός → μήτρα → τράχηλος μήτρας → κόλπος.

2. Ο καταμήνιος κύκλος και η κρίσιμη περίοδος

Ο καταμήνιος κύκλος μετριέται από την πρώτη μέρα εμφάνισης του αίματος της περιόδου μέχρι την παραμονή της πρώτης μέρας της επόμενης περιόδου. Κάπου στη μέση του κύκλου συμβαίνει η ωοθυλακιορρηξία, δηλαδή η απελευθέρωση του ωαρίου.

Δύο βιολογικά δεδομένα καθορίζουν πότε είναι δυνατή η γονιμοποίηση:

• Το ωάριο επιβιώνει μέσα στη σάλπιγγα περίπου 24 ώρες μετά την ωοθυλακιορρηξία.
• Τα σπερματοζωάρια μπορούν να ζήσουν στο γεννητικό σύστημα της γυναίκας μέχρι και 3 ημέρες.

Πώς προκύπτει η κρίσιμη περίοδος

Σε κύκλο 28 ημερών, αν η ωοθυλακιορρηξία γίνει τη 14η μέρα, τότε:

• Σπέρμα που εισήλθε την 11η μέρα μπορεί να ζει ακόμη τη 14η και να γονιμοποιήσει το ωάριο.
• Το ωάριο που απελευθερώθηκε τη 14η μέρα ζει μέχρι και τη 15η.

Άρα υπάρχει ένα διάστημα από την 11η μέχρι και τη 15η μέρα κατά το οποίο μια σεξουαλική επαφή μπορεί να οδηγήσει σε εγκυμοσύνη. Το διάστημα αυτό ονομάζεται κρίσιμη περίοδος.

Επειδή όμως η ωοθυλακιορρηξία δεν είναι απόλυτα ακριβής και μπορεί να συμβεί τη 13η ή τη 15η μέρα αντί για τη 14η, η κρίσιμη περίοδος επεκτείνεται από την 11η μέχρι και τη 16η μέρα ενός κύκλου 28 ημερών.

Ο κανόνας υπολογισμού της ωοθυλακιορρηξίας

Για έναν κύκλο που έχει ήδη ολοκληρωθεί (δηλαδή ξέρουμε πόσες μέρες κράτησε), η ημέρα της ωοθυλακιορρηξίας υπολογίζεται αφαιρώντας 14 ημέρες από τη συνολική διάρκεια:

Αν δηλαδή ένας κύκλος κράτησε $27$ ημέρες, η ωοθυλακιορρηξία έγινε μάλλον την $27-14=13\text{η}$ μέρα του.

Ένα πραγματικό παράδειγμα υπολογισμού 📅

Μια κοπέλα 14 χρόνων παρατήρησε τα εξής: αίμα περιόδου από τις 6/6 έως τις 10/6, ξανά αίμα περιόδου στις 3/7 (διάρκειας τεσσάρων ημερών) και επόμενη εμφάνιση αίματος στις 24/7.

Ο 1ος κύκλος ξεκινά την πρώτη μέρα αιμορραγίας (6/6) και τελειώνει την παραμονή της επόμενης περιόδου (2/7), άρα κράτησε 27 ημέρες. Ο 2ος ξεκινά στις 3/7 και τελειώνει στις 23/7, άρα 21 ημέρες.

Η κρίσιμη περίοδος προκύπτει από τα «3 ημέρες πριν» (επιβίωση σπερματοζωαρίων) και «1 ημέρα μετά» (επιβίωση ωαρίου) την ωοθυλακιορρηξία, με μια επιπλέον μέρα ασφάλειας για την αβεβαιότητα της ακριβούς ημέρας.

Για τον επόμενο κύκλο (μετά τις 24/7) η ημέρα ωοθυλακιορρηξίας δεν μπορεί να υπολογιστεί, αφού ο κύκλος δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί και δεν είναι γνωστή η διάρκειά του. Μάλιστα, στο παράδειγμα οι δύο διαδοχικοί κύκλοι είχαν πολύ διαφορετική διάρκεια (27 και 21 μέρες), κάτι πολύ συνηθισμένο στην εφηβεία, όπου οι κύκλοι είναι ακόμη ανώμαλοι.

3. Οι μέθοδοι αντισύλληψης

Οι μέθοδοι αντισύλληψης χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες ανάλογα με το πώς λειτουργούν: φυσικοί, μηχανικοί και χημικοί τρόποι. Το κρίσιμο ερώτημα όμως δεν είναι μόνο «πόσο αποτρέπουν την εγκυμοσύνη;» αλλά και «πόσο προστατεύουν από τα ΣΜΝ;» — και οι δύο απαντήσεις δεν συμβαδίζουν καθόλου.

Φυσικοί τρόποι

1. Αποχή από τη σεξουαλική επαφή. Αποχή από κάθε σεξουαλική δραστηριότητα. Ποσοστό επιτυχίας 100% — η μόνη απόλυτα αξιόπιστη μέθοδος. Προστασία από ΣΜΝ: ΝΑΙ.

2. Περιοδική αποχή. Η γυναίκα αποφεύγει τη σεξουαλική επαφή κατά την κρίσιμη περίοδο (11η–16η μέρα ενός κύκλου 28 ημερών). Η κρίσιμη περίοδος προσδιορίζεται με μέτρηση των ημερών του κύκλου, με παρατήρηση των κολπικών υγρών και με θερμομέτρηση κάθε πρωί (κατά την ωοθυλακιορρηξία η θερμοκρασία του σώματος αυξάνεται ελαφρά). Ποσοστό επιτυχίας 70–75%: δεν είναι αξιόπιστη, γιατί η ακριβής μέρα της ωοθυλακιορρηξίας δεν προβλέπεται. Προστασία από ΣΜΝ: ΟΧΙ.

3. Διακεκομμένη συνουσία. Απομάκρυνση του πέους από τον κόλπο πριν την εκσπερμάτωση. Αποτυγχάνει συχνά, γιατί μπορεί να υπάρξει πρόωρη εκσπερμάτωση και επειδή ο άνδρας εκκρίνει σπερματικό υγρό πριν την εκσπερμάτωση, το οποίο ήδη περιέχει σπερματοζωάρια. Ποσοστό επιτυχίας μόλις 40% — δεν είναι αξιόπιστη. Προστασία από ΣΜΝ: ΟΧΙ.

Μηχανικοί τρόποι

Λειτουργούν βάζοντας ένα φυσικό εμπόδιο ανάμεσα στο σπέρμα και το ωάριο.

1. Ανδρικό προφυλακτικό. Φτιάχνεται από καουτσούκ, τοποθετείται στο πέος όταν βρίσκεται σε στύση και είναι μιας χρήσης. Μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό ή αλλεργίες στον κόλπο και στο πέος. Ποσοστό επιτυχίας 85–98% (αναφέρονται 0,4–31,9 κυήσεις ανά 100 γυναίκες ανά έτος). Προστασία από ΣΜΝ: ΜΕΡΙΚΗ — 85% για τον HIV, 70% για τον HPV, 50% για τον έρπη.

2. Γυναικείο προφυλακτικό. Μεγαλύτερο από το ανδρικό, εισάγεται στον κόλπο και εμποδίζει, όπως και το ανδρικό, το σπέρμα να περάσει στο γυναικείο σύστημα. Η χρήση του είναι δύσκολη. Ποσοστό επιτυχίας 75–80%. Προστασία από ΣΜΝ: ΜΕΡΙΚΗ.

3. Κολπικό διάφραγμα. Μαλακό ελαστικό κάλυμμα που τοποθετείται βαθιά στον κόλπο, σε επαφή με τον τράχηλο, και εμποδίζει την είσοδο του σπέρματος στη μήτρα. Συνδυάζεται με σπερματοκτόνο κρέμα. Μπορεί να αυξήσει τη συχνότητα των ουρολοιμώξεων. Ποσοστό επιτυχίας 80–95%. Προστασία από ΣΜΝ: ΟΧΙ.

4. Ενδομήτριο σπείραμα (σπιράλ). Πλαστική ράβδος σε σχήμα Τ (με χαλκό ή προγεστερόνη) που τοποθετείται μέσα στη μήτρα. Αδρανοποιεί τα σπερματοζωάρια και αποτρέπει την εμφύτευση του εμβρύου (αν υπάρξει) στη μήτρα. Μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή και υπογονιμότητα. Είναι αποτελεσματικό για 3–5 χρόνια. Ποσοστό επιτυχίας 97–98%. Προστασία από ΣΜΝ: ΟΧΙ.

Χημικοί τρόποι

Λειτουργούν με χημικές ουσίες ή ορμόνες.

1. Αντισυλληπτικά χάπια και διαδερμικά έμπλαστρα. Δίνονται μόνο με συνταγή γιατρού και είναι αποτελεσματικά μόνο όταν χρησιμοποιούνται σωστά. Αναστέλλουν την ωρίμανση του ωαρίου και κατ' επέκταση την ωοθυλακιορρηξία, ενώ αποτρέπουν και την εμφύτευση του εμβρύου (αν υπάρξει) στη μήτρα. Χρησιμοποιούνται και για άλλους ιατρικούς λόγους: θεραπεία ακμής, δυσμηνόρροιας, διαταραχών περιόδου και συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών. Ενέχουν κίνδυνο θρομβοεμβολής. Ποσοστό επιτυχίας 99% σε ιδανική χρήση — μία μόνο λανθασμένη δόση μπορεί να προκαλέσει αποτυχία. Προστασία από ΣΜΝ: ΟΧΙ.

2. Σπερματοκτόνες κρέμες και κολπικά υπόθετα. Χημικά παρασκευάσματα σε μορφή κρέμας, gel, υπόθετου, αφρού ή κολπικού σπόγγου. Καταστρέφουν τα σπερματοζωάρια ώστε να μη γονιμοποιήσουν το ωάριο. Χρησιμοποιούνται μεμονωμένα ή σε συνδυασμό με προφυλακτικό ή κολπικό διάφραγμα. Μπορεί να προκαλέσουν ερεθισμούς. Ποσοστό επιτυχίας 70–80%, με μεγάλη αποτυχία όταν χρησιμοποιούνται ως αποκλειστική μέθοδος. Προστασία από ΣΜΝ: ΟΧΙ.

3. Χάπι της επόμενης μέρας. Δεν αποτελεί μέθοδο αντισύλληψης και χορηγείται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Για να είναι αποτελεσματικό πρέπει να χορηγηθεί όσο το δυνατόν συντομότερα. Αναστέλλει την ωοθυλακιορρηξία (αν δεν έχει ήδη γίνει) και αποτρέπει την εμφύτευση του εμβρύου (αν υπάρξει) στη μήτρα. Ποσοστό επιτυχίας 58–95%, ανάλογα με τον χρόνο λήψης. Προστασία από ΣΜΝ: ΟΧΙ.

Συγκεντρωτική κατάταξη

Κατάταξη από την πιο αποτελεσματική στην αντισύλληψη προς τη λιγότερο αποτελεσματική:

4. Τα Σεξουαλικώς Μεταδιδόμενα Νοσήματα (ΣΜΝ)

Τα λοιμώδη νοσήματα που προκαλούνται από μικροοργανισμούς οι οποίοι μεταδίδονται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή ονομάζονται Σεξουαλικώς Μεταδιδόμενα Νοσήματα (ΣΜΝ), γνωστά και ως αφροδίσια νοσήματα.

Τα ΣΜΝ μπορεί να οφείλονται σε βακτήρια, ιούς, μύκητες ή πρωτόζωα:

Τα περισσότερα ΣΜΝ θεραπεύονται. Μερικά όμως παραμένουν ανίατα μέχρι σήμερα (HIV/AIDS, HPV, ηπατίτιδα, έρπης), κάποια είναι δυνητικά θανατηφόρα, ενώ αρκετά — αν αφεθούν χωρίς θεραπεία — μπορούν να προκαλέσουν μόνιμες βλάβες, καρκίνο, τύφλωση ή υπογονιμότητα.

5. Το AIDS και ο ιός HIV

Το AIDS αποτελεί σήμερα μια πανδημία. Ο ιός HIV βρίσκεται, σε συγκεντρώσεις που διαφέρουν, σε όλα τα βιολογικά εκκρίματα του μολυσμένου οργανισμού: αίμα, σπέρμα, κολπικά υγρά, σάλιο, μητρικό γάλα, δάκρυα κ.λπ. Ωστόσο, μόνο ορισμένα από αυτά περιέχουν αρκετά μεγάλη ποσότητα ιού ώστε να προκαλέσουν μόλυνση.

Η διαφορά αυτή στη συγκέντρωση είναι καθοριστική και εξηγεί όλη τη λογική της μετάδοσης: στο αίμα, στο σπέρμα, στα κολπικά υγρά και στο μητρικό γάλα ο ιός βρίσκεται σε υψηλή συγκέντρωση και μπορεί να μεταδοθεί, ενώ στο σάλιο, στα δάκρυα και στον ιδρώτα η ποσότητά του είναι τόσο μικρή που πρακτικά δεν επαρκεί για να προκαλέσει μόλυνση.

Πώς μεταδίδεται ο HIV

• Με οποιοδήποτε είδος σεξουαλικής επαφής χωρίς προφύλαξη με μολυσμένο άτομο.
• Με κοινή χρήση συρίγγων και βελονών, κυρίως από χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών.
• Με μετάγγιση μολυσμένου αίματος ή παραγώγων του (σήμερα σπάνιο, χάρη στους αυστηρούς ελέγχους του αίματος).
• Με κάθετη μετάδοση, δηλαδή από τη μολυσμένη μητέρα στο παιδί κατά την εγκυμοσύνη, τον τοκετό ή τον θηλασμό.
• Με μολυσμένα αιχμηρά αντικείμενα που τρυπούν το δέρμα (βελόνες τατουάζ, τρύπημα αυτιών, ξυραφάκια, εργαλεία μανικιούρ) αν δεν είναι αποστειρωμένα.

Ποιες πρακτικές είναι πιο επικίνδυνες;

Τα επιδημιολογικά δεδομένα για τη λοίμωξη HIV στην Ελλάδα (δηλωθέντα στοιχεία μέχρι 31.12.2014, Υπουργείο Υγείας – ΚΕΕΛΠΝΟ) δείχνουν την εξής κατανομή των κρουσμάτων:

Το κύριο συμπέρασμα είναι ότι η σεξουαλική επαφή χωρίς προφύλαξη ευθύνεται συνολικά για τη μεγάλη πλειονότητα των κρουσμάτων (πάνω από 70%), ενώ δεύτερη έρχεται η κοινή χρήση συρίγγων. Αντίθετα, οι μεταγγίσεις ευθύνονται σήμερα για ελάχιστα κρούσματα, ακριβώς επειδή το αίμα ελέγχεται συστηματικά.

Πώς ΔΕΝ μεταδίδεται ο HIV

Ο ιός του AIDS είναι πολύ ευπαθής και καταστρέφεται εύκολα στις συνηθισμένες συνθήκες του περιβάλλοντος. Δεν μεταδίδεται με τη συνηθισμένη κοινωνική επαφή, δηλαδή:

• με χειραψία, αγκαλιά ή φιλί στο μάγουλο 🤝
• με κοινό φαγητό, κοινά ποτήρια, πιάτα ή μαχαιροπίρουνα 🍽️
• με τα κουνούπια ή άλλα έντομα 🦟
• με την κοινή χρήση τουαλέτας, πισίνας ή θάλασσας 🏊
• με τον βήχα, το φτάρνισμα, τα δάκρυα ή τον ιδρώτα
• με το να παίζει ή να κάθεται κανείς στο ίδιο θρανίο με φορέα του ιού
• με τη φροντίδα ενός ασθενούς, εφόσον δεν υπάρχει επαφή με αίμα

Τα στάδια της λοίμωξης από HIV

Όταν ένα άτομο προσβληθεί από τον ιό, η πορεία της λοίμωξης έχει τρία στάδια:

1. Στάδιο του φορέα. Το άτομο γίνεται φορέας του ιού. Δεν παρουσιάζει κανένα σύμπτωμα, μπορεί όμως να μεταδώσει τον ιό σε άλλους. Στο στάδιο αυτό ο ιός ανιχνεύεται μόνο με ειδική εξέταση αίματος.

2. Στάδιο του ασθενούς. Σε μεταγενέστερο στάδιο, ο φορέας μπορεί να εξελιχθεί σε ασθενή του AIDS και να εμφανίσει συμπτώματα που δεν υποχωρούν: πυρετό, απώλεια βάρους, διόγκωση λεμφαδένων κ.ά.

3. Τελικό στάδιο. Η κατάσταση του ασθενούς χειροτερεύει, τα ίδια συμπτώματα εμφανίζονται σε πολύ σοβαρότερη μορφή και προστίθενται άλλες παθήσεις, όπως πνευμονία και καρκίνος, που οδηγούν τελικά στον θάνατο.

Ο ασθενής ουσιαστικά δεν πεθαίνει από τον ίδιο τον ιό, αλλά από την αδυναμία του ανοσοποιητικού του συστήματος να αντιμετωπίσει ασθένειες που υπό κανονικές συνθήκες δεν θα ήταν θανατηφόρες.

6. Ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV)

Ο HPV μεταδίδεται, όπως και ο HIV, μέσω οποιουδήποτε είδους σεξουαλικής επαφής — κυρίως όμως μέσω άμεσης επαφής οποιουδήποτε μέρους του σώματος με τη δερματική γεννητική περιοχή του μολυσμένου ατόμου. Αυτό εξηγεί γιατί το προφυλακτικό προσφέρει μόνο μερική προστασία (περίπου 70%): καλύπτει το πέος, αλλά όχι όλη τη γύρω δερματική περιοχή που μπορεί να φέρει τον ιό.

Ο HPV σχετίζεται με διάφορες μορφές καρκίνου, όπως του τραχήλου της μήτρας, του στοματοφάρυγγα, της στοματικής κοιλότητας και του πρωκτού.

Υπάρχει εμβόλιο κατά του HPV, το οποίο προστατεύει από τα στελέχη του ιού που ευθύνονται για το 70% των περιπτώσεων καρκίνου. Συνιστάται να γίνεται μετά την ηλικία των 11 χρόνων.

Το Τεστ Παπανικολάου

Το Τεστ Παπανικολάου (ή απλούστερα Τεστ Παπ) είναι μια μέθοδος εργαστηριακής διερεύνησης της κατάστασης του τραχήλου της μήτρας, για την ανίχνευση προ-καρκινικών και καρκινικών καταστάσεων. Επειδή εντοπίζει τις αλλοιώσεις πριν αυτές εξελιχθούν σε καρκίνο, επιτρέπει έγκαιρη αντιμετώπιση και σώζει ζωές.

7. Σύνοψη — τα βασικά συμπεράσματα

• Υπάρχουν όντως μικρόβια που μεταδίδονται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή και προκαλούν τα Σεξουαλικώς Μεταδιδόμενα Νοσήματα (ΣΜΝ). Είναι βακτήρια, ιοί, μύκητες και πρωτόζωα.
• Ο καταμήνιος κύκλος και η κρίσιμη περίοδος αφορούν την πιθανότητα εγκυμοσύνης — όχι την προστασία από τα μικρόβια.
• Η αποχή είναι η μόνη μέθοδος με 100% προστασία και από την εγκυμοσύνη και από τα ΣΜΝ.
• Το προφυλακτικό είναι η μόνη ευρέως διαθέσιμη μέθοδος που προσφέρει μερική προστασία από τα ΣΜΝ. Καμία χημική ή ορμονική μέθοδος δεν προστατεύει από μικρόβια.
• Ο HIV δεν μεταδίδεται με την κοινωνική επαφή· ο φορέας είναι ασυμπτωματικός αλλά μεταδοτικός και δεν υπάρχει εμβόλιο.
• Ο HPV προλαμβάνεται με εμβόλιο και οι βλάβες που προκαλεί ανιχνεύονται έγκαιρα με το Τεστ Παπ.